Adhyaya 88

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यास्त्वया देवताः प्रोक्ताश्चतस्रः सूतनंदन । चमत्कारी महित्था च महालक्ष्मीस्तथाऽपरा

ऋषय ऊचुः—सूतनन्दन, त्वया याश्चतस्रो देवताः प्रोक्ताः—चमत्कारी, महित्था, तथा महालक्ष्मीश्चापरा।

Verse 2

अंबावृद्धा चतुर्थी च तासां तिस्रः प्रकीर्तिताः । विस्तरेण चतुर्थी च अंबावृद्धा न कीर्तिता

अंबावृद्धा चतुर्थी चेति नाम्नी चोक्ते; तथापि तासां त्रय एव प्रकीर्तिताः। विस्तरेण तु न प्रोक्ता चतुर्थी न च अंबावृद्धा॥

Verse 3

एतस्याः सर्वमाचक्ष्व प्रभावं सूतसंभव । केनैषा निर्मिता यात्रा सर्वं विस्तरतो वद

एतस्याः सर्वं प्रभावं सूतसंभव, समाचक्ष्व। केनैषा यात्रा निर्मिता? सर्वं विस्तरतो वद॥

Verse 4

सूत उवाच । एषा तपोमयी शक्तिरम्बावृद्धा सुरेश्वरी । यथात्र संस्थिता पूर्वं तत्सर्वं श्रूयतां मम

सूत उवाच—एषा तपोमयी शक्तिरम्बावृद्धा सुरेश्वरी। यथात्र पूर्वं संस्थिता, तत्सर्वं मम वचनात् श्रूयताम्॥

Verse 5

चमत्कारमहीपेन पुरमेतद्यदा कृतम् । तदा तद्रक्षणार्थाय निर्मिता भावितात्मना । चतस्रो देवता ह्येताः संमतेन द्विजन्मनाम्

चमत्कारमहीपेन यदा पुरमिदं कृतम्। तदा तद्रक्षणार्थाय भावितात्मना नृपेन, द्विजन्मनां संमतेन, चतस्रो देवताः स्थापिता ह्येताः॥

Verse 6

अथ तस्य महीपस्य अंबानामाभवत्सुता । तथान्या वृद्धसंज्ञा च रूपौदार्यगुणान्विते

अथ तस्य महीपस्य अंबानामाभवत्सुता। तथान्या वृद्धसंज्ञा च, रूपौदार्यगुणान्विते॥

Verse 7

उभे ते काशिराजेन परिणीते द्विजोत्तमाः । गृह्योक्तेन विधानेन देवविप्राग्निसंनिधौ

उभे ते द्विजोत्तमाः काशिराजेन गृह्यसूक्तविधिना देवविप्राग्निसंनिधौ परिणीताः।

Verse 8

कस्यचित्त्वथ कालस्य काशिराजस्य भूपतेः । तैः कालयवनैः सार्धमभवत्संगरो महान्

कस्यचित्कालस्य पश्चात् काशिराजस्य भूपतेः तैः कालयवनैः सार्धं महान् संगरोऽभवत्।

Verse 9

अथ तैर्निहतः संख्ये सभृत्यबलवाहनः । हरलब्धवरै रौद्रैः काशिराजः प्रतापवान्

अथ स संख्ये हरलब्धवरै रौद्रैः सभृत्यबलवाहनः प्रतापवान् काशिराजो निहतः।

Verse 10

अथांबा चैव वृद्धा च वैधव्यं प्राप्य दुःखदम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं गत्वा ते वांछितप्रदम्

अथांबा चैव वृद्धा च वैधव्यदुःखं प्राप्य हाटकेश्वरजं क्षेत्रं गत्वा वाञ्छितप्रदम्।

Verse 11

देव्या आराधने यत्नं कृतवत्यौ ततः परम् । नाशार्थं पतिशत्रूणां धृतवत्यौ शुभव्रतम्

ततः परं देव्या आराधने यत्नं कृतवत्यौ, पतिशत्रूणां नाशार्थं शुभव्रतं धृतवत्यौ।

Verse 12

यावद्वर्षशतं साग्रं न च तुष्टा सुरेश्वरी । ततो वैराग्यमासाद्य वांछंत्यौ स्वतनुक्षयम्

साग्रं वर्षशतं यावत् सुरेश्वरी न तुष्टा बभूव। ततः वैराग्यमासाद्य तौ स्वतनुक्षयमेव वाञ्छताम्॥

Verse 13

मंत्रैराथर्वणैर्विप्राः क्षुरिकासूक्तसंभवैः । छित्त्वाच्छित्त्वा स्वमांसानि मंत्रपूतानि भक्तितः

आथर्वणैर्मन्त्रैः क्षुरिकासूक्तसम्भवैः। विप्राः भक्त्या स्वमांसानि छित्त्वा छित्त्वा मन्त्रपूतान्यर्पयन्॥

Verse 14

कृतवत्यौ ततो होमं सुसमिद्धे हुताशने । अग्निकुण्डात्ततस्तस्माश्चतुर्हस्ता शुभानना

ततः सुसमिद्धे हुताशने होमं कृतवत्यौ। तस्मादग्निकुण्डात् चतुर्हस्ता शुभानना देवी विनिष्क्रान्ता॥

Verse 15

श्वेतवस्त्रा विनिष्क्रांता नारी बालार्कसव्रिभा । तथान्या च सुनेत्रास्या तप्तहाटकसन्निभा

श्वेतवस्त्रा नारी विनिष्क्रान्ता बालार्कसविभा। तथान्या सुनेत्रास्या तप्तहाटकसन्निभा च प्रादुरभूत्॥

Verse 16

तस्मात्कुण्डाद्विनिष्क्रांता धृतखड्गा भयावहा । साऽपरापि तथारूपा शक्तिः परमदारुणा

तस्मात्कुण्डाद् धृतखड्गा भयावहा अपरा विनिष्क्रान्ता। साऽपरापि तथारूपा शक्तिः परमदारुणा प्रादुरभूत्॥

Verse 17

प्रोचतुस्ते वरं हृत्स्थं प्रार्थ्यतामिति दुर्लभम्

ते प्रोचतुः—हृदि स्थितं वरं यत्, तद् याच्यताम्; दुर्लभमपि तत्।

Verse 18

ते ऊचतुः । अस्माकं दयितो भर्त्ता काशिराजः प्रतापवान् । निहतः संगरे क्रुद्धैर्यवनैः कालपूर्वकैः

ते ऊचतुः—अस्माकं दयितो भर्ता काशिराजः प्रतापवान्; क्रुद्धैः यवनैः कालपूर्वकैः संगरे निहतः।

Verse 19

युष्मदीय प्रसादेन यथा तेषां परिक्षयः । सञ्जायते महादेव्यौ तथा कार्यमसंशयम्

युष्मदीयप्रसादेन, हे महादेव्यौ, तेषां परिक्षयः सञ्जायताम्; तथा कार्यमसंशयम्।

Verse 20

स्थातव्यं च तथात्रैव उभाभ्यामपि सादरम् । स्वपुरस्य प्ररक्षार्थमेतत्कृत्यं मतं हि नौ

उभाभ्यामपि सादरं तथात्रैव स्थातव्यम्; स्वपुरस्य प्ररक्षार्थं एतत् कृत्यं मतं हि नौ।

Verse 21

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा उभे ते देवते ततः । संप्रोच्य बाढमित्येवं तस्मिन्कुण्डे व्यवस्थिते

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा उभे ते देवते ततः ‘बाढम्’ इति संप्रोच्य, तस्मिन्कुण्डे व्यवस्थिते।

Verse 22

एतस्मिन्नंतरे तस्मात्कुण्डाच्छतसहस्रशः । निष्क्रांताः संख्यया हीना मातरो नैकरूपिकाः

एतस्मिन्नन्तरे तस्मात् कुण्डात् शतसहस्रशः । निष्क्रान्ता मातरः संख्यया हीना नानारूपधारिण्यः ॥

Verse 23

एका गजमुखी तत्र तथान्या तुरगानना । सारमेय मुखाश्चान्याः पक्षिच्छागमुखाः पराः

एका तत्र गजमुखी, तथान्या तुरगानना । अन्याः सारमेयवक्त्राश्च, पराः पक्षिच्छागमुखाः ॥

Verse 24

तिर्यञ्च वपुषश्चान्या वक्त्रैर्मानुषसंभवैः । त्रिशीर्षाः पञ्चशीर्षाश्च दशशीर्षास्तथा पराः

तिर्यञ्चो वपुषश्चान्या वक्त्रैर्मानुषसम्भवैः । त्रिशीर्षाः पञ्चशीर्षाश्च दशशीर्षास्तथा पराः ॥

Verse 25

गुह्य स्थानस्थितैर्वक्त्रैरेकाश्चान्या हृदिस्थितैः । पार्श्वसंस्थैः स्थिताश्चान्या अन्याः पृष्ठिगतैर्मुखैः

गुह्यस्थानस्थितैर्वक्त्रैरेकाश्चान्या हृदिस्थितैः । पार्श्वसंस्थैः स्थिताश्चान्या अन्याः पृष्ठगतैर्मुखैः ॥

Verse 26

एकहस्ता द्विहस्ताश्च पञ्चहस्तास्तथापराः । अन्या विंशतिहस्ताश्च विहस्ताश्च तथापराः

एकहस्ताः द्विहस्ताश्च पञ्चहस्तास्तथापराः । अन्याः विंशतिहस्ताश्च निरहस्ताश्च तथापराः ॥

Verse 27

बहुपादा विपादाश्च एकपादास्तथापराः । तथान्याश्चार्धपादाश्च अधोवक्त्रा विभीषणाः

बहुपादाः केचिद् विपादाश्च, एकपादाः तथापरे। केचिदर्धपादाश्च, अधोवक्त्राः विभीषणाः॥

Verse 28

एकनेत्रा द्विनेत्राश्च त्रिनेत्राश्च तथापराः । काश्चिद्गजसमारूढा हयारूढास्तथापराः

एकनेत्राः केचिद् द्विनेत्राः, त्रिनेत्राः तथापरे। काश्चिद् गजसमारूढाः, हयारूढास्तथापराः॥

Verse 29

वृषवानरसिंहाजव्याघ्रसर्पास्थिताः पराः । गोधाश्वरासभारूढास्तथा च विहगाश्रिताः

वृषवानरनृसिंहाजव्याघ्रसर्पेष्वधिष्ठिताः परे। गोधाश्व-रासभारूढाः, तथा च विहगाश्रिताः॥

Verse 30

कूर्मकुक्कुटसर्पादिसमारूढाः सहस्रशः । प्रकुर्वंत्यो रुदन्त्यश्च गायन्त्यश्च तथा पराः । नृत्यंत्यश्च हसंत्यश्च क्रीडासक्ताः परस्परम्

कूर्मकुक्कुटसर्पादिषु सहस्रशः समारूढाः। प्रकुर्वन्त्यो रुदन्त्यश्च, गायन्त्यश्च तथापराः॥ नृत्यन्त्यश्च हसन्त्यश्च, क्रीडासक्ताः परस्परम्॥

Verse 32

ह्रस्वदन्त्यो विदंत्यश्च दीर्घदन्त्यो विभीषणाः । गजदंत्यस्तथैवान्या लोहदंत्योभयावहाः

ह्रस्वदन्त्यः केचिद् विदन्त्यश्च, दीर्घदन्त्यो विभीषणाः। गजदन्त्यस्तथैवान्या, लोहदन्त्योभयावहाः॥

Verse 33

लंबकर्ण्यो विकर्ण्यश्च शूर्पकर्ण्यस्तथा पराः । शंकुकर्ण्यः कुकर्ण्यश्च बहुकर्ण्यः सुकर्णिकाः

केचित् लंबकर्ण्यः, केचित् विकर्ण्यः, अपराः शूर्पकर्ण्यः। शंकुकर्ण्यः कुकर्ण्यश्च, बहुकर्ण्यः सुकर्णिकाश्च॥

Verse 34

एकवस्त्रा विवस्त्राश्च बहुवस्त्रास्तथा पराः । चर्मप्रावरणाश्चैव कथाप्रावरणान्विताः

केचित् एकवस्त्राः, केचित् विवस्त्राः, अपराः बहुवस्त्रधारिण्यः। केचित् चर्मप्रावरणाः, केचित् कथाप्रावरणान्विताः॥

Verse 35

खङ्गहस्ताः शराहस्ताः कुंतहस्ताश्च भीषणाः । पाशहस्तास्तथैवान्याः प्रासचापकराः पराः । शूलमुद्गरहस्ताश्च भुशुंडिकरभूषिताः

खङ्गहस्ताः शरहस्ताः कुंतहस्ताश्च भीषणाः। पाशहस्तास्तथाऽन्याः प्रासचापकराः पराः। शूलमुद्गरहस्ताश्च भुशुंडिकरभूषिताः॥

Verse 36

अथ ताभ्यां तथाऽकर्ण्य ताः सर्वा हर्षसंयुताः । प्रस्थितास्तत्र ता यत्र ते कालयवनाः स्थिताः

अथ ताभ्यां तथाऽकर्ण्य ताः सर्वा हर्षसंयुताः। प्रस्थितास्तत्र ता यत्र ते कालयवनाः स्थिताः॥

Verse 37

ततस्ते तत्समालोक्य बलं देवीसमुद्रवम् । रौद्र रूपधरं तीव्रं विकृतं विकृतैर्मुखैः

ततस्ते तत्समालोक्य बलं देवीसमुद्रवम्। रौद्ररूपधरं तीव्रं विकृतं विकृतैर्मुखैः॥

Verse 38

विषण्णवदनाः सर्वे भयभीता समंततः । धावतो भक्षितास्ताभिर्देवताभिः सुनिर्दयम्

विषण्णवदनाः सर्वे भयभीताः समन्ततः । धावन्तोऽपि पलायन्ते ताभिर्देवताभिः सुनिर्दयम् भक्षिताः ॥

Verse 39

बालवृद्धसमोपेतं तेषां राष्ट्रं दुरात्मनाम् । स्त्रीभिश्च सहितं ताभिर्देवताभिः प्रभक्षितम्

बालवृद्धसमोपेतं तेषां राष्ट्रं दुरात्मनाम् । स्त्रीभिश्च सहितं सर्वं ताभिर्देवताभिः प्रभक्षितम् ॥

Verse 40

एवं निर्वास्य तद्राष्ट्रं सर्वास्ता हर्षसंयुताः । भूय एव निजं स्थानं संप्राप्ता द्विजसत्तमाः

एवं निर्वास्य तद्राष्ट्रं सर्वास्ता हर्षसंयुताः । भूय एव निजं स्थानं संप्राप्ता द्विजसत्तम ॥

Verse 42

उद्वासितस्तथा सर्वो देशस्तेषां स वै महान् । सांप्रतं दीयतां कश्चिदाहारस्तृप्तिहेतवे । निवासाय ततः स्थानं किंचिच्चावेद्यतां हि नः

उद्वासितस्तथा सर्वो देशस्तेषां स वै महान् । सांप्रतम् दीयतां कश्चिदाहारस्तृप्तिहेतवे । निवासाय ततः स्थानं किंचिच्चावेद्यतां हि नः ॥

Verse 43

देव्यावूचतुः । मर्त्यलोकेऽत्र या नार्यो गर्भवत्यः स्वपंति च । संध्याकालप्रकाशे च तासां गर्भोऽस्तु वो द्रुतम्

देव्यावूचतुः । मर्त्यलोकेऽत्र या नार्यो गर्भवत्यः स्वपन्ति च । संध्याकालप्रकाशे च तासां गर्भोऽस्तु वो द्रुतम् ॥

Verse 44

रुदंत्यो या विनिर्यांति चत्वरेषु त्रिकेषु च । तासां गर्भस्तु युष्माकं संप्रदत्तः प्रभुज्यताम्

या रुदन्त्यः स्त्रियो विनिर्यान्ति चत्वरेषु त्रिकेषु च, तासां गर्भस्तु युष्माकं संप्रदत्तः—प्रभुज्यताम्।

Verse 45

उच्छिष्टा याः प्रसर्पंति रमन्ते च स्वपंति च । तासां गर्भः समस्तानां युष्माकं भोज नाय वै

उच्छिष्टा याः प्रसर्पन्ति रमन्ते च स्वपन्ति च, तासां समस्तानां गर्भो युष्माकं भोज्यायैव नियोजितः।

Verse 46

सूतिकाभवने यस्मिन्नुच्छिष्टं चोपजायते । स बालकस्तु युष्माकं भोजनाय प्रकल्पितः

यस्मिन् सूतिकाभवने उच्छिष्टं चोपजायते, तत्र स बालकस्तु युष्माकं भोजनाय प्रकल्पितः।

Verse 47

न षष्ठीजागरो यस्य बालकस्य भविष्यति । स भविष्यति भोज्याय युष्माकं नात्र संशयः

यस्य बालकस्य षष्ठीजागरो न भविष्यति, स युष्माकं भोज्याय भविष्यति—नात्र संशयः।

Verse 48

नाशं यास्यति वा यत्र पावकः सूतिकागृहे । स भविष्यति भोज्याय युष्माकं बालरूपधृक्

यत्र सूतिकागृहे पावकः नाशं यास्यति वा, तत्र बालरूपधृक् स युष्माकं भोज्याय भविष्यति।

Verse 49

मांगल्यैः संपरित्यक्तं यद्भवेत्सूतिकागृहम् । तस्मिन्यस्तिष्ठते बालः स युष्माकं प्रकल्पितः

यन्माङ्गल्यरक्षाभिः संपरित्यक्तं सूतिकागृहं भवेत्, तस्मिन् यः बालः अवतिष्ठते स युष्माकं प्रकल्पितः।

Verse 50

संध्यायां बालका ये वा स्वपंत्याकाशदेशगाः । ते सर्वे भोजनार्थाय युष्माकं संनिवेदिताः

सन्ध्यायां ये बालकाः आकाशदेशगाः शयन्ते, ते सर्वे भोजनार्थाय युष्माकं संनिवेदिताः।

Verse 51

यस्य जन्मदिने प्राप्ते वर्षांते क्रियते न च । मांगल्यं तस्य यद्गात्रं तद्युष्माकं प्रकल्पितम्

यस्य जन्मदिने प्राप्ते वर्षान्ते माङ्गल्यं न क्रियते, तस्य गात्रगतं यन्माङ्गल्यं तत् युष्माकं प्रकल्पितम्।

Verse 52

तैलाभ्यंगं नरः कृत्वा यश्च स्नानं करोति न । स दत्तो भोजनार्थाय युष्माकं नात्र संशयः

यः नरः तैलाभ्यङ्गं कृत्वा स्नानं न करोति, स नात्र संशयः युष्माकं भोजनार्थाय दत्तः।

Verse 53

उच्छिष्टो यः पुमांस्तिष्ठेद्यो वा चत्वरमध्यगः । भक्षणीयः स सर्वाभिर्निर्विकल्पेन चेतसा

यः पुमान् उच्छिष्टः तिष्ठेत्, यो वा चत्वरमध्यगः, स सर्वाभिः निर्विकल्पेन चेतसा भक्षणीयः।

Verse 54

रजस्वलां व्रजेद्यो वा पुरुषः काममोहितः । नग्नः शेते तथा स्नाति भक्षणीयः स सत्वरम्

काममोहितः पुरुषो यः रजस्वलां स्त्रीं व्रजेत्, अथवा नग्नः शयीत तथा स्नायात्—स त्वरितं भक्षणीय एव।

Verse 55

दक्षिणाभिमुखो रात्रौ यश्च स्नाति विमूढधीः । शेते च शयने सोऽपि भक्षणीयश्च सत्वरम्

यो विमूढधीः रात्रौ दक्षिणाभिमुखः स्नाति, तथा शयने शेते—सोऽपि त्वरितं भक्षणीय उच्यते।

Verse 56

उदङ्मुखश्च यो रात्रौ दिवा वा दक्षिणामुखः । मूत्रोत्सर्गं पुरीष वा प्रकुर्याद्भक्ष्य एव सः

यो रात्रौ उदङ्मुखः, दिवा वा दक्षिणामुखः, मूत्रोत्सर्गं पुरीषं वा कुर्यात्—स एव भक्ष्यः परिकीर्तितः।

Verse 57

यः कुर्याद्रजनीवक्त्रे दधिसक्तुप्रभक्षणम् । अंत्यजाभिगमं चाथ भक्षणीयो द्रुतं हि सः

यः रजनीवक्त्रे दधिसक्तून् प्रभक्षयेत्, तथा अन्त्यजाभिगमं कुर्यात्—स हि द्रुतं भक्षणीयो भवति।

Verse 58

सूत उवाच । एवं ताभ्यां तदा प्रोक्ता देवतास्ताः समंततः । परिवार्य तदा तस्थुः संप्रहृष्टेन चेतसा

सूत उवाच—एवं ताभ्यां तदा प्रोक्ताः सर्वा देवताः समन्ततः; परिवार्य तदा तस्थुः संप्रहृष्टेन चेतसा।

Verse 59

एतस्मिन्नंतरे राजा चमत्कारः प्रतापवान् । प्रासादं निर्ममे ताभ्यां कैलासशिखरोपमम्

एतस्मिन्नन्तरे प्रतापवान् राजा चमत्कारः तयोः कृते कैलासशिखरोपमं प्रासादं निर्ममे।

Verse 60

ततः प्रभृति ते ख्याते क्षेत्रे तत्र महोदये । अंबावृद्धाभिधाने च पुररक्षापरे सदा

ततः प्रभृति ते द्वौ महोदये तस्मिन् ख्याते क्षेत्रेऽम्बावृद्धाभिधाने पुररक्षापरौ सदा बभूवतुः।

Verse 61

यः पुमान्प्रातरुत्थाय ताभ्यां पश्यति चाननम् । तस्य संवत्सरंयावन्न च च्छिद्रं प्रजायते

यः पुमान् प्रातरुत्थाय तयोः आननं पश्यति, तस्य संवत्सरपर्यन्तं किञ्चिदपि च्छिद्रं न प्रजायते।

Verse 62

वृद्ध्यादौ वाथ चांते वा ताभ्यां पूजां करोति यः । न तस्य जायते च्छिद्रं कथंचिदपि भूतले

वृद्ध्यादौ वाथ चान्ते वा यः ताभ्यां पूजां करोति, तस्य भूतले कथञ्चिदपि च्छिद्रं न जायते।

Verse 63

यात्राकाले पुमान्यश्च ताभ्यां पूजां समाचरेत् । स वांछितफलं प्राप्य शीघ्रं स्वगृहमाप्नुयात्

यात्राकाले यः पुमान् ताभ्यां पूजां समाचरेत्, स वाञ्छितफलं प्राप्य शीघ्रं स्वगृहं प्राप्नोति।

Verse 64

सदाष्टम्यां चतुर्दश्यां यस्ताभ्यां बलिमाहरेत् । स कामानाप्नुयादिष्टानिह प्रेत्य च सद्गतिम्

यः सदाष्टम्यां चतुर्दश्यां च ताभ्यां देवताभ्यां बलिं समर्पयति, स इह लोकेऽभीष्टान् कामान् प्राप्नोति, प्रेत्य च सद्गतिं लभते।

Verse 65

यो महानवमीसंज्ञे दिवसे श्रद्धयान्वितः । ताभ्यां समाचरेत्पूजां स सदा स्यादकण्टकी

यो महानवमीसंज्ञे दिवसे श्रद्धया युक्तः ताभ्यां देवताभ्यां पूजां समाचरति, स सदा अकण्टकः स्यात्।

Verse 88

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येंऽबावृद्धामाहात्म्यवर्णनंनामाष्टाशीतितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये अम्बावृद्धामाहात्म्यवर्णनं नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः।