Adhyaya 40

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । यदेषा भवता प्रोक्ता ब्राह्मी तत्र महाशिला । मोक्षदा सर्वजंतूनां तथा पातकनाशिनी

ऋषय ऊचुः—यदेषा भवता प्रोक्ता तत्र ब्राह्मी महाशिला, सा कथं सर्वजन्तूनां मोक्षदा पातकनाशिनी च?

Verse 2

सा कथं स्थापिता तत्र किंप्रभावा च सूतज । एतन्नो ब्रूहि निःशेषं न हि तृप्यामहे वयम्

सूतज, सा कथं तत्र स्थापिता, किंप्रभावा च? एतन्नो निःशेषं ब्रूहि; वयं हि न तृप्यामः।

Verse 3

सूत उवाच । ब्रह्मलोकनिविष्टस्य ब्रह्मणोऽ व्यक्तजन्मनः । पुराऽभून्महती चिन्ता तीर्थयात्रासमुद्भवा

सूत उवाच—पुरा ब्रह्मलोकनिविष्टस्य, अव्यक्तजन्मनः ब्रह्मणो तीर्थयात्राविषये महती चिन्ता समुत्पन्ना।

Verse 4

सर्वेषामेव देवानां संति तीर्थानि भूतले । मुक्त्वा मां तन्मया कार्यं तीर्थमेकं धरातले

‘भूतले सर्वदेवानां तीर्थानि सन्ति; अहं तु वर्जितः। अतः मन्मयं तीर्थमेकं धरातले स्थापनीयम्’ इति।

Verse 5

यत्र त्रिकालमासाद्य कर्म संध्यासमुद्भवम् । मर्त्यलोकं समासाद्य करोमि तदनंतरम्

यत्र त्रिकालसन्धिषु तं देशमुपगम्य सन्ध्याजं कर्म समाचरामि; तदनन्तरं मर्त्यलोकं प्राप्य यथोचितं प्रवर्ते।

Verse 6

तथान्यदपि यत्किञ्चित्कर्म धर्म्यं हितावहम् । तत्करोमि यथान्येऽपि चक्रुर्देवाः शिवादयः

तथैव यत्किञ्चिदन्यदपि धर्म्यं हितावहं कर्म, तदपि करोमि; यथा शिवादयः देवाः पूर्वं चक्रुः।

Verse 7

न स्वर्गेऽस्ति हि कृत्यानामधिकारोऽत्र कश्चन । शुभानां कर्मणामेव केवलं भुज्यते फलम्

स्वर्गे हि कृत्यानां कर्तुमधिकारो न कश्चन; तत्र केवलं पूर्वकृतानां शुभकर्मणां फलं भुज्यते।

Verse 8

तस्माद्यत्र धरापृष्ठे शिलेयं निपतिष्यति । त्रिसंध्यं तत्र गन्तव्यमनुष्ठानार्थमेव हि

तस्माद्यत्र धरापृष्ठे शिलेयं निपतिष्यति, तत्र त्रिसन्ध्यं गन्तव्यं—अनुष्ठानार्थमेव हि।

Verse 9

एवमुक्त्वा सुविस्तीर्णां शिलां तामा सनोद्भवाम् । प्रचिक्षेप धरापृष्ठं समुद्दिश्य पितामहः

एवमुक्त्वा पितामहः सुविस्तीर्णां सनोद्भवां तां शिलां समुद्दिश्य धरापृष्ठे प्रचिक्षेप।

Verse 10

अथ सा पतिता भूमौ सर्वरत्नमयी शिला । चमत्कारपुरे क्षेत्रे सर्वक्षेत्रमहोदये

अथ सा सर्वरत्नमयी शिला भूमौ पतिता, चमत्कारपुरे क्षेत्रे सर्वक्षेत्रमहोदये।

Verse 11

तत आगत्य लोकेशः स्वयमेव धरातलम् । तत्क्षेत्रं वीक्षयामास व्याप्तं तीर्थैः समन्ततः

ततः लोकेशः स्वयमेव धरातलमागत्य तत्क्षेत्रं वीक्षयामास, तीर्थैः समन्ततो व्याप्तम्।

Verse 12

ततः पुण्यतमे देशे दृष्ट्वा तां समुपस्थिताम् । शिलामानंदमापन्नः प्रोवाच तदनन्तरम्

ततः पुण्यतमे देशे तां शिलां समुपस्थितां दृष्ट्वा स आनन्दमापन्नः, तदनन्तरं प्रोवाच।

Verse 14

सलिलेन विना यस्मान्न क्रिया संप्रवर्तते । तस्मादत्र मया कार्यः शुचितोयो महाह्रदः

सलिलेन विना यस्मान्न क्रिया संप्रवर्तते, तस्मादत्र मया कार्यः शुचितोयो महाह्रदः।

Verse 15

ततः संचिंतयामास स्वसुतां च सरस्वतीम् । जन संस्पर्शभीत्या च पातालतलवाहिनीम्

ततः स स्वसुतां सरस्वतीं संचिन्तयामास, जनसंस्पर्शभीत्या च पातालतलवाहिनीम्।

Verse 16

अथ भूमितलं भित्त्वा प्रादुर्भूता महानदी । तां शिलाममलैस्तोयैः क्षालयन्ती समंततः

अथ भूमितलं भित्त्वा प्रादुर्भूता महानदी, सा तां शिलाममलैस्तोयैः समन्ततः क्षालयामास।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । त्वयात्रैव सदा स्थेयं शिलायां मम संनिधौ । संध्यात्रयेऽपि त्वत्तोयैर्येन कृत्यं करोम्यहम्

ब्रह्मोवाच—त्वया अत्रैव सदा स्थेयम्, शिलायां मम संनिधौ; संध्यात्रयेऽपि त्वत्तोयैः अहं नित्यकृत्यं करोमि।

Verse 19

तथा ये मानवाः स्नानं करिष्यंति जले तव । ते यास्यंति परां सिद्धिं दुर्लभां देवा मानुषैः

तथा ये मानवाः तव जले स्नानं करिष्यन्ति, ते देवा-मानुषैर्दुर्लभां परां सिद्धिं यास्यन्ति।

Verse 20

सरस्वत्युवाच । अहं कन्या सुरश्रेष्ठ पातालतलवाहिनी । जनस्पर्शभयाद्भीता नागच्छामि महीतले

सरस्वत्युवाच—अहं कन्या सुरश्रेष्ठ, पातालतलवाहिनी; जनस्पर्शभयाद्भीता न आगच्छामि महीतले।

Verse 21

तवादेशोऽन्यथा नैव मया कार्यः कथंचन । एवं मत्वा सुरश्रेष्ठ यद्युक्तं तत्समाचर

तव आदेशोऽन्यथा मया कथञ्चन न कार्यः; एवं मत्वा सुरश्रेष्ठ, यद्युक्तं तत् समाचर।

Verse 22

ब्रह्मोवाच । तवार्थे कल्पयिष्यामि स्थानेऽत्रैव महाह्रदम् । अगम्यं सर्वमर्त्यानां तत्र त्वं स्थातुमर्हसि

ब्रह्मोवाच—तव हितायाहमेवात्र स्थाने महाह्रदं कल्पयिष्यामि। स सर्वमर्त्यानामगम्यः; तत्र त्वं निवासं कर्तुमर्हसि॥

Verse 23

एवमुक्त्वा स देवेशश्चखान च महाह्रदम् । ततः सरस्वती तत्र स्वस्थानमकरो दथ

एवमुक्त्वा स देवेशो महाह्रदं चखान ह। ततः सरस्वती तत्र स्वस्थानमकरोदथ॥

Verse 24

ततो दृष्टिविषान्सर्पानादिदेश पितामहः । युष्माभिः सर्वदा स्थेयं ह्रदेस्मिञ्छासनान्मम

ततः दृष्टिविषान्सर्पानादिदेश पितामहः। युष्माभिः सर्वदा स्थेयं ह्रदेऽस्मिञ्छासनान्मम॥

Verse 25

यथा सरस्वतीं मर्त्या न स्पृशंति कथंचन । भवद्भिः सर्वथा कार्यं तथा पन्नगसत्तमाः

यथा सरस्वतीं मर्त्या न स्पृशन्ति कथञ्चन। भवद्भिः सर्वथा कार्यं तथा पन्नगसत्तमाः॥

Verse 26

सूत उवाच । एवं ब्रह्मा व्यवस्थाप्य तत्र क्षेत्रे सरस्वतीम् । तां च चित्रशिलां मध्ये ब्रह्मलोकं जगाम ह

सूत उवाच—एवं ब्रह्मा व्यवस्थाप्य तत्र क्षेत्रे सरस्वतीम्। तां च चित्रशिलामध्ये स्थापयित्वा ब्रह्मलोकं जगाम ह॥

Verse 27

अथ मंकणकोनाम महर्षिः संशितव्रतः । क्षेत्रे तत्र समायातो विषविद्याविचक्षणः

अथ मङ्कणकनामा महर्षिः संशितव्रतः । विषविद्याविचक्षणः स तत्र क्षेत्रे समाययौ ॥

Verse 28

सक्रमाद्भ्रममाणस्तु तस्मिन्सर्पाभिरक्षिते । तं मुनिं वेष्टयामासुर्बबन्धुश्चैव पाशकैः

स क्रमाद्भ्रममाणस्तु तस्मिन् सर्पाभिरक्षिते । तं मुनिं वेष्टयामासुः बबन्धुश्चैव पाशकैः ॥

Verse 29

सोऽपि विद्याबलात्सर्पान्निर्विषांस्तांश्चकारह । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कृत्वा च पितृतर्पणम् । निष्क्रांतः सलिलात्तस्मात्कृतकृत्यो मुदान्वितः

सोऽपि विद्याबलात् सर्पान् निर्विषान् तांश्चकार ह । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कृत्वा च पितृतर्पणम् । निष्क्रान्तः सलिलात् तस्मात् कृतकृत्यो मुदान्वितः ॥

Verse 30

ततश्चक्रे मुनिर्यावत्सम्यक्कुशपरिग्रहम् । दर्भाग्रेणास्य हस्ताग्रं पाटितं तावदेव हि

ततः चक्रे मुनिर्यावत् सम्यक् कुशपरिग्रहम् । दर्भाग्रेणास्य हस्ताग्रं पाटितं तावदेव हि ॥

Verse 31

अथ तस्मात्क्षताज्जातस्तस्य शाकरसो महान् । तं दृष्ट्वा स विशेषेण हर्षितो विस्मयान्वितः

अथ तस्मात् क्षताज्जातः तस्य शाकरसो महान् । तं दृष्ट्वा स विशेषेण हर्षितो विस्मयान्वितः ॥

Verse 32

सिद्धोऽहमिति विज्ञाय नृत्यं चक्रे ततः परम् । ब्राह्मीं शिलां समारुह्य आनंदाश्रुपरिप्लुतः

सिद्धोऽहमिति विज्ञाय ततः परं नृत्यं चकार। ब्राह्मीं शिलां समारुह्य स आनन्दाश्रुपरिप्लुतोऽभवत्॥

Verse 33

अथैवं नृत्यमानस्य मुनेस्तस्य महात्मनः । लास्यं चक्रे ततः सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

अथैवं नृत्यमानस्य तस्य महात्मनो मुनेः। ततः सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं लास्यं चकार॥

Verse 34

चमत्कारपुरं कृत्स्नं भग्नं नष्टा द्विजोत्तमाः । प्रासादैर्ध्वंसितैस्तत्र हाहाकारो महानभूत्

चमत्कारपुरं कृत्स्नं भग्नं नष्टा द्विजोत्तमाः। प्रासादैर्ध्वंसितैस्तत्र हाहाकारो महानभूत्॥

Verse 35

ततो देवगणाः सर्वे तद्दृष्ट्वा तस्य चेष्टितम् । लास्यस्य वारणार्थाय प्रोचुर्वृषभवाहनम्

ततो देवगणाः सर्वे तद्दृष्ट्वा तस्य चेष्टितम्। लास्यस्य वारणार्थाय प्रोचुर्वृषभवाहनम्॥

Verse 36

अनेन नृत्यमानेन जगत्स्थावरजंगमम् । नृत्यं करोति देवेश तस्माद्गत्वा निवारय

अनेन नृत्यमानेन जगत् स्थावरजङ्गमम्। नृत्यं करोति देवेश तस्माद्गत्वा निवारय॥

Verse 37

नान्यः शक्तः सुरश्रेष्ठ मुनिमेनं कथंचन । निषेधयितुमीशान ततः कुरु जगद्धितम्

नान्यः कश्चित् सुरश्रेष्ठ मुनिमेनं कथञ्चन । निषेधयितुमीशान तस्मात् कुरु जगद्धितम् ॥

Verse 38

अथ तेषां वचः श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः । कृत्वा रूपं द्विजेंद्रस्य तत्सकाशमुपाद्रवत्

अथ तेषां वचः श्रुत्वा भगवान् वृषभध्वजः । कृत्वा रूपं द्विजेन्द्रस्य तत्सकाशमुपाद्रवत् ॥

Verse 39

अब्रवीच्च मुने कस्मात्त्वयैतन्नृत्यतेऽधुना । तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः

अब्रवीच्च मुने कस्मात् त्वयैतन्नृत्यतेऽधुना । तस्मात् कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः ॥

Verse 40

एवमुक्तः स विप्रेंद्रः शंकरेण द्विजोत्तमाः । हस्तं संदर्शयामास तस्य शाकरसान्वितम्

एवमुक्तः स विप्रेन्द्रः शङ्करेण द्विजोत्तमः । हस्तं सन्दर्शयामास तस्य शाकरसान्वितम् ॥

Verse 41

किं नपश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसो महान् । संजातः क्षतवक्त्रेण तस्मात्सिद्धिरुपस्थिता

किं न पश्यसि मे ब्रह्मन् कराच्छाकरसो महान् । संजातः क्षतवक्त्रेण तस्मात् सिद्धिरुपस्थिता ॥

Verse 42

एतस्मात्कारणाद्विप्र नृत्यमेतत्करोम्यहम् । आनंदं परमं प्राप्य सिद्धिजं सिद्धसत्तम

एतत्कारणाद् विप्र अहं नृत्यमेतत् करोमि; सिद्धिजं परमं आनन्दं प्राप्य, हे सिद्धसत्तम।

Verse 43

एवं तु वदतस्तस्य भगवान्वृषभध्वजः । अंगुष्ठं ताडयामास स्वांगुल्यग्रेण तत्क्षणात्

एवं वदतः तस्य, भगवान् वृषभध्वजः तत्क्षणात् स्वाङ्गुल्यग्रेण स्वाङ्गुष्ठं ताडयामास।

Verse 44

निश्चक्राम ततो भस्म हिमस्फटिकसंनिभम् । क्षताग्रात्सहसा तस्य महाविस्मयकारकम्

ततः तस्य क्षताग्रात् सहसा हिमस्फटिकसंनिभं भस्म निश्चक्राम, महाविस्मयकारकम्।

Verse 45

ततः प्रोवाच तं विप्रं स देवो द्विजसत्तमाः । यस्यांगुष्ठाग्रतो मह्यं निष्क्रांतं भस्म पांडुरम्

ततः स देवो तं विप्रं प्रोवाच—हे द्विजसत्तम, ममाङ्गुष्ठाग्रतः पाण्डुरं भस्म निष्क्रान्तम्।

Verse 46

तथाप्यहं मुनिश्रेष्ठ न नृत्यं कर्तुमुत्सहे । त्वं पुनर्नृत्यसे कस्मादपि शाकरसेक्षणात्

तथापि अहं मुनिश्रेष्ठ न नृत्यं कर्तुमुत्सहे; त्वं पुनः शाकरसं दृष्ट्वा कस्मादेव नृत्यसे?

Verse 47

विरामं कुरु तस्मात्त्वं नृत्यादस्माद्विगर्हितात् । तपः क्षरति विप्रेन्द्र नृत्यगीताद्द्विजन्मनः

तस्मात् त्वं एतस्माद् विगर्हितान् नृत्याद् विरामं कुरु। हे विप्रेन्द्र, द्विजन्मनः नृत्यगीताभ्यां तपः क्षरति।

Verse 49

अब्रवीत्त्वामहं मन्ये नान्यं देवान्महेश्वरात् । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा न स्यात्तपःक्षतिः

अब्रवीत्—अहं मन्ये महेश्वराद् अन्यो देवो नास्ति। तस्मात् मे प्रसादं कुरु, यथा तपःक्षतिः न स्यात्।

Verse 50

श्रीभगवानुवाच । तपस्ते मत्प्रसादेन वृद्धिं शस्यति नित्यशः । स्थानेऽत्र भवता सार्धमहं स्थास्यामि सर्वदा

श्रीभगवानुवाच—मत्प्रसादेन तव तपः नित्यशः वृद्धिं शस्यति। अत्रैव भवता सार्धम् अहं सर्वदा स्थास्यामि।

Verse 51

आनन्दितेन भवता प्रार्थितोऽहं यतो मुने । आनन्देश्वरसंज्ञस्तु ख्यातिं यास्यामि भूतले । एतत्पुरं च मे नाम्ना आनन्दाख्यं भविष्यति

हे मुने, आनन्दितेन भवता यतोऽहं प्रार्थितः। तस्माद् भूतले ‘आनन्देश्वर’ इति ख्यातिं यास्यामि; एतत् पुरं च मन्नाम्ना ‘आनन्दा’ इति भविष्यति।

Verse 52

एवमुक्त्वा महादेवो गतश्चादर्शनं ततः । सोऽपि मंकणकस्तत्र तपस्तेपे मुनीश्वरः

एवमुक्त्वा महादेवः ततः अदर्शनं गतः। तत्र स मंकणकः मुनीश्वरः तपः तेपे।

Verse 54

तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा स्याद्दारुणं विषम् । नो चेद्वयं गमिष्यामः सर्वलोक पराभवम्

तस्मात् अस्माकं प्रसादं कुरु, यथा दारुणं विषं नोत्पद्येत। नो चेत् वयं सर्वलोकेषु पराभवं प्राप्य विनाशं गमिष्यामः॥

Verse 55

मंकणक उवाच । अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेणापि कदाचन । तस्मादेवंविधाः सर्वे जलसर्पा भविष्यथ

मंकणक उवाच—अनृतं मया कदाचन न प्रोक्तम्, स्वैरेणापि न। तस्माद् यूयं सर्वे एवमेवविधा जलसर्पा भविष्यथ॥

Verse 56

सूत उवाच । ततःप्रभृति संजाता जलसर्पा महीतले । तद्वद्रूपा द्विजिह्वाश्च केवलं विषवर्जिताः

सूत उवाच—ततः प्रभृति महीतले जलसर्पाः संजाताḥ। तद्रूपा द्विजिह्वाश्च, केवलं विषवर्जिताः॥

Verse 57

अथ तस्मिन्ह्रदे मर्त्याः स्नात्वा सारस्वते शुभे । स्पृष्ट्वा चित्रशिलां तां च प्रयांति परमां गतिम्

अथ तस्मिन् ह्रदे मर्त्याः सारस्वते शुभे स्नात्वा, तां चित्रशिलां स्पृष्ट्वा, परमां गतिं प्रयान्ति॥

Verse 58

अथ भीतः सहस्राक्षो गत्वा देवं पितामहम् । यमेन सहितस्तूर्णं प्रोवाचेदं वचस्तदा

अथ भीतः सहस्राक्षः त्वरितं गत्वा देवं पितामहम्। यमेन सहितः तदा इदं वचः प्रोवाच॥

Verse 59

त्वत्प्रसादात्समुद्वीक्ष्य गच्छंति मनुजा दिवम् । पितामह महातीर्थं यत्त्वया विहितं क्षितौ । सारस्वतं नरास्तत्र स्नात्वा यांति त्रिविष्टपम्

त्वत्प्रसादात् तद्-दर्शनमात्रेण मनुजाः स्वर्गं यान्ति। हे पितामह, त्वया क्षितौ प्रतिष्ठापितं महातीर्थं यत् सारस्वतं, तत्र स्नात्वा नराः त्रिविष्टपं प्राप्नुवन्ति।

Verse 60

अपि पापसमाचाराः सर्वधर्मबहिष्कृताः । तत्र स्नात्वा शिलां स्पृष्ट्वा तदैवायांति सद्गतिम्

अपि पापसमाचाराः सर्वधर्मबहिष्कृताश्च, तत्र स्नात्वा पावनां शिलां स्पृष्ट्वा, तदैव सद्गतिं प्राप्नुवन्ति।

Verse 61

यम उवाच । अप्रमाणं विभो कर्म संप्रयातं ममोचितम् । शुभाशुभपरिज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

यम उवाच—विभो, ममोचितं कर्म संप्रयातम् अप्रमाणं जातम्; यतोऽहं सर्वेषां देहिनां शुभाशुभकर्मणां परिज्ञानं कर्तुं प्रवृत्तः।

Verse 62

तस्मात्त्यज त्वं मां देव यद्वा तत्तीर्थमुत्तमम् । यत्प्रभावाज्जनैर्हीनाः संजाता नरका मम

तस्मात् देव, त्वं मां त्यज; अथवा तदुत्तमं तीर्थं निवारय। यत्प्रभावात् मम नरकाः जनैर्हीनाः संजाताः।

Verse 63

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यमस्य प्रपितामहः । प्राह पार्श्वस्थितं शक्रं तत्तीर्थं नय संक्षयम्

यमस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रपितामहः शक्रं पार्श्वस्थितं प्राह—तत् तीर्थं संक्षयं नय।

Verse 64

ततः शक्रो ह्रदं गत्वा पूरयामास पांसुभिः । ह्रदं सारस्वतं तं च तां च चित्रशिलां द्विजाः

ततः शक्रो ह्रदं गत्वा पांसुभिः पूरयामास। सारस्वतं ह्रदं तच्च चित्रशिलां च, हे द्विजाः॥

Verse 65

अद्यापि मनुजः सम्यक्त स्मिन्स्थाने व्यवस्थितः । यः करोति तपश्चर्यां स शीघं सिद्धिमाप्नुयात्

अद्यापि यः सम्यक् तस्मिन् स्थाने व्यवस्थितः। तपश्चर्यां करोति, स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात्॥

Verse 66

सोऽपि मंकणकस्तत्र सार्द्धं देवेन शंभुना । तिष्ठत्यद्यापि विप्रेंद्र पूरितं चैव पांसुभिः

सोऽपि मंकणकस्तत्र देवेन शंभुना सह। तिष्ठत्यद्यापि विप्रेन्द्र, पांसुभिः पूरितं च तत्॥

Verse 67

लिंगं मंकणकन्यस्तं तत्रास्ति सुमहोदयम् । तत्स्पृष्ट्वा मानवाः पापैर्मुच्यंते द्विजसत्तमाः

मंकणकेन न्यस्तं लिङ्गं तत्रास्ति सुमहोदयम्। तत्स्पृष्ट्वा मानवाः पापैर्मुच्यन्ते, द्विजसत्तमाः॥

Verse 68

माघ शुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पूजयते नरः । स पापैरपि संयुक्तः शिवलोके महीयते

माघे शुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पूजयते नरः। स पापैरपि संयुक्तः शिवलोके महीयते॥

Verse 93

अथ ते पन्नगाः प्रोचुः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् । भगवन्निर्विषाः सर्वे वयं हि भवता कृताः

अथ ते पन्नगाः प्रणिपत्य मुनीश्वरं प्रोचुः— “भगवन्, भवता वयं सर्वे निर्विषाः कृताः।”