Adhyaya 165

Verse 1

सूत उवाच । ततःप्रभृतिपुण्ये च सरस्वत्यास्तटेशुभे । बाह्यानां नागराणां च स्थानं जातं महत्तरम्

सूत उवाच—ततः प्रभृति पुण्ये शुभे च सरस्वत्यास्तटे बाह्यानां नागराणां स्थानं महत्तरं जातम्।

Verse 2

पुत्रपौत्रप्रवृद्धानां दौहित्राणां द्विजोत्तमाः । चमत्कारपुरस्याग्रे यज्ज्ञातं विद्यया धनैः

हे द्विजोत्तमाः, पुत्रपौत्रप्रवृद्धानां दौहित्राणां च वर्धमानानां, चमत्कारपुरस्याग्रे यद् विद्यया धनैश्च ज्ञातं तत् प्रसिद्धिमगात्।

Verse 3

कस्यचित्त्वथ कालस्य विश्वामित्रेण धीमता । शप्ता सरस्वती कोपात्कृता रुधिरवाहिनी

अथ कस्यचित्कालस्य विश्वामित्रेण धीमता कोपात् सरस्वती शप्ता, सा रुधिरवाहिनी कृता।

Verse 4

ततः संसेव्यते हृष्टै राक्षसैः सा दिवानिशम् । गीतनृत्यपरैश्चान्यैर्भूतैः प्रेतैः पिशाचकैः

ततः सा दिवानिशं हृष्टै राक्षसैः संसेव्यते स्म; गीतनृत्यपरैश्चान्यैर्भूतैः प्रेतैः पिशाचकैश्च समन्तात्।

Verse 5

ततस्ते नागरा बाह्यास्तां त्यक्त्वा दूरतः स्थिताः । कांदिशीकास्ततो याता भक्ष्यमाणास्तु राक्षसैः । नर्मदायास्तटे पुण्ये मार्कण्डाश्रमसंनिधौ

ततः ते बाह्यनागरास्तां त्यक्त्वा दूरतः स्थिताः; ततः कांदिशीकां याता राक्षसैर्भक्ष्यमाणाः, नर्मदायाः पुण्यतटे मार्कण्डाश्रमसन्निधौ।

Verse 6

ऋषय ऊचुः । कस्मात्सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता । महानद्या कोऽपराधस्तया तस्य विनिर्मितः

ऋषय ऊचुः—कस्मात् सरस्वती विश्वामित्रेण धीमता शप्ता? तया महानद्या तस्य किमपराधं विनिर्मितम्?

Verse 7

सूत उवाच । आसीत्पुरा महद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः । ब्राह्मण्यस्य कृते विप्राः प्राणान्तकरणं महत् । स सर्वैर्ब्राह्मणैः प्रोक्तो विश्वामित्रो महामुनिः

सूत उवाच—पुरा विश्वामित्रवसिष्ठयोर्महद्वैरमासीद्। ब्राह्मण्यस्य कृते, विप्राः, प्राणान्तकरणं महत् तपोऽकरोत्; स च सर्वैर्ब्राह्मणैः प्रोक्तो विश्वामित्रो महामुनिः।

Verse 8

क्षत्रियोऽपि पुरस्कृत्य देवदेवं पितामहम् । न चैकेन वसिष्ठेन तेनैतद्वैरमाहितम्

क्षत्रियोऽपि सन् स देवदेवं पितामहं ब्रह्माणं पुरस्कृत्य; न च एकेन वसिष्ठेन तेनैतद्वैरमाहितम्।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । क्षत्रियोऽपि कथं विप्रो विश्वा मित्रो महामते । वसिष्ठेन कथं नोक्तो यः प्रोक्तो ब्रह्मणा स्वयम्

ऋषय ऊचुः—महामते, क्षत्रियोऽपि सन् विश्वामित्रः कथं ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्? ब्रह्मणा स्वयमेव यः प्रोक्तः, स वसिष्ठेन किमर्थं नाभ्यनुज्ञातः?

Verse 10

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं स्थितम्

एतत् सर्वं नः सम्यगाचक्ष्व; अस्माकं परं कौतूहलं समुत्पन्नम्।

Verse 11

सूत उवाच । आसीत्पुरा ऋचीकाख्यो भृगुपुत्रो महामुनिः । व्रताध्ययनसंपन्नः सुतपस्वी महायशाः

सूत उवाच—पुरा भृगुपुत्रो महामुनिः ऋचीकाख्य आसीत्; व्रताध्ययनसम्पन्नः, सुतपस्वी, महायशाः।

Verse 12

तीर्थयात्राप्रसंगेन स कदाचिन्मुनीश्वरः । स्थानं भोजकटं नाम प्राप्तो गाधिमहीपतेः । यत्र सा कौशिकीनाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता

तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स कदाचिन्मुनीश्वरः गाधिमहीपतेः भोजकटाख्यं स्थानं प्राप्तवान्; यत्र त्रैलोक्यविश्रुता कौशिकीनाम नदी प्रवहति।

Verse 13

तस्यां स्नात्वा द्विजश्रेष्ठो यावत्तिष्ठति तीरगः । समाधिस्थो जपं कुर्वन्संतर्प्य पितृदेवताः

तस्यां स्नात्वा द्विजश्रेष्ठः तीरगः यावत् तिष्ठति; समाधिस्थो जपं कुर्वन् पितॄन् देवान् च सन्तर्पयामास।

Verse 14

तावत्तत्र समायाता राजकन्या सुशोभना । सर्वलक्षणसम्पूर्णा सर्वैरेव गुणैर्युता

तावत्तत्र समायाता राजकन्या सुशोभना । सर्वलक्षणसम्पूर्णा सर्वैरेव गुणैर्युता ॥

Verse 15

स तां संवीक्षते यावत्सर्वावयवशोभनाम् । तावत्कामशरैर्व्याप्तः कर्तव्यं नाभ्यविंदत

स तां संवीक्षते यावत्सर्वावयवशोभनाम् । तावत्कामशरैर्व्याप्तः कर्तव्यं नाभ्यविंदत ॥

Verse 16

ततः पप्रच्छ लोकान्स लब्ध्वा कृच्छ्रेण चेतनाम् । कस्येयं कन्यका साध्वी किमर्थमिह चागता

ततः पप्रच्छ लोकान्स लब्ध्वा कृच्छ्रेण चेतनाम् । कस्येयं कन्यका साध्वी किमर्थमिह चागता ॥

Verse 17

क्व यास्यति वरारोहा सर्वं मे कथ्यतां जनाः

क्व यास्यति वरारोहा सर्वं मे कथ्यतां जनाः ॥

Verse 18

जना ऊचुः । एषा गाधिसुतानाम ख्याता त्रैलोक्यसुन्दरी । अन्तःपुरात्समायाता गौरीपूजनलालसा

जना ऊचुः । एषा गाधिसुतानाम ख्याता त्रैलोक्यसुन्दरी । अन्तःपुरात्समायाता गौरीपूजनलालसा ॥

Verse 19

वांछमाना सुभर्त्तारं सर्वैः समुदितंगुणैः । प्रासादोऽयं स्थितो योऽत्र नदीतीरे बृहत्तरः

सर्वैः समुदितगुणैः सुभर्तारं वाञ्छमाना सा अत्रागच्छति; अत्र च नदीतीरे बृहत्तरः प्रासादोऽयं स्थितः।

Verse 20

उमा संतिष्ठते चात्र सर्वैः संपूजिता सुरैः । एतां च स्नापयित्वेयं पूजयित्वा यथा क्रमम्

अत्रोमा संतिष्ठते, सर्वैः सुरैः संपूजिता; एतां प्रतिमां स्नापयित्वा, यथाक्रमं विधिवत् पूजयेत्।

Verse 21

नैवेद्यं विविधं दत्त्वा करिष्यति ततः परम् । वीणाविनोदमात्रं च श्रुतिमार्गसुखावहम्

विविधं नैवेद्यं दत्त्वा ततः परं सा वीणाविनोदमात्रं करिष्यति, यत् श्रुतिमार्गसुखावहम्।

Verse 22

ततो यास्यति हर्म्यं स्वं मन्दीभूते च भास्करे । ऋचीकस्तु तदाकर्ण्य लोकानां वचनं च यत्

ततः मन्दीभूते भास्करे सा स्वहर्म्यं यास्यति; ऋचीकस्तु तदाकर्ण्य लोकानां यद्वचनं, तदनुचिन्तयत्।

Verse 23

ययौ गाधिगृहं शीघ्रं कामबाणप्रपीडितः । तं दृष्ट्वा सहसा प्राप्तमृचीकं भृगु सत्तमम् । संमुखः प्रययौ तूर्णं गाधिः पार्थिवसत्तमः

कामबाणप्रपीडितः स शीघ्रं गाधिगृहं ययौ। सहसा प्राप्तं भृगुसत्तमं ऋचीकं दृष्ट्वा, पार्थिवसत्तमो गाधिः संमुखं तूर्णं प्रययौ।

Verse 24

गृह्योक्तेन विधानेन कृत्वा चैवार्हणं ततः । कृतांजलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

गृह्योक्तेन विधानेन सत्कारं कृत्वा ततः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

Verse 25

निःस्पृहस्यापि ते विप्र किमागमनकारणम् । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व येन यच्छामि तेऽखिलम्

निःस्पृहस्यापि ते विप्र किमागमनकारणम् । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व येन यच्छामि तेऽखिलम् ॥

Verse 26

ऋचीक उवाच । तव कन्याऽस्ति विप्रेंद्र वरार्हा वरवर्णिनी । ब्राह्मोक्तेन विवाहेन तां मे देहि महीपते

ऋचीक उवाच । तव कन्याऽस्ति विप्रेन्द्र वरार्हा वरवर्णिनी । ब्राह्मोक्तेन विवाहेन तां मे देहि महीपते ॥

Verse 27

एतदर्थमहं प्राप्तो गृहे तव स्मरार्दितः । सा मया वीक्षिता राजन्गौरीपूजार्थमागता

एतदर्थमहं प्राप्तो गृहे तव स्मरार्दितः । सा मया वीक्षिता राजन् गौरीपूजार्थमागता ॥

Verse 28

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तो गाधिः पार्थिवसत्तमः । असवर्णं च तं मत्वा दरिद्रं वृद्धमेवच । अदाने शापभीतस्तु ततो व्याजमुवाच सः

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तो गाधिः पार्थिवसत्तमः । असवर्णं च तं मत्वा दरिद्रं वृद्धमेव च । अदाने शापभीतस्तु ततो व्याजमुवाच सः ॥

Verse 29

अस्माकं कन्यकादाने शुल्कमस्ति द्विजोत्तम । तच्चेद्यच्छसि कन्यां तां तुभ्यं दास्याम्यसंशयम्

अस्माकं कन्यकादाने द्विजोत्तम शुल्कमस्ति; तत् चेत् त्वं ददासि, तदा तां कन्यां तुभ्यं निःसंशयं दास्यामि।

Verse 30

ऋचीक उवाच । ब्रूहि पार्थिवशार्दूल कन्याशुल्कं मम द्रुतम् । येन यच्छामि ते सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

ऋचीक उवाच—पार्थिवशार्दूल, मम द्रुतं ब्रूहि कन्याशुल्कम्; येन ते सर्वं ददामि, यद्यपि तत् सुदुर्लभं स्यात्।

Verse 31

गाधिरुवाच । एकतः श्यामकर्णानामश्वानां वातरंहसाम् । शतानि सप्त विप्रेंद्र श्वेतानां चैव सर्वतः

गाधिरुवाच—एकतः श्यामकर्णानां वातरंहसामश्वानां शतानि सप्त, विप्रेन्द्र; श्वेतानां चैव सर्वतः।

Verse 32

य आनीय प्रदद्यान्मे तस्मै कन्यां ददाम्यहम्

यः तान् आनीय मे प्रदद्यात्, तस्मै अहं कन्यां ददामि।

Verse 33

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय ऋचीको मुनिसत्तमः । कान्यकुब्जं समासाद्य गंगातीरे विवेश ह

सूत उवाच—स तथेति प्रतिज्ञाय, ऋचीको मुनिसत्तमः; कान्यकुब्जं समासाद्य, गङ्गातीरे विवेश ह।

Verse 34

अश्वो वोढेति यत्सूक्तं चतुःषष्टिसमुद्भवम् । छंदऋषिदेवतायुक्तं जपं चक्रे ततः परम्

ततः परं स चतुःषष्टिसमुद्भवं “अश्वो वोढेति” प्रारम्भकं सूक्तं छन्दोऽृषिदेवतासहितं विधिवत् जपं चकार।

Verse 35

विनियोगं वाजिकृतं गाधिना यत्प्रकीर्तितम् । ततस्ते वाजिनस्तस्मान्निष्क्रांताः सलिलाद्द्विजाः

गाधिना प्रकीर्तितं वाजिकृतविनियोगं यथाविधि कृत्वा, ततः तस्मात् सलिलाद् हे द्विज, ते वाजिनो निष्क्रान्ताः।

Verse 36

सर्वश्वेताः सुवेगाश्च श्यामैकश्रवणास्तथा । शतानि सप्तसंख्यानि तावत्संख्यै र्नरैयुताः

ते सर्वे श्वेतवर्णाः, अतिवेगवन्तः, श्यामैकश्रवणाश्च; सप्तशतानि संख्यया, तावद्भिर्नरैः सह युताः।

Verse 37

ततः प्रभृति विख्यातमश्वतीर्थं धरातले । गंगातीरे शुभे पुण्ये कान्यकुब्जसमीपगम् । यस्मिन्स्नाने कृते मर्त्यो वाजिमेधफलं लभेत्

ततः प्रभृति धरातलेऽश्वतीर्थं विख्यातं, गङ्गातीरे शुभे पुण्ये कान्यकुब्जसमीपगम्। यस्मिन् स्नाने कृते मर्त्यो वाजिमेधफलं लभेत्।

Verse 165

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनंनाम पंचषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘अश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनम्’ नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।