Adhyaya 100
Nagara KhandaTirtha MahatmyaAdhyaya 100

Adhyaya 100

अध्यायेऽस्मिन् सूतेन धर्मसङ्कटं निरूप्यते। दुर्वाससो मुनिर्गते लक्ष्मणः खड्गहस्तः रामं समीपगत्वा, पूर्वप्रतिज्ञाया राजधर्मस्य च सत्यपालनाय स्ववधं याचते। रामः स्वकृतव्रतं स्मरन् अन्तर्दुःखितः मन्त्रिभिः धर्मविद्भिर्ब्राह्मणैश्च सह विचारयति; तत्र न वधः, किन्तु राज्यत्यागरूपो निर्वासननिर्णयः—साधूनां विषये त्यागो मृत्युसम इति मन्यमानः—लक्ष्मणं तत्क्षणाद्राज्याद्गन्तुं, पुनर्दर्शनं च निषिद्धं, आज्ञापयति। लक्ष्मणः कुटुम्बं न सम्भाष्य सरयूतीरं गत्वा शौचं कृत्वा योगासनं समास्थाय ‘ब्रह्मद्वारेण’ तेजः स्वात्मानं च विसृजति; तस्य देहः तटे निश्चेष्टः पतति। रामः तीव्रं विलपति, वनवासे लक्ष्मणस्य सेवां रक्षणं च स्मरति। मन्त्रिणः शान्तिं संस्कारविधिं च वदन्ति, तदा दिव्यवाणी निवर्तयति—ब्रह्मज्ञाननिष्ठस्य संन्यासिनो न होमः न दाहः; लक्ष्मणो योगनिर्गमेन ब्रह्मलोकं प्राप्त इति। ततः रामः लक्ष्मणं विना गृहं न प्रत्यागन्तुमिच्छन् कुशस्य राज्याभिषेकं चिन्तयति, विभीषणादिवानरादिसहायराजानां प्रति मन्त्रणां कृत्वा भाव्यविघ्ननिवारणाय यत्नं करोति; एवं सरयूतीर्थमहिमा, राजसत्यव्रतधर्मः, संन्यासिनां संस्कारनियमाश्च समन्विताः।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

सूत उवाच—एवं राममन्दिरे स्वेच्छया भुक्त्वा स विप्रर्षिः। दत्त्वाशीर्निर्गतः पश्चादामन्त्र्य रघुनन्दनम्॥

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

अथ तस्मिन् दुर्वाससि मुनौ तदन्तिकाद्याते। लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह॥

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय। येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा॥

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा स्वकृतां तां प्रतिज्ञां पुनः। वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च॥

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

ततः स व्याकुलेनान्तरात्मना अतिचिन्तयामास; बाष्पव्याकुलनेत्रः सन् निःश्वसन् पन्नग इवाभवत्।

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

तं दीनवदनं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः दृष्ट्वा, सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः भूयः प्रोवाच।

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः—यदात्मीयं वचः सत्यं दत्तं निर्विकल्पितं क्रियते।

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

तस्मात् प्रभो, त्वया स्वयमेव ममाग्रतः तस्य देवदूतस्य विषये प्रोक्तम्—यस्य कोपात् तारनादः प्रवृत्तः।

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

तदहं तात दुर्वाससो मुनेर्भयात् आगतः; त्वया अतीव निषिद्धोऽपि, तस्माच्छीघ्रं मां तु घातय।

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

ततः स नृपो मन्त्रिभिः सह सुचिरं संमन्त्र्य, धर्मशास्त्रविद्भिः ब्राह्मणैः तथा अन्यैर्वेदपारगैश्च सह विचारं चकार।

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

पश्चात् विनयावनतं स्थितं लक्ष्मणं प्रति रामो वाष्पक्लिन्नमुखः, गद्गदस्वरेण मुहुर्निःश्वसन् प्रोवाच।

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

व्रज लक्ष्मण, मया मुक्तस्त्वं द्रुतं देशान्तरं गच्छ; साधूनां तु त्यागो वा वधो वा—उभयमपि धर्मार्थं सममेव।

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

न मया भूयस्तव दर्शनं कथंचन कार्यम्; देशेऽपि न स्थातव्यं—यदि मे प्रियं वाञ्छसि।

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः प्रणिपत्य ततः परं, तत्क्षणादेव तस्मान्नगरान्निर्ययौ।

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

स्वनिजमन्दिरे केनचित् सह समालापमप्यकृत्वा—मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदा अथवा।

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

ततः स सरयूं गत्वा तज्जलेऽवगाह्य शुचिर्भूत्वा, विजने शुभे तत्तीरे निविष्टवान्।

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

पद्मासनं विधायाथ आत्मानं स्वात्मनि न्यस्य, पश्चात् ब्रह्मद्वारेण तं तेजोरूपं व्यसर्जयत्।

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

अथ तद् राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम्, विस्मयसमायुक्तः ‘किमिदं’ इति चिन्तयामास।

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

अथ तेन तेजसा मर्त्ये परित्यक्ते तत्क्षणात्—वैष्णवेन तुरीयेण भागेन, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

ततः सरय्वाः शुभे पुलिने लक्ष्मणस्य गतश्रीकं काष्ठलोष्टोपमं कायं द्रुतं भूतले पपात।

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

ततः राघवः लक्ष्मणं गतजीवितं सरितस्तीरे पतितं श्रुत्वा सुदुःखितो विललाप।

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

स स्वयं सामात्यः ससुहृज्जनः तमुद्देशं गत्वा लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्।

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

हा वत्स! मां परित्यज्य किं त्वं दिवं संप्रस्थितः? प्राणेष्ट भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्!

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

तस्मिन्नपि महारण्ये पुरादहं गच्छमानं त्वया तदा संधार्यमाणेन अनुयातोऽसि।

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये बलवत्तरे राक्षसे, त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं सम्यक् प्ररक्षितः।

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

येन शूर्पणखा ध्वस्ता सा दारुणा राक्षसी; लीलयापि ममादेशात् सोऽयमेवंविधः स्थितः।

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः; सोऽयं मम भ्राता निपतितः शेते ह्यनाथवत्।

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

हा वत्स! क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम्? ज्येष्ठं प्राणसमं—किं ते स्नेहोऽद्य क्वचिद् विगतः?

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

सूत उवाच—एवं बहुविधान् प्रलापान् कृत्वा रघुनन्दनः, मातृभिः सहितो दीनः, महता शोकेन समन्वितोऽभवत्।

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

ततः तस्य मन्त्रिणः तं दुःखितं वीक्ष्य, स्त्रीजनसमन्वितं विलपन्तं रघुश्रेष्ठं समुपेत्य, हितोपदेशं प्रोचुः।

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

मन्त्रिण ऊचुः—मा शोकं कुरु राजेन्द्र, प्राकृत इव मा स्थितः। इदानीं यथाविधि स्यात् सांप्रतम् ऊर्ध्वदैहिकं, तथा कुरुष्व।

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः। धीराणां तु पुरा राजन्—नष्टं नष्टं, मृतं मृतम्।

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य, ततः तस्य कलेवरं लक्ष्मणस्योच्चैर्विलप्य, चन्दनोशीरकुङ्कुमैः समलङ्कुर्वन्।

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः। शुभैर्वस्त्रैः परिवेष्ट्य, शोभनैः पुष्पैः संभूष्य च।

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

चन्दनागुरुकाष्ठैः सुविस्तीर्णां चितिं कृत्वा ते तस्य गात्रं तत्र न्यदधुः, दक्षिणदिङ्मुखं कृत्वा।

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

एतस्मिन्नन्तरे तत्राश्चर्यं जातं, द्विजोत्तमाः। तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वन्तु सकला द्विजाः॥

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

यावत् ते चितां समारोप्य तस्य कलेवरं, हविर्वाहाय दातुं प्रवृत्ताः; तावदेव कलेवरं नष्टमभवत्।

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

एतस्मिन्नन्तरे गगनाङ्गणात् वाणी निर्गता, पुष्पवर्षादनन्तरं दिशः सर्वाः नादयन्ती।

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

राम राम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव। न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथञ्चन॥

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

ब्रह्मज्ञाननिष्ठस्य विशेषतः संन्यस्तस्य च योगिनः । अग्नौ दानं न युक्तं स्यात् सर्वेषामपि योगिनाम् ॥

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

तवायं बान्धवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः ॥

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

अथ ते मन्त्रिणः प्रोचुः तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्योऽयं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात् स्वभवने विभो ॥

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान् ॥

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना ॥

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं समर्प्यतेऽद्य; यदि रोचते, मदीये राज्येऽस्याभिषेकः क्रियताम् ॥

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

एवमुक्त्वा ततो रामो दिवालयं गन्तुकामः । भूयोऽपि चिन्तयामास स्मृत्वा मित्रं विभीषणम् ॥

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

मया तस्य तदा लङ्कायां राज्यमक्षयमर्पितम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः ॥

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले ॥

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । सुरैः सार्धं विरोधं कुर्याद्रावण इवाधमः ॥

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

देवाः सामाद्युपायैस्तं सूदयिष्यन्ति; यथा त्रैलोक्यकण्टकं तस्य भ्रातरं दशाननं निन्युः।

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

ततो मे वाणी मृषा स्यात्; तस्मात् तदन्तिकं गत्वा तस्मै शिक्षां ददामि, यथा देवान् न दूषयेत्।

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरेषु स्थितम्—महाभागः सुग्रीवाख्यः, तथा जाम्बवानपि।

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः; कुमुदाख्यस्तथा तारश्च, अन्येऽपि वानराः।

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

तस्मात् तानपि संभाष्य सर्वान् सादरं संमन्त्र्य; ततः कृतकृत्यो देवानां गृहं प्रति गच्छामि।

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

एवं सुचिरं संचिन्त्य स पुष्पकं विमानं समाहूय, तत्रारुह्य तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति ययौ।

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

अथ ते वानराः पुष्पकोद्भवं प्रोद्द्योतं दृष्ट्वा, राघवस्य आगमनं विज्ञाय, सत्वरं सम्मुखा ययुः।

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

ततः ते दूरात् प्रणम्य, जानुभ्याम् अवनिं गताः; ‘जय’ इति शब्दं मुहुर्मुहुः समुच्चैरयन्।

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

ततः तेनैव संयुक्ताः ते किष्किन्धां महापुरीं विविशुः, या सत्पताकाभिः समन्तात् समलंकृता आसीत्।

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

अथ विमानाग्र्यात् उत्तीर्य रामः सुग्रीवभवने शुभे, सर्वतः सुविभूषिते, द्रुतं प्रविवेश।

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

तत्रोपविष्टं विश्रान्तं रामं दृष्ट्वा वानराः । अर्घ्यादिभिः समभ्यर्च्य ततः पप्रच्छुरनन्तरम् ॥

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव ॥

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव ॥

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम् ॥

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत् ॥

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

एवं सीता परित्यक्ता तथा भ्राता च लक्ष्मणः। तदर्थमेवात्र संप्राप्तोऽहं स्वयमेव द्विजोत्तमाः॥

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः। सुदुःखार्ता रुरुदुस्ते समालिङ्ग्य परस्परम्॥

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम्। आदेशो दीयतां राजन् यदिह सिध्यति तत्करिष्यामः॥

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम। ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मन्दिरे॥

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

राम उवाच। उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मन्दिरे। प्रातर्लङ्कां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः॥

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति आगन्तव्यम् ॥

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

येन इन्द्रजिद् हतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले ॥