Adhyaya 173

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अहो बत महाश्चर्यं विश्वामित्रस्य सन्मुनेः । मंत्रप्रभावतो येन तत्तोयं रुधिरीकृतम्

ऋषय ऊचुः । अहो बत महाश्चर्यं विश्वामित्रस्य सन्मुनेः । मन्त्रप्रभावतो येन तत्तोयं रुधिरीकृतम् ॥

Verse 2

ततःप्रभृति संप्राप्तं कथं तोयं प्रकीर्तय । सरस्वत्या महाभाग सर्वं विस्तरतो वद

ततःप्रभृति संप्राप्तं कथं तोयं प्रकीर्तय। सरस्वत्याः प्रसङ्गं सर्वं महाभाग विस्तरतो वद॥

Verse 3

सूत उवाच । बहुकालं प्रवाहः स सरस्वत्या द्विजोत्तमाः । महान्रक्तमयो जातो भूतराक्षससेवितः

सूत उवाच। बहुकालं स सरस्वत्याः प्रवाहो द्विजोत्तमाः। महान् रुधिरमयो जातो भूतराक्षससेवितः॥

Verse 4

कस्यचित्त्वथ कालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः । अर्बुदस्थस्तया प्रोक्तो दीनया दुःखयुक्तया

कस्यचित्त्वथ कालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः। अर्बुदस्थस्तया प्रोक्तो दीनया दुःखयुक्तया॥

Verse 5

तवार्थाय मुने शप्ता विश्वामित्रेण कोपतः । रुधिरौघवहाजाता तपस्विजनवर्जिता

तवार्थाय मुने शप्ता विश्वामित्रेण कोपतः। रुधिरौघवहा जाता तपस्विजनवर्जिता॥

Verse 6

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यात्सलिलं पुनः । प्रवाहे मम विप्रेन्द्र प्रयाति रुधिरं क्षयम्

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यात्सलिलं पुनः। प्रवाहे मम विप्रेन्द्र प्रयाति रुधिरं क्षयम्॥

Verse 7

त्रैलोक्यकरणे विप्र संक्षये वा स्थितौ हि वा । नाशक्तिर्विद्यते काचित्तव सर्वमुनीश्वर

हे विप्र, त्रैलोक्यस्य सृष्टौ वा संहारे वा स्थितौ वा, त्वयि काचिदपि अशक्तिर्न विद्यते; हे सर्वमुनीश्वर।

Verse 8

वसिष्ठ उवाच । तथा भद्रे करिष्यामि यथा स्यात्सलिलं पुनः । प्रवाहे तव निर्याति सर्वं रक्तं परिक्षयम्

वसिष्ठ उवाच—तथा भद्रे करिष्यामि यथा सलिलं पुनरागच्छेत्; तव प्रवाहे सर्वं रक्तं परिक्षयं यास्यति।

Verse 9

एवमुक्त्वा स विप्रर्षिरवतीर्य धरातले । गतः प्लक्षतरुं यस्मा दवतीर्णा सरस्वती

एवमुक्त्वा स विप्रर्षिः अवतीर्य धरातले, यस्मात् प्लक्षतरौ सरस्वती अवतीर्णा, तत्र गतः।

Verse 10

समाधिं तत्र संधाय निविष्टो धरणीतले । संभ्रमं परमं गत्वा विश्वामित्रस्य चोपरि

तत्र धरणीतले उपविष्टः समाधिं संधाय, परमं संभ्रमं गत्वा विश्वामित्रस्य चोपरि बभूव।

Verse 11

वारुणेन तु मन्त्रेण वीक्ष यन्वसुधातलम् । ततो निर्भिद्य वसुधां भूरितोयं विनिर्गतम्

वारुणेन तु मन्त्रेण वसुधातलं वीक्ष्य, ततो वसुधां निर्भिद्य भूरितोयं विनिर्गतम्।

Verse 12

रन्ध्रद्वयेन विप्रेन्द्रा लोचनाभ्यां निरीक्षणात् । एकस्य सलिलं क्षिप्रं यत्र जाता सरस्वती

हे विप्रेन्द्राः, लोचनयोः रन्ध्रद्वयेन निरीक्षणमात्रात् एकस्माद् रन्ध्रात् क्षिप्रं सलिलं निर्गतं, यत्र सरस्वती प्रादुर्भूता।

Verse 13

प्लक्षमूले ततस्तस्य वेगेनापहृतं बलात् । तद्रक्तं तेन संपूर्णं ततस्तेन महानदी

ततः प्लक्षमूले तस्याः रक्तं वेगेन बलाद् अपहृतम्; तेन रक्तेन संपूर्णात् तस्मात् महानदी समभवत्।

Verse 14

द्वितीयस्तु प्रवाहो यः संभ्रमा त्तस्य निर्गतः । सा च साभ्रमती नाम नदी जाता धरातले

द्वितीयः प्रवाहो यः संभ्रमात् तस्याः निर्गतः, सा धरातले ‘साभ्रमती’ नाम नदी जाता।

Verse 15

एवं प्रकृतिमापन्ना भूय एव सरस्वती । यत्पृष्टोऽस्मि महाभागाः सरस्वत्याः कृते द्विजाः

एवं सरस्वती भूय एव स्वप्रकृतिमापन्ना; हे महाभागा द्विजाः, सरस्वत्याः कृते यत् पृष्टोऽस्मि तद् उक्तम्।

Verse 16

एतत्सारस्वतं नाम व्याख्यानमतिबुद्धिदम् । यः पठेच्छ्रणुयाद्वापि मतिस्तस्य विवर्द्धते । सरस्वत्याः प्रसादेन सत्यमेतन्म योदितम्

एतत् ‘सारस्वतम्’ इति नाम व्याख्यानम् अतिबुद्धिदम्; यः पठेत् शृणुयाद् वा, तस्य मतिः विवर्धते। सरस्वत्याः प्रसादेन मयोदितं सत्यमेव।

Verse 173

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वत्युपाख्याने सरस्वती शापमोचनसाभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनंनाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वत्युपाख्याने ‘सरस्वतीशापमोचनं साभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम्’ इति त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।