Adhyaya 97

Verse 1

। सूत उवाच । ततः प्रभृति नो मन्दो रोहिणीशकटं द्विजाः । भिनत्ति वचनात्तस्य राज्ञो दशरथस्य च

सूतोऽवाच—ततः प्रभृति, हे द्विजाः, राज्ञो दशरथस्य तद्वचनप्रभावात् मन्दः (शनैश्चरः) रोहिणीशकटं न भिनत्ति।

Verse 2

तद्वृत्तांतं समाकर्ण्य तस्य शक्रः प्रहर्षितः । भूपालं तं समभ्येत्य ततश्चोवाच सादरम्

तद्वृत्तान्तं समाकर्ण्य शक्रः परमप्रहृष्टः; तं भूपालं समभ्येत्य ततः सादरं वचनमब्रवीत्।

Verse 3

अत्यद्भुततरं कर्म त्वयैतत्पृथिवीपते । संसाधितं यदन्येन मनसापि न चिन्त्यते

अत्यद्भुततरं कर्म त्वयैतत् पृथिवीपते; यदन्येन मनसापि न चिन्त्यते, तत् त्वया संसाधितम्।

Verse 4

अत एव हि संतुष्टिः सञ्जाताद्य तवोपरि । वरं मत्तो गृहाणाद्य तदभीष्टं हृदि स्थितम्

अत एव हि अद्य तवोपरि मम परमा संतुष्टिः सञ्जाता; मत्तो वरं गृहाण—हृदि स्थितं तदभीष्टम्।

Verse 5

राजोवाच । त्वया सह सुरश्रेष्ठ मैत्री संप्रार्थयाम्यहम् । शाश्वती सर्वकृत्येषु परमां लोकसंस्थिताम्

राजोवाच—त्वया सह, हे सुरश्रेष्ठ, अहं मैत्रीं संप्रार्थये; सा शाश्वती, सर्वकृत्येषु परमा, सर्वलोकेषु सुसंस्थिता च भवतु।

Verse 6

इन्द्र उवाच । एवं भवतु राजेंद्र त्वया सह सदा मम । संपत्स्यते सदा मैत्री वसोरिव च शाश्वती

इन्द्र उवाच—एवं भवतु राजेन्द्र; त्वया सह मम सदा मैत्री वसोरिव शाश्वती संपत्स्यते।

Verse 7

त्वया सदैव मे पार्श्वे सभायां देवसंनिधौ । आगन्तव्यं विशेषेण येन मैत्री प्रवर्धते

त्वया मे पार्श्वे सभायां देवसंनिधौ सदैव विशेषेण आगन्तव्यं, येन मैत्री प्रवर्धते।

Verse 8

एवमुक्त्वा सहस्राक्षो जगाम त्रिदिवालयम् । राजापि चागतो हर्म्ये स्वकीये हर्षसंयुतः

एवमुक्त्वा सहस्राक्षः त्रिदिवालयं जगाम; राजा अपि हर्षसंयुतः स्वकीये हर्म्ये आगतः।

Verse 9

रक्षयित्वा जगत्सर्वं शनैश्चर कृताद्भयात् । अप्राप्यां प्राप्य संकीर्तिं स्तूयमानस्तु बन्दिभिः

शनैश्चरकृताद्भयात् जगत्सर्वं रक्षयित्वा, अप्राप्यां संकीर्तिं प्राप्य, बन्दिभिः स्तूयमानः अभवत्।

Verse 10

ततः प्रभृति नित्यं स सन्ध्याकाल उपस्थिते । सायाह्नं संविधायाथ याति शक्रस्य मंदिरे

ततः प्रभृति स नित्यं सन्ध्याकाल उपस्थिते सायाह्नं संविधाय, अथ शक्रस्य मन्दिरं याति।

Verse 11

तत्र स्थित्वा चिरं श्रुत्वा गंधर्वाणां मनोहरम् । गीतं दृष्ट्वा च नृत्यं च तानादिविहितं शुभम्

तत्र चिरं स्थित्वा स गन्धर्वाणां मनोहरं गीतं श्रुत्वा, तान-लय-विहितं शुभं नृत्यं च दृष्टवान्।

Verse 12

विचित्रार्थाः कथाः श्रुत्वा देवर्षीणां मुखाच्च्युताः । स्वयं च कीर्तयित्वाथ प्रयाति निजमंदिरम्

देवर्षीणां मुखाच्च्युताः विचित्रार्थाः कथाः श्रुत्वा, स्वयमेव ताः कीर्तयित्वा, अथ निजमन्दिरं प्रयाति।

Verse 13

विमानवरमारुह्य हंसबर्हिणनादितम् । मनोहरपताकाभिः समंताच्च विभूषितम्

हंस-बर्हिण-नादितं, मनोहर-पताकाभिः समन्तात् विभूषितं, स विमानवरमारुह्य शोभया प्रयाति।

Verse 14

यदायदा स निर्याति शक्रस्थानान्निजालयम् । तदातदाऽसने तस्य क्रियतेऽभ्युक्षणं सदा

यदा यदा स शक्रस्थानात् निजालयं निर्याति, तदा तदा तस्यासने सदा अभ्युक्षणं क्रियते।

Verse 15

शक्रादेशात्तदा वेत्ति न स भूपः कथंचन । अन्यस्मिन्दिवसे तस्य नारदो मुनिसत्तमः । कथयामास तत्सर्वमभ्युक्षणसमुद्भवम्

शक्रादेशात् स भूपः तत् कथञ्चन न वेत्ति। अन्यस्मिन् दिवसे मुनिसत्तमो नारदः तस्य अभ्युक्षणसमुद्भवं तत्सर्वं कथयामास।

Verse 16

वृत्तांतं तस्य राजर्षेस्तस्यैव गृहमागतः । तीर्थयात्रा प्रसंगेन विद्वेषपरिवृद्धये

तस्य राजर्षेर्वृत्तान्तं कथयितुं नारदः स्वयमेव तस्य गृहं जगाम। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन च विद्वेषस्य परिवृद्धये विषयमुद्दीपयामास॥

Verse 17

तच्छ्रुत्वा नारदेनोक्तं श्रद्धेयमपि भूपतिः । न चक्रे हृदयेऽधर्ममात्मानं परिचिंतयन्

नारदेनोक्तं तच्छ्रुत्वा भूपतिः श्रद्धेयमपि वचः। आत्मानं सम्यक्परिचिन्तयन् हृदयेऽधर्मं न चकार न प्रवेशयामास॥

Verse 18

तथापि कौतुकाविष्टो गत्वा शक्रनिवेशनम् । अन्यस्मिन्दिवसे स्थित्वा चिरं तत्र समुत्थितः

तथापि कौतुकाविष्टः स शक्रनिवेशनं गतः। अन्यस्मिन् दिवसे तत्र चिरं स्थित्वा पुनः समुत्थितो विचचार॥

Verse 19

अलक्ष्यं वीक्षयामास स्वासनं दूरमास्थितः । किंचित्सद्मांतरं प्राप्य कौतूहलसमन्वितः

दूरमास्थितः स्वासनं स अलक्ष्यं वीक्षयामास। कौतूहलसमन्वितः किंचित् सद्मान्तरं प्राप्य तत्र प्रविवेश॥

Verse 20

ततः शक्रसमादेशादुत्थाय सुरकिंकरः । प्रोक्षयामास तोयेन पार्थिवस्य तदासनम्

ततः शक्रसमादेशात् सुरकिंकरः समुत्थाय। पार्थिवस्य तदासनं तोयेन प्रोक्षयामास शुद्ध्यर्थम्॥

Verse 21

तद्दृष्ट्वा कोपसंपन्नः स राजाऽभ्येत्य वासवम् । प्रोवाच किमिदं शक्र प्रोक्ष्यते यन्ममासनम्

तद् दृष्ट्वा कोपसमाविष्टो राजा वासवमभ्येत्य प्रोवाच— “किमिदं शक्र, यन्ममासनं प्रोक्ष्यते?”

Verse 22

किं मया निहता विप्राः किं वा विप्रसमुद्भवम् । शासनं लोपितं किंचित्किं वा विप्रा विनिंदिताः

किं मया विप्रा निहताः? किं वा विप्रसमुद्भवं किञ्चिदुपहृतम्? किंचित् शासनं लोपितं वा? अथवा विप्रा मया विनिन्दिताः?

Verse 23

किं वा नष्टोऽस्मि संग्रामे दृष्ट्वा शत्रून्समागतान् । दैन्यं वा जल्पितं तेषां भयत्रस्तेन चेतसा

किं वा संग्रामे शत्रून्समागतान् दृष्ट्वा नष्टोऽस्मि? अथवा भयत्रस्तचेतसा तेषां पुरो दैन्यवचनं जल्पितं मया?

Verse 24

मम राज्येऽथवा शक्र दुर्बलो बलवत्तरैः । पीड़्यते वाथ चौराद्यैर्मुष्यते वंचकैस्तथा

अथवा शक्र, मम राज्ये दुर्बलो बलवत्तरैः पीड्यते? चौराद्यैर्मुष्यते वा, वञ्चकैश्चापि तथा छलितो भवति?

Verse 25

किं वा राज्ये मदीये च जायते योनिविप्लवः । संकरो वाथ वर्णानां परित्यक्तविधिक्रमः

किं वा मदीये राज्ये योनिविप्लवो जायते? अथवा वर्णानां संकरः, परित्यक्तविधिक्रमः, प्रवर्तते?

Verse 26

किं वा दुर्जनवाक्येन दूषितो दोषवर्जितः । दंड्यते मम राज्ये च केनचित्त्रिदशेश्वर

किं वा त्रिदशेश्वर, दुर्जनवाक्यैः कश्चिद्दोषवर्जितोऽपि दूष्यते, मम राज्ये च केनचित् दण्ड्यते?

Verse 27

किं वा चौरोऽथ पापो वा गृहीतो दोषवान्स्वयम् । मुच्यते द्रव्यलोभेन तथान्यो वा जुगुप्सितः

किं वा चौरः पापो वा दोषवान् स्वयमेव गृहीतोऽपि द्रव्यलोभेन मुच्यते? अथवा कश्चिदन्यो जुगुप्सितोऽपि विमोच्यते?

Verse 28

किंस्विन्मया परित्यक्तः कोऽप्यत्र शरणागतः । भयत्रस्तः सुभीतेन प्राणानां त्रिदशाधिप

किंस्विन्मया अत्र कश्चिदपि शरणागतः परित्यक्तः—भयत्रस्तः सुभीतेन प्राणानां त्रिदशाधिप?

Verse 29

कस्य वा पृष्ठमांसानि भक्षितानि मया क्वचित् । कच्चिच्च त्रिदशाधीष ब्राह्मणस्य विशेषतः

कस्य वा पृष्ठमांसानि मया क्वचित् भक्षितानि? कच्चिन्न—हे त्रिदशाधीश—विशेषतो ब्राह्मणस्य!

Verse 30

किं वा दानं मया दत्त्वा ब्राह्मणाय महात्मने पश्चात्तापः । कृतः पश्चाद्दत्तं चोपेक्षितं च वा

किं वा मया महात्मने ब्राह्मणाय दानं दत्त्वा पश्चात्तापः कृतः? अथवा दत्तं पश्चादुपेक्षितं सत्कारवर्जितं वा?

Verse 31

किं वा राज्ये मदीये च दीनानां प्रपतंति च । अश्रुपाता दिवारात्रं दुःखितानां समंततः

किं वा मदीये राज्ये दीनाः प्रपतनं यान्ति, दुःखितानां च सर्वतः दिवारात्रम् अश्रुपातः प्रवर्तते?

Verse 32

दैवं वा पैतृकं वापि किं वा कर्म गृहे मम । लोपं गच्छति देवेन्द्र क्रियते वा विधिच्युतम्

देवेन्द्र, मम गृहे दैवं वा पैतृकं वापि कर्म, किमपि विधिः, लोपं गच्छति वा विधिच्युतं क्रियते वा?

Verse 33

यत्त्वया क्रियते नित्यं तोयैरभ्युक्षणं मम । आसनस्य द्रुतं ब्रूया यत्पापं विहितं मया

यत्त्वया नित्यं तोयैर्मम आसनस्याभ्युक्षणं क्रियते, तेन मया विहितं यत्पापं तत् द्रुतं ब्रूहि।

Verse 34

इन्द्र उवाच । न विद्यते महाराज शरीरे तव पातकम् । न राष्ट्रे च कुले गेहे भृत्यवर्गे विशेषतः

इन्द्र उवाच—महाराज, तव शरीरे पातकं न विद्यते; न राष्ट्रे, न कुले, न गेहे, भृत्यवर्गे विशेषतः।

Verse 35

परं शृणु प्रवक्ष्यामि यत्ते पापं भविष्यति । तेन संप्रोक्ष्यते चैव आसनं सर्वदैव तु

परं शृणु—यत्ते पापं भविष्यति तत् प्रवक्ष्यामि; तेनैव कारणेन तव आसनं सर्वदा संप्रोक्ष्यते।

Verse 36

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न च स्वर्गं प्रपद्यते । पैतृकेण नरो ग्रस्तो य ऋणेन सदा नृप

हे नृप! अपुत्रस्य गतिर् नास्ति, न च स्वर्गं प्रपद्यते; पैतृकेण ऋणेन नरः सदा ग्रस्त एव भवति।

Verse 37

द्वेष्यतां याति देवानां पितॄणां च विशेषतः । यदा पश्यति पुत्रस्य वदनं पुरुषो नृप

हे नृप! यदा पुरुषः पुत्रस्य वदनं पश्यति, तदा स देवानां प्रियतां याति, पितॄणां तु विशेषतः।

Verse 38

आनृण्यं समवाप्नोति पितॄणां स तदा ध्रुवम् । स त्वं नैव गतो राजन्नानृण्यं यन्मयोदितम्

तदा स ध्रुवं पितॄणाम् आनृण्यं समवाप्नोति; किन्तु त्वं राजन् मयोदितम् आनृण्यं नैव प्राप्तवान्।

Verse 39

पितॄणां तेन ते नित्यमासनेऽभ्युक्षणं कृतम् । तस्माद्यतस्व पुत्रार्थं यदीच्छसि परां गतिम्

तस्मात् पितॄणां कृते ते नित्यम् आसनेऽभ्युक्षणं कृतम्; अतः पुत्रार्थं यतस्व, यदि परां गतिम् इच्छसि।

Verse 40

आत्मानं नरकात्त्रातुं पुंसंज्ञाच्च तथा नृप । एवमुक्तः स शक्रेण राजा दशरथस्तदा

हे नृप! आत्मानं नरकात् त्रातुं पुंसंज्ञां चापि लब्धुं—इत्येवं शक्रेणोक्तः स राजा दशरथस्तदा।

Verse 41

दुःखेन महता युक्तो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः । आमंत्र्याथ सहस्राक्षं गत्वाऽयोध्यां निजां पुरीम् । अमात्यानां निजं राज्यमर्पयामास सत्वरः

महादुःखसमाविष्टो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः । सहस्राक्षं समामन्त्र्य गत्वाऽयोध्यां निजां पुरीम् । अमात्येभ्यः स्वराज्यं स त्वरितं समर्पयामास ॥

Verse 42

ततः प्रोवाच तान्सर्वांस्तपः कार्यं मयाऽधुना । यावत्पुत्रस्य संप्राप्तिस्तावदेव न संशयः

ततः स सर्वान् प्रोवाच—तपः कार्यं मयाऽଧुना । यावत्पुत्रस्य संप्राप्तिस्तावदेव न संशयः ॥

Verse 43

एतद्राज्यं प्रयत्नेन रक्षणीयं यथाविधि । युष्माभिर्मम वाक्येन यावदागमनं मम

एतद्राज्यं प्रयत्नेन रक्षणीयं यथाविधि । युष्माभिर्मम वाक्येन यावदागमनं मम ॥

Verse 44

मंत्रिण ऊचुः । युक्तमेतन्महाराज पुत्रार्थं यत्समुद्यमः । क्रियते पुत्रहीनस्य किं राज्येन धनेन वा

मन्त्रिण ऊचुः—युक्तमेतन्महाराज पुत्रार्थं यत्समुद्यमः । क्रियते पुत्रहीनस्य किं राज्येन धनेन वा ॥

Verse 45

वयं रक्षां करिष्यामस्तव राज्ये समंततः । निर्वृतिं त्वं समास्थाय कुरु पुत्रकृते तपः

वयं रक्षां करिष्यामस्तव राज्ये समन्ततः । निर्वृतिं त्वं समास्थाय कुरु पुत्रकृते तपः ॥

Verse 46

कार्तिकेयपुरं गत्वा यत्र पित्रा पुरा तव । तपस्तप्तं यथा लब्धा सिद्धिश्च मनसेप्सिता

कार्तिकेयपुरं गच्छ, यत्र ते पित्रा पुरा तपः तप्तम्; तेन मनसेप्सिता सिद्धिः प्रियहृदया लब्धा।

Verse 97

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनंनाम सप्तनवतितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनम्’ नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।