Adhyaya 171

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महामुनिः । तां शक्तिं व्यर्थतां प्राप्तां ज्ञात्वा कोपसमन्वितः

सूत उवाच—एतस्मिन्नेव काले महामुनिर्विश्वामित्रः तां शक्तिं व्यर्थतां प्राप्तां ज्ञात्वा कोपसमन्वितोऽभवत्।

Verse 2

मुमोच तद्वधार्थाय ब्रह्मास्त्रं सोऽभिमंत्रितम् । तस्य संहितमात्रस्य प्रस्वनः समजायत

तद्वधार्थं स अभिमन्त्रितं ब्रह्मास्त्रं मुमोच; तस्य संहितमात्रस्यैव घोरः प्रस्वनः समजायत।

Verse 3

ततश्चोल्काः प्रभूताश्च प्रयांति च नभस्तलात् । ततः कुन्ताः शक्तयश्च तोमराः परिघास्तथा

ततः प्रभूताः सोल्काः नभस्तलात् प्रचचालुः; अनन्तरं कुन्ताः शक्तयः तोमराः परिघाश्च क्रमशः प्रादुरभवन्।

Verse 4

भिंडिपाला गदाश्चैव खड्गाश्चैव परश्वधाः । बाणाः प्रासाः शतघ्न्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः

भिण्डिपालाः गदाश्चैव खड्गाः परश्वधाश्च; बाणाः प्रासाः शतघ्न्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः प्रक्षिप्ताः।

Verse 5

वसिष्ठोऽपि परिज्ञाय प्रेषितं गाधिसूनुना । ब्रह्मास्त्रं मृत्यवे तेन शुचिर्भूत्वा ततः परम्

वसिष्ठोऽपि गाधिसूनुना मृत्यवे प्रेषितं ब्रह्मास्त्रं परिज्ञाय, शुचिर्भूत्वा ततः परं प्रतस्थे तदुपशमाय।

Verse 6

इषीकां च समादाय ब्रह्मास्त्रं तत्र योजयन् । अब्रवीद्गाधिपुत्राय स्वस्त्यस्तु तव पार्श्वतः

इषीकां समादाय तत्र ब्रह्मास्त्रं तस्यां योजयन्, गाधिपुत्राय अब्रवीत्—“स्वस्त्यस्तु तव पार्श्वतः।”

Verse 7

हन्यतामस्त्रमेतद्धिमम वाक्यादसंशयम् । ततस्तेन हतं तच्च ब्रह्मास्त्रं तत्समुद्भवम्

“हन्यतामस्त्रमेतद्धि मम वाक्यादसंशयम्।” इति; ततस्तेन वचसा तद्ब्रह्मास्त्रं तत्समुद्भवञ्च विनष्टम्।

Verse 8

वज्रास्त्रं च ततो मुक्तं वज्रास्त्रेण विनाशितम् । यद्यदस्त्रं क्षिपत्येष विश्वामित्रः प्रकोपितः

ततः वज्रास्त्रं मुक्तं वज्रास्त्रेणैव विनाशितम्। यद्यदस्त्रं प्रकोपितो विश्वामित्रः क्षिपति स्म॥

Verse 9

तत्तद्धंति वसिष्ठस्तु मंत्रस्य च प्रभावतः । एतस्मिन्नेव काले तु क्षुभितो मकरालयः

तत्तद्धन्ति वसिष्ठस्तु मन्त्रस्यैव प्रभावतः। एतस्मिन्नेव काले तु क्षुभितो मकरालयः॥

Verse 10

शीर्यंते गिरिशृंगाणि रक्तवृष्टिः परा स्थिता । प्रलयस्येव चिह्नानि संजातानि धरातले । किमकाले महानेष प्रलयः संभविष्यति

शीर्यन्ते गिरिशृङ्गाणि रक्तवृष्टिः परा स्थिता। प्रलयस्येव चिह्नानि संजातानि धरातले। किमकाले महानेष प्रलयः सम्भविष्यति॥

Verse 11

ततः पितामहं जग्मुः सर्वे देवाः सवासवाः । प्रोचुः प्रलयचिह्नानि यानि संति धरातले

ततः पितामहं जग्मुः सर्वे देवाः सवासवाः। प्रोचुः प्रलयचिह्नानि यानि सन्ति धरातले॥

Verse 12

ततो ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा तानुवाच दिवौकसः । विश्वामित्र वसिष्ठाभ्यां युद्धमेतद्व्यवस्थितम्

ततो ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा तानुवाच दिवौकसः। विश्वामित्रवसिष्ठाभ्यां युद्धमेतद्व्यवस्थितम्॥

Verse 13

दिव्यास्त्रसंभवं देवास्तेनैतद्व्याकुलं जगत्

हे देवाः, दिव्यास्त्रसमुद्भवेन तेनैतत् समस्तं जगद् व्याकुलीकृतम्।

Verse 14

तस्माद्गच्छामहे तत्र यावन्नो जायते क्षयः । सर्वेषामेव भूतानां दिव्यास्त्राणां प्रभावतः

तस्मात् वयं तत्र शीघ्रं गच्छामः, यावन्नो नाशः प्रजायते; दिव्यास्त्रप्रभावात् सर्वभूतानां विनाशसम्भवः।

Verse 15

ततोऽभिगम्य ते देशं यत्र तौ मुनिसत्तमौ । विचामित्रवसिष्ठौ तौ युध्यमानौ परस्परम्

ततः ते तं देशम् अभिगम्य, यत्र तौ मुनिसत्तमौ विश्वामित्रवसिष्ठौ परस्परं युध्यमानौ आसताम्।

Verse 16

ततः प्रोवाच तौ ब्रह्मा साम्ना परमवल्गुना । निवर्त्यतामिदं युद्धमेतद्दिव्यास्त्रसंभवम् । यावन्न प्रलयो भावि समस्ते धरणीतले

ततः ब्रह्मा तौ परमवल्गुना साम्ना प्रोवाच—एतद् दिव्यास्त्रसम्भवं युद्धं निवर्त्यताम्, यावत् समस्ते धरणीतले प्रलयो न भावि।

Verse 17

वसिष्ठ उवाच । नाहमस्त्रं प्रयुंजामि विश्वामित्रवधेच्छया । आत्मरक्षाकृते देव अस्त्रमस्त्रेण शामयन्

वसिष्ठ उवाच—देव, नाहं विश्वामित्रवधेच्छया अस्त्रं प्रयुञ्जे; आत्मरक्षार्थं अस्त्रमस्त्रेण शमयामि।

Verse 18

अयं मम विनाशाय केवलं चास्त्रमोक्षणम् । कुरुते निर्दयो ब्रह्मंस्तं निवारय सांप्रतम्

अयं निर्दयो मम विनाशाय केवलम् अस्त्रमोक्षणं करोति। ब्रह्मन्, एनं सांप्रतम् एव निवारय॥

Verse 19

ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठं ब्राह्मणोत्तमम् । त्वं रक्ष मम वाक्येन तथा सर्वमिदं जगत्

ब्रह्मोवाच—विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ, वसिष्ठं ब्राह्मणोत्तमं त्वं रक्ष। मम वाक्येन सर्वमिदं जगदपि रक्ष॥

Verse 20

अस्त्रमोक्षविरामं त्वं ब्रह्मर्षे कुरु सत्वरम्

ब्रह्मर्षे, त्वं सत्वरम् अस्त्रमोक्षविरामं कुरु॥

Verse 21

विश्वामित्र उवाच । न मामेष द्विजं ब्रूते कथंचित्प्रपितामह । तस्मादेष प्रकोपो मे संजातोऽस्य वधोपरि

विश्वामित्र उवाच—प्रपितामह, एषः कथंचित् अपि मां द्विजं न ब्रूते। तस्मादस्य वधोपरि मे प्रकोपः संजातः॥

Verse 22

तस्माद्वदतु देवेश मामेष ब्राह्मणं द्रुतम् । निवारयामि येनास्त्रं यदस्योपरि संधितम्

तस्माद् देवेश, एषः मां द्रुतं ब्राह्मणं वदतु। येन अहं तदस्त्रं निवारयामि यदस्योपरि संधितम्॥

Verse 23

ब्रह्मोवाच । त्वं वसिष्ठाधुना ब्रूहि विश्वामित्रं ममाज्ञया । ब्राह्मणो जायते तेन तव जीवस्य रक्षणम्

ब्रह्मोवाच—वसिष्ठ, ममाज्ञया त्वमधुना विश्वामित्रं ब्राह्मणत्वेन ब्रूहि। तेन स ब्राह्मणो भवति, तव च जीवितस्य रक्षणं भविष्यति।

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । नाहं क्षत्रियसंजातं ब्राह्मणं वच्मि पद्मज । न वधे मम शक्तोऽयं कथंचित्क्षत्रियोद्भवः

वसिष्ठ उवाच—हे पद्मज! अहं क्षत्रियसंजातं ब्राह्मणं न वदामि। अयं क्षत्रियोद्भवः कथंचिदपि मम वधाय न शक्तः।

Verse 25

ब्राह्म्यं तेजो न क्षा त्त्रेण तेजसा संप्रणश्यति । एवं ज्ञात्वा चतुर्वक्त्र यद्युक्तं तत्समाचर

ब्राह्म्यं तेजः क्षात्रेण तेजसा न संप्रणश्यति। एवं ज्ञात्वा, हे चतुर्वक्त्र! यद्युक्तं तत् समाचर।

Verse 26

ब्रह्मोवाच । विश्वामित्र द्विजश्रेष्ठ त्यक्त्वा दिव्यास्त्रसंभवम् । कुरु युद्धं वसिष्ठेन नो चेच्छप्स्यामहं च ते

ब्रह्मोवाच—हे विश्वामित्र, द्विजश्रेष्ठ! दिव्यास्त्रसंभवम् त्यक्त्वा वसिष्ठेन सह युद्धं कुरु; नो चेत्तेऽहं अपि शप्स्यामि।

Verse 27

विश्वामित्र उवाच । दिव्यास्त्राणि च संत्यज्य मया वध्यः सुदुर्मतिः । किंचिच्छिद्रं समासाद्य त्वं गच्छ निजसंश्रयम्

विश्वामित्र उवाच—दिव्यास्त्राणि च संत्यज्यापि मया अयं सुदुर्मतिः वध्य एव। किंचिच्छिद्रं समासाद्य त्वं गच्छ निजसंश्रयम्।

Verse 28

सूत उवाच । बाढमित्येवमुक्ता च ब्रह्मलोकं गतो विधिः । विश्वामित्रवसिष्ठौ च सरस्वत्यास्तटे स्थितौ

सूत उवाच—एवमुक्तः स विधाता ‘बाढम्’ इति प्रत्युवाच, ततः ब्रह्मलोकं जगाम। विश्वामित्रवसिष्ठौ तु सरस्वत्यास्तटे स्थितौ।

Verse 171

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वसिष्ठविश्वामित्र युद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनंनामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वसिष्ठविश्वामित्रयुद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनं नामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।