Adhyaya 187

Verse 1

सूत उवाच । चतुर्थे दिवसे प्राप्ते ततो यज्ञसमुद्भवे । ऋत्विग्भिर्याज्ञिकं कर्म प्रारब्धं तदनंतरम्

सूत उवाच—चतुर्थे दिवसे सम्प्राप्ते तस्मिन् यज्ञसमुद्भवे। ऋत्विग्भिः याज्ञिकं कर्म तदनन्तरमेव प्रारब्धम्॥

Verse 2

सोमपानादिकं सर्वं पशोर्हिंसादिकं तथा । पशोर्गुदं समादाय प्रस्थाता च व्यधारयत्

सोमपानादिकं सर्वं पशोर्हिंसादिकं तथा। पशोर्गुदं समादाय प्रस्थाता च व्यधारयत्॥

Verse 3

एकांते सदसो मध्ये होमार्थं द्विजसत्तमाः । तस्मिन्व्याकुलतां याते ब्राह्मणः कश्चिदागतः

एकान्ते सदसो मध्ये होमार्थं द्विजसत्तमाः। तस्मिन् व्याकुलतां याते ब्राह्मणः कश्चिदागतः॥

Verse 4

युवा तत्र प्रविष्टस्तु मांस भक्षणलालसः । ततो गुदं पशोर्दृष्ट्वा भक्षयामास चोत्सुकं

युवा तत्र प्रविष्टोऽभूत् मांसभक्षणलालसः। ततः पशोर्गुदं दृष्ट्वा सोत्सुकं भक्षयामास॥

Verse 5

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः प्रस्थाता तस्य संनिधौ । भक्षमाणं समालोक्य तं शशाप ततः परम्

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः प्रस्थाता तस्य सन्निधौ। भक्षमाणं समालोक्य तं शशाप ततः परम्॥

Verse 6

धिग्धिक्पापसमाचार होमार्थं यद्गुदं धृतम् । तत्त्वया दूषितं लौल्याद्यज्ञविघ्नकरं कृतम्

धिग्धिक् पापसमाचार! होमार्थं यद्गुदं धृतम्। तत्त्वया लौल्याद् दूषितं यज्ञविघ्नकरं कृतम्॥

Verse 7

उच्छिष्टेन मया होमः कर्तव्यो नैव सांप्रतम् । राक्षसानामिदं कर्म यत्त्वया समनुष्ठितम्

उच्छिष्टेन मया होमः कर्तव्यो नैव साम्प्रतम्। राक्षसानामिदं कर्म यत्त्वया समनुष्ठितम्॥

Verse 8

तस्मात्त्वं मम वाक्येन राक्षसो भव मा चिरम्

तस्मात् त्वं मम वाक्येन राक्षसो भव मा चिरम्॥

Verse 9

एतस्मिन्नेव काले तु ह्यूर्ध्वकेशोऽभवद्धि सः । रक्ताक्षः शंकुकर्णश्च कृष्णदन्तोऽतिभैरवः

एतस्मिन्नेव क्षणे स ऊर्ध्वकेशोऽभवत्; रक्ताक्षः शङ्कुकर्णः कृष्णदन्तश्चातिभैरवः।

Verse 10

लम्बोष्ठो विकरालास्यो मांसमेदोविवर्जितः । त्वगस्थिस्नायुशेषश्च ।चामुण्डाकृतिरेव च

लम्बोष्ठो विकरालास्यो मांसमेदोविवर्जितः; त्वगस्थिस्नायुशेषश्च चामुण्डाकृतिरेव च।

Verse 11

स च विश्वावसुर्नाम पुलस्त्यस्य सुतो मुनिः । मंत्रपूतस्य मांसस्य भक्षणार्थं समागतः

स च विश्वावसुर्नाम पुलस्त्यस्य सुतो मुनिः; मन्त्रपूतस्य मांसस्य भक्षणार्थं समागतः।

Verse 12

वेदवेदांगतत्त्वजः पौत्रस्तु परमेष्ठिनः । तं दृष्ट्वा राक्षसाकारं वित्रेसुः सर्वतो द्विजाः

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः पौत्रस्तु परमेष्ठिनः; तं दृष्ट्वा राक्षसाकारं वित्रेसुः सर्वतो द्विजाः।

Verse 13

राक्षोघ्नानि च सूक्तानि जजपुश्चापरे तथा । केचिच्छरणमापन्ना विष्णो रुद्रस्य चापरे

राक्षोघ्नानि च सूक्तानि जजपुश्चापरे तथा; केचिच्छरणमापन्ना विष्णो रुद्रस्य चापरे।

Verse 14

पितामहस्य चान्ये तु गायत्र्याः शरणं गताः । रक्षरक्षेति जल्पन्तो भयसंत्रस्तमानसाः

केचित् पितामहं शरणं जग्मुः, केचित् गायत्रीं शरणं गताः। भयेन सन्त्रस्तमानसाः ‘रक्ष रक्ष’ इति जल्पन्तः पुनःपुनः क्रन्दन्ति।

Verse 15

सोऽपि दृष्ट्वा तदात्मानं गतं राक्षसतां द्विजाः । बाष्पपूर्णेक्षणो दीनः पितामहमुपाद्रवत्

स द्विजः स्वात्मानं राक्षसतां गतं दृष्ट्वा दीनोऽभवत्। बाष्पपूर्णेक्षणः सन् पितामहं शरणार्थं शीघ्रमुपाद्रवत्।

Verse 16

स प्रणम्य ततो वाक्यं कृतांजलिरुवाच तम्

स तं प्रणम्य कृताञ्जलिः, ततः वाक्यमिदं तमुवाच।

Verse 17

पौत्रोऽहं तव देवेश पुलस्त्यस्य सुतो द्विजः । नीतो राक्षसतामद्य प्रस्थात्रा कोपतो विभो

देवेश, अहं तव पौत्रः—पुलस्त्यस्य सुतो द्विजः। अद्य प्रസ്ഥात्रा कोपतः, विभो, राक्षसतां नीतोऽस्मि।

Verse 18

जिह्वालौल्येन देवेश पशोर्गुदमजानता । भक्षितं तन्मया देव होमार्थं यत्प्रकल्पितम्

देवेश, जिह्वालौल्यात् पशोर्गुदमजानता। होमार्थं यत्प्रकल्पितं तदेव मया भक्षितं, देव।

Verse 19

तस्मान्मानुषताप्राप्त्यै मम देहे दयां कुरु । राक्षसत्वं यथा याति तथा नीतिर्विधीयताम्

तस्मान्मम दीनस्य देहे दयां कुरु, यथा मानुषत्वं पुनराप्नुयाम्। यया नीत्या मम राक्षसभावो निवर्तते, सा नीतिः विधीयताम्॥

Verse 20

तच्छ्रुत्वा जल्पितं तस्य दयां कृत्वा पितामहः । प्रतिप्रस्थातरं सामवाक्यमेतदुवाच ह

तस्यैतज्जल्पितं श्रुत्वा पितामहः करुणान्वितः। प्रतिप्रस्थातरं साम्ना वाक्यं प्रोवाच तदिदम्॥

Verse 21

बालोऽयं मम पौत्रस्तु कृत्याकृत्यं न वेत्ति च । तस्मात्त्वं राक्षसं भावं हरस्वास्य द्विजोत्तम

बालोऽयं मम पौत्रोऽस्ति, कृत्याकृत्यं न वेत्ति च। तस्मात्त्वं द्विजशार्दूल, अस्य राक्षसभावं हर॥

Verse 22

तच्छ्रुत्वा स मुनिः प्राह प्रायश्चित्तं मखे तव । अनेन जनितं देव गुदं दूषयता विभो

तच्छ्रुत्वा मुनिराह—देव, तव मखे प्रायश्चित्तं समुत्पन्नम्। अनेन पशोर्गुदं दूषयता, विभो, दोषो जनितः॥

Verse 23

तस्मादेष मया शप्तो यज्ञविघ्नकरो मम । नाहमस्य हरिष्यामि राक्षसत्वं कथंचन

तस्मादेष मया शप्तो यज्ञविघ्नकरो मम। नाहमस्य कथंचन राक्षसत्वं हरिष्यामि॥

Verse 24

नर्मणापि मया प्रोक्तं कदाचिन्नानृतं वचः

नर्मणापि मया कदाचिन्नानृतं वचः प्रोक्तम्।

Verse 25

ब्रह्मोवाच । प्रायश्चित्तं करिष्येऽहं यज्ञस्यास्य प्रसिद्धये । दक्षिणा गौर्यथोक्ता च कृत्वा होमं विधानतः । त्वमस्य राक्षसं भावं हरस्व मम वाक्यतः

ब्रह्मोवाच—यज्ञस्यास्य प्रसिद्धये प्रायश्चित्तं करिष्येऽहम्। गौर्यथोक्ता च दक्षिणां कृत्वा होमं विधानतः। त्वमस्य राक्षसं भावं हरस्व मम वाक्यतः॥

Verse 26

सोऽब्रवीच्छीतलो वह्निर्यदि स्यादुष्णगुः शशी । तन्मे स्यादन्यथा वाक्यं व्याहृतं प्रपितामह

सोऽब्रवीत्—शीतलो वह्निर्यदि स्यादुष्णगुः शशी। तन्मे स्यादन्यथा वाक्यं व्याहृतं प्रपितामह॥

Verse 27

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा चैव तु निश्चितम् । विश्वावसुं विधिः प्राह ततो राक्षसरूपिणम्

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा चैव तु निश्चितम्। विश्वावसुं विधिः प्राह ततो राक्षसरूपिणम्॥

Verse 28

त्वं वत्सानेन रूपेण तिष्ठ तावद्वचो मम । कुरुष्व ते प्रयच्छामि येन स्थानमनुत्तमम्

त्वं वत्सानेन रूपेण तिष्ठ तावद्वचो मम। कुरुष्व ते प्रयच्छामि येन स्थानमनुत्तमम्॥

Verse 29

चमत्कारपुरस्यास्य पश्चिमस्थानमाश्रिताः । सन्त्यन्ये राक्षसास्तत्र मर्यादायां व्यवस्थिताः

अस्य चमत्कारपुरस्य पश्चिमदिशि केचनान्ये राक्षसाः मर्यादायां स्थिताः सन्ति, तत्रैव नियमबद्धाः निवसन्ति।

Verse 31

तत्र प्रभुत्वमातिष्ठ नागराणां हिते स्थितः । राक्षसा बहवः संति कूष्मांडाश्च पिशाचकाः

तत्र नागराणां हिते स्थितः प्रभुत्वमातिष्ठ; बहवो राक्षसाः सन्ति, कूष्माण्डाश्च पिशाचकाः।

Verse 32

ये चान्ये राक्षसाः केचिद्दुष्टभावसमाश्रिताः । तत्र गच्छंति ये सर्वे निगृह्णंति च तत्क्षणात्

ये चान्ये केचिद् दुष्टभावसमाश्रिता राक्षसाः, ये तत्र गच्छन्ति ते सर्वे तत्क्षणादेव निगृह्यन्ते।

Verse 33

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च कूष्मांडाश्च विशेषतः । नागरं तु पुरो दृष्ट्वा तद्भयाद्यांति दूरतः

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च कूष्माण्डाश्च विशेषतः, नागरं पुरो दृष्ट्वा तद्भयाद् दूरतः पलायन्ते।

Verse 34

तद्गच्छ पुत्र तत्र त्वं सर्वेषामधिपो भव । राक्षसानां मया दत्तं तव राज्यं च सांप्रतम्

तस्मात् गच्छ पुत्र, तत्र त्वं सर्वेषामधिपो भव; राक्षसानां राज्यं मया सम्प्रति तव दत्तम्।

Verse 35

राक्षस उवाच । आधिपत्ये स्थितस्यैवं राक्षसानां पितामह । किं मया तत्र भोक्तव्यं तेभ्यो देयं च किं वद

राक्षस उवाच— हे राक्षसपितामह! एवं राक्षसाधिपत्ये स्थितस्य मम तत्र किं भोक्तव्यं, तेभ्यश्च किं दातव्यं? तन्मे वद।

Verse 36

राज्ञा चैव यतो देयं भृत्यानां भोजनं विभो । तन्ममाचक्ष्व देवेश दयां कृत्वा ममोपरि

विभो! राज्ञा यतो भृत्यानां भोजनं देयं, तद् देवेश! ममोपरि दयां कृत्वा ममैतद् आचक्ष्व।

Verse 37

न करोति च यो राजा ।भृत्यवर्गस्य पोषणम् । रौरवं नरकं याति स एवं हि श्रुतं मया

यो राजा भृत्यवर्गस्य पोषणं न करोति, स रौरवं नरकं याति— इति हि मया श्रुतम्।

Verse 38

ब्रह्मोवाच । यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं तिलैर्दर्भैर्विवर्जितम् । तत्सर्वं ते मया दत्तं यद्यपि स्यात्सुतीर्थगम्

ब्रह्मोवाच— यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं तिलैर्दर्भैर्विवर्जितम्, तत्सर्वं ते मया दत्तं, यद्यपि स्यात् सुतीर्थगम्।

Verse 39

यच्छ्राद्धं सूकरः पश्येन्नारी वाथ रजस्वला । कौलेयकोऽथ वालेयस्तत्सर्वं ते भविष्यति

यच्छ्राद्धं सूकरः पश्येत्, नारी वा रजस्वला, कौलेयकोऽथ वालेयः— तत्सर्वं ते भविष्यति।

Verse 40

विधिहीनं तु यच्छ्राद्धं दर्भेर्वा मूलवर्जितैः । वितस्तेरधिकैर्वापि तत्सर्वं ते भविष्यति

विधिवर्जितं यच्छ्राद्धं दर्भैर्मूलविहीनैर्वा, वितस्तिमात्रातिरिक्तैर्वा यत्कृतं, तत्सर्वं दोषरूपं ते श्राद्धे भविष्यति।

Verse 41

तिलं वा तैलपक्वं वा शूकधान्यमथापि वा । न यत्र दीयते श्राद्धे तत्ते श्राद्धं भविष्यति

यत्र श्राद्धे तिलं न दीयते, न वा तैलपक्वं, नापि शूकधान्यं प्रदीयते—तत् श्राद्धं ते दोषयुक्तं भविष्यति।

Verse 42

अस्नातैर्यत्कृतं श्राद्धं यच्चाधौतांबरैः कृतम् । तैलाभ्यंगयुतैश्चैव तत्ते सर्वं भविष्यति

अस्नातैः कृतं श्राद्धं, अधौताम्बरैः कृतं, तैलाभ्यङ्गयुतैश्च कृतं—तत्सर्वं ते श्राद्धे दोषरूपं भविष्यति।

Verse 43

यद्वा माहिषिको भुंक्ते श्वित्री वा कुनखोऽपि वा । कुष्ठी वाथ द्विजो भुंक्ते तत्ते श्राद्धं भविष्यति

यद्वा माहिषिको भुङ्क्ते, श्वित्री वा कुनखोऽपि वा, कुष्ठी वा द्विजो भुङ्क्ते—तत् ते श्राद्धे दोषरूपं भविष्यति।

Verse 44

हीनांगो वाऽथ यद्भुंक्तेऽधिकांगो वाथ निंदितः । महाव्याधिगृहीतो वा चौरो वार्द्धुषिकोऽपि वा । यत्र भुंक्तेऽथवा श्राद्धे तत्ते श्राद्धं भविष्यति

हीनाङ्गोऽथ यद्भुङ्क्तेऽधिकाङ्गोऽथ निन्दितः, महाव्याधिगृहीतो वा चोरो वार्द्धुषिकोऽपि वा—यत्र श्राद्धे भुङ्क्ते, तत् ते श्राद्धे दोषरूपं भविष्यति।

Verse 45

श्यावदन्तस्तु यद्भुंक्ते यद्भुंक्ते वृषलीपतिः । विनग्नो वाथ यद्भुंक्ते तत्ते श्राद्धं भविष्यति

श्यावदन्तो यदा श्राद्धे भुङ्क्ते, वृषलीपतिरपि यदा भुङ्क्ते, अथवा विनग्नोऽनुचितवस्त्रः सन् यदा भुङ्क्ते—तदा तत्पापदोषं तव श्राद्धे भविष्यति।

Verse 46

यो यज्ञो दक्षिणाहीनो यश्चाशौचयुतैः कृतः । ब्रह्मचर्यविहीनस्तु तत्फलं ते भविष्यति

यो यज्ञो दक्षिणाहीनः कृतः, यश्चाशौचयुक्तैः कृतः, अथवा ब्रह्मचर्यविहीनैः कृतः—तस्य यज्ञस्य यत्फलं, तत् हे संबोधित, तव भागे भविष्यति।

Verse 47

यस्मिन्नैवातिथिः पूज्यः श्राद्धे वा यज्ञकर्मणि । संप्राप्ते वैश्वदेवांते तत्ते सर्वं भविष्यति

यस्मिन् श्राद्धे यज्ञकर्मणि वा संप्राप्तोऽतिथिर्न पूज्यते, विशेषतः वैश्वदेवान्ते प्राप्ते—तत्सर्वं पुण्यं तव एव भविष्यति।

Verse 48

आवाहनात्परं यत्र मौनं न श्राद्धदश्चरेत् । ब्राह्मणो वाऽथ भोक्ता च तत्ते श्राद्धं भविष्यति

यत्र आवाहनानन्तरं श्राद्धविधौ नियतं मौनं नाचर्यते—ब्राह्मणेन वा भोक्त्रा वा—तत् श्राद्धं तव एव भविष्यति।

Verse 49

मृन्मयेषु च पात्रेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः । भिन्नपात्रेषु वा यच्च तत्ते सर्वं भविष्यति

यो नरः मृन्मयेषु पात्रेषु श्राद्धं करोति, अथवा भिन्न-भ्रष्टपात्रेषु यत् श्राद्धं करोति—तत्सर्वं तव एव भविष्यति।

Verse 50

प्रत्यक्षलवणं यत्र तक्रं वा विकृतं भवेत् । जातीपुष्पप्रदानं च तत्ते सर्वं भविष्यति

यत्र प्रत्यक्षं लवणं परोक्षधर्मविरुद्धं दीयते, यत्र वा तक्रं विकृतं दूषितं भवति, यत्र च तत्रानर्हे जातीपुष्पप्रदानं क्रियते—तत्सर्वं तव भाग्यं भविष्यति।

Verse 51

यजमानो द्विजो वाथ ब्रह्मचर्यविवर्जितः । तच्छ्राद्धं ते मया दत्तं त्रिपात्रेण विवर्जितम्

यजमानो द्विजो वाथान्योऽपि ब्रह्मचर्यविवर्जितः स्यात्; तदा त्रिपात्रविधानविवर्जितं तत् श्राद्धं मया ते दत्तमिव भवति।

Verse 52

आयसेन तु पात्रेण यत्रान्नं च प्रदीयते । तच्छ्राद्धं ते मया दत्तं तथान्यदपि हीयते

यत्रायसेन पात्रेणान्नं प्रदीयते, तत् श्राद्धं मया ते दत्तमिव मन्यते; तथा चान्यदपि पुण्यं हीयते।

Verse 53

मंत्रक्रियाभ्यां यत्किचिद्रात्रौ दत्तं हुतं तथा । सक्रांतिसोमपर्वभ्यां व्यति रिक्तं तु कुत्सितम्

मन्त्रक्रियाभ्यां यत्किञ्चिद् रात्रौ दत्तं हुतं च, यदि तत् सङ्क्रान्तिसोमपर्वभ्यां व्यतिरिक्तं भवति, तद् नूनं कुत्सितं मतम्।

Verse 54

इत्युक्त्वा विररामाशु ब्रह्मा लोकपितामहः । राक्षसः सोऽपि तत्रापि लेभे स्थानं तु राक्षसम्

इत्युक्त्वा लोकपितामहः ब्रह्मा शीघ्रं विरराम; स राक्षसोऽपि तत्रैव राक्षसस्थानं लेभे।

Verse 187

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठ नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनंनाम सप्ताशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये “राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनम्” नाम सप्ताशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।