Adhyaya 127
ऋषयः पूर्वोक्तायाः कर्णोत्पलायाः सम्यग्वृत्तान्तं पप्रच्छुः। सूतः कथयति—गौरीपादसम्बन्धिनि स्थाने तपः कुर्वत्याः तस्याः भक्त्या गिरिजा प्रसन्ना साक्षात् दर्शनेन वरं वृणु इत्याज्ञापयामास। कर्णोत्पला निवेदयति—पिता राज्यलक्ष्म्याः पतितः शोकयुक्तो वैराग्यपरः; अहं च वृद्धा सतीऽपि अविवाहिता। अतः अतिसुन्दरं पतिं पुनर्यौवनं च याचे, येन पितापि सुखं प्राप्नुयात्। देवी विधिं निर्दिशति—माघमासे तृतीय्यां शनिवारे वासुदेवसम्बद्धे नक्षत्रे पवित्रे जले स्नात्वा सौन्दर्ययौवनयोः ध्यानं कुर्यात्; तस्मिन् दिने यः कश्चित् स्त्री स्नानं करोति सा अपि तादृशं सौन्दर्यं लभते। नियतसमये कर्णोत्पला मध्यरात्रौ जलं प्रविश्य दिव्यदेहयौवनसम्पन्ना निर्गता, जनान् विस्मययामास। गौरीप्रेरितः कामो मनोभवः तां पत्नीं याचितुं आगत्य ‘प्रीतिः’ इति नाम्नः कारणं व्याचष्टे—प्रीत्या सह आगतः इति। सा तं पितरं विधिवत् याचयितुं प्रार्थयित्वा पूर्वं पितरं गत्वा गौरीवरतपःफलरूपं यौवनं निवेद्य विवाहं याचते। ततः कामः प्रार्थयति; पिता वह्निसाक्षिणा ब्राह्मणसन्निधौ कन्यां ददौ। सा ‘प्रीतिः’ इति प्रसिद्धा, तदतीर्थं च तन्नाम्ना विख्यातम्। फलश्रुतिः—माघे स्नानं प्रयागफलप्रदं; रूपवान् समर्थश्च भवति, बन्धुवियोगदुःखं न प्राप्नोति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । या सा कर्णोत्पलानाम त्वयास्माकं प्रकीर्तिता । किञ्चिज्जलाश्रयं प्राप्य तपस्तपति संस्थिता । तस्याः सर्वं समाचक्ष्व यथा तपसि सा स्थिता
ऋषय ऊचुः—या सा कर्णोत्पला नाम त्वयास्माकं प्रकीर्तिता, सा किञ्चिज्जलाश्रयं प्राप्य तपसि संस्थिता तपस्तपति। तस्याः सर्वं समाचक्ष्व, यथा सा तपसि स्थिता।
Verse 2
सूत उवाच । गौरीपादकृतस्थाना श्रद्धया परया युता । तावत्तुष्टिं गता देवी गिरिजा शंकरप्रिया
सूत उवाच—गौरीपादकृतस्थाने परया श्रद्धया युता। तावत् तुष्टिं गता देवी गिरिजा शंकरप्रिया॥
Verse 3
ततः प्रोवाच ते पुत्रि तुष्टाहं वांछितं वद । येन यच्छाम्यसंदिग्धं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
ततः प्रोवाच तां देवी—पुत्रि, तुष्टाहं वाञ्छितं वद। येन यच्छाम्यसन्दिग्धं, यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्॥
Verse 4
कर्णोत्पलोवाच । मम पत्युः कृते देवि मम तातः सुदुःखितः । राज्याद्भ्रष्टः सुखाच्चापि कुटुंबेन विवर्जितः
कर्णोत्पलोवाच—मम पत्युः कृते देवि, मम तातः सुदुःखितः। राज्याद् भ्रष्टः सुखाच्चापि, कुटुम्बेन विवर्जितः॥
Verse 5
ततश्चैव तपस्तेपे वैराग्यं परमं गतः । अहं वार्द्धक्यमापन्ना कौमार्येऽपि च संस्थिता
ततः स एव तपस्तेपे वैराग्यं परमं गतः। अहं वार्द्धक्यमापन्ना, कौमार्येऽपि च संस्थिता॥
Verse 6
तस्माद्भवतु मे भर्त्ता कश्चिद्रूपोत्कटः स्मृतः । सर्वेषां देवमर्त्यानां त्वत्प्रसादात्सुरेश्वरि
तस्मात्, सुरेश्वरि, त्वत्प्रसादात् मे भर्ता कश्चिद् रूपोत्कटः स्मृतः भवतु—यः सर्वेषां देवमर्त्यानां रूपात् अतिशयेन प्रसिद्धः।
Verse 7
तथा स्यात्परमं रूपं तारुण्यं त्वत्प्रसादतः । यथास्य जायते सौख्यं तापसस्यापि मे पितुः
तथा त्वत्प्रसादतः ममापि परमं रूपं तारुण्यं च स्यात्, यथा मे तापसस्यापि पितुः सौख्यं जायते।
Verse 8
देव्युवाच । माघमासतृतीयायां शनैश्चरदिने शुभे । नक्षत्रे वसुदैवत्ये रूपं ध्यात्वाथ यौवनम्
देव्युवाच—माघमासस्य तृतीयायां शुभे शनैश्चरदिने, वसुदैवत्ये नक्षत्रे, रूपं ध्यात्वा अथ यौवनम्।
Verse 9
त्वया स्नानं प्रकर्तव्यं सुपुण्येऽत्र जलाशये । ततो दिव्य वपुर्भूत्वा यौवनेन समन्विता । भविष्यसि न संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्
त्वया अत्र सुपुण्ये जलाशये स्नानं प्रकर्तव्यम्। ततः दिव्यवपुः भूत्वा यौवनेन समन्विता भविष्यसि—न संशयः; सत्यमेतन्मयोदितम्।
Verse 10
अन्यापि या महाभागे नारी स्नानं करिष्यति । तस्मिन्नहनि साप्येवं रूपयुक्ता भविष्यति
महाभागे, अन्यापि या नारी तस्मिन्नहनि स्नानं करिष्यति, सा अपि एवं रूपयुक्ता भविष्यति।
Verse 11
सूत उवाच । एवमुक्त्वाथ सा देवी गता चादर्शनं ततः । सापि चान्वेषयामास तृतीयां शनिना सह
सूत उवाच—एवमुक्त्वा सा देवी ततः क्षणाददर्शनं गता। सा च (कर्णोत्पला) शनिसहितां तृतीयां तिथिं अन्वेषयामास।
Verse 12
वसुदेवात्मकेनैव नक्षत्रेण प्रयत्नतः । ध्यायमाना च तां देवीं सर्वकामप्रदायिनीम्
वसुदेवात्मकेनैव नक्षत्रेण प्रयत्नतः। सा तां देवीं सर्वकामप्रदायिनीं ध्यायमाना बभूव।
Verse 13
ततः कतिपयाहस्य जाता सा योगसंयुता । तृतीया या यथोक्ता च तया देव्या पुरा द्विजाः
ततः कतिपयाहस्य सा योगसंयुता जाता। या तृतीया यथोक्ता, सा देवी पुरा द्विजान् प्रति प्रोक्ता।
Verse 14
ततः सा रूपसौभाग्यं यौवनं वांछितं पतिम् । ध्यायमाना जले तस्मिन्नर्द्धरात्रे विवेश च
ततः सा रूपसौभाग्यं यौवनं वाञ्छितं पतिं चाभिलषन्ती। तस्मिन् जले ध्यायमाना अर्द्धरात्रे विवेश।
Verse 15
ततो दिव्यवपुर्भूत्वा यौवनेन समन्विता । निष्क्रांता सलिलात्तस्माज्जनविस्मयकारिणी
ततो दिव्यवपुर्भूत्वा यौवनेन समन्विता। तस्मात् सलिलात् निष्क्रान्ता जनविस्मयकारिणी।
Verse 16
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो गौरीवाक्यप्रबोधितः । तदर्थं भगवान्कामः पत्न्यर्थं प्रीतिसंयुतः । अब्रवीच्च महाभागे कामोहं स्वयमागतः
अथ तस्मिन्नन्तरे गौरीवाक्यप्रबोधितः प्रीतिसंयुतः पत्न्यर्थं तदर्थमेव भगवान् कामः प्राप्तः। स च महाभागां प्रति अब्रवीत्—“अहं कामः स्वयमेव आगतः।”
Verse 17
पार्वत्यादेशिता भार्या तस्मान्मे भव मा चिरम्
पार्वत्या आदेशिता त्वं मे भार्या; तस्मान्मम भव, मा चिरम्।
Verse 18
यस्मात्प्रीत्या समायातस्तवांतिकमहं शुभे । तस्मात्प्रीतिरिति ख्याता मम भार्या भविष्यसि
यतः प्रीत्या तव अन्तिकम् अहं समायातः, शुभे; तस्मात् ‘प्रीतिः’ इति ख्याता त्वं मम भार्या भविष्यसि।
Verse 19
कर्णोत्पलोवाच । यद्येवं स्मर मत्तातं तं गत्वा प्रार्थय स्वयम् । स्वच्छंदा स्याद्यतः कन्या न कथंचित्प्रवर्तिता
कर्णोत्पलोवाच—यदि एवं, स्मर, तर्हि मत्तातं तं गत्वा स्वयमेव प्रार्थय। यतः कन्या स्वच्छन्दा स्यात्; सा न कथञ्चित् प्रवर्तिता।
Verse 20
य एष दृश्यते रम्यः प्रासादो नाति दूरतः । अस्यांते तिष्ठतेऽस्माकं तातस्तपसि संस्थितः
य एष रम्यः प्रासादो दृश्यते नातिदूरतः, अस्य अन्ते अस्माकं तातः तपसि संस्थितः तिष्ठति।
Verse 21
अत्राहं पूर्वतो गत्वा तस्य तिष्ठामि चांतिके । भवानागत्य पश्चाच्च प्रार्थयिष्यति मां ततः
अत्राहं पूर्वमेव गत्वा तस्य समीपे तिष्ठामि। ततः भवान् पश्चादागत्य तस्य सन्निधौ मां प्रार्थयिष्यति॥
Verse 22
बाढमित्येव कामोक्ते गता सा तत्समीपतः । प्रणिपत्य ततः प्राह दिष्ट्या तात मया पुनः
‘बाढम्’ इति कामेनोक्ते सा तत्समीपं गता। प्रणिपत्य ततः प्राह— ‘दिष्ट्या तात, मया पुनस्त्वं दृष्टः’॥
Verse 23
संप्राप्तं यौवनं कांतं समाराध्य हरप्रियाम् । तस्मात्कुरु विवाहं मे हृत्स्थं सुखमवाप्नुहि
संप्राप्तं यौवनं कान्तं समाराध्य हरप्रियाम्। तस्मात्कुरु विवाहं मे, हृत्स्थं सुखमवाप्नुहि॥
Verse 24
मदर्थे प्रेषितो भर्त्ता तया देव्याऽतिसुन्दरः । पुष्प चापः स्वयं प्राप्तः सोऽपि तात तवांतिकम्
मदर्थे प्रेषितो भर्त्ता तया देव्याऽतिसुन्दरः। पुष्पचापः स्वयं प्राप्तः सोऽपि तात तवांतिकम्॥
Verse 25
अथ तां स समालोक्य स्वां सुतां यौवनान्विताम् । हर्षेण महता युक्तां कांतयुक्तां विशेषतः । अब्रवीदद्य मे पुत्रि संजातं तपसः फलम्
अथ तां स समालोक्य स्वां सुतां यौवनान्विताम्। हर्षेण महता युक्तां कान्त्या विशेषतोऽन्विताम्। अब्रवीत्— ‘अद्य मे पुत्रि संजातं तपसः फलम्’॥
Verse 26
जीवितस्य च कल्याणि यत्वं प्राप्ता नवं वयः । भर्तारं च तथाभीष्टं देव्या दत्तं मनोभवम्
हे कल्याणि, जीविते नवयौवनं प्राप्तवत्यसि; तथा देवीप्रदत्तं मनोभवं कामं नामाभीष्टं भर्तारमपि लब्धवती।
Verse 27
एतस्मिन्नंतरे कामस्तस्यांतिकमुपाद्रवत् । अब्रवीद्देहि मे भूप स्वां कन्यां चारुहासिनीम्
अथान्तरे कामस्तस्यान्तिकमुपाद्रवत्; उवाच—हे भूप, मे स्वां कन्यां चारुहासिनीं देहि।
Verse 28
अस्या अर्थेऽहमादिष्टः स्वयं गौर्या नृपोत्तम । कामदेव इति ख्यातस्त्रैलोक्यं येन मोहितम्
अस्याः कृतेऽहं स्वयं गौर्या आदिष्टः, हे नृपोत्तम; अहं कामदेव इति ख्यातः, येन त्रैलोक्यं मोहितम्।
Verse 29
ततस्तामर्पयामास तां कन्यां स महीपतिः । कृत्वाग्निं साक्षिणं वाक्याद्ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः
ततः स महीपतिस्तां कन्यां तस्मै समर्पयामास; द्विजोत्तमानां वाक्यादग्निं साक्षिणं कृत्वा विधिवत्।
Verse 30
सा चास्य चाभवत्प्रीतिस्थानं यस्मात्सुलोचना । रतेरनंतरा तस्मात्प्रीतिनामाऽभवच्छुभा
सा सुलोचना तस्य प्रीतिस्थानं बभूव; रतेरनन्तरा तस्मात् सा शुभा ‘प्रीति’ नाम्ना प्रसिद्धिमगात्।
Verse 31
एवं तया तपस्तप्तं तस्मात्तत्र जलाशये । तन्नाम्ना ख्यातिमायातं समस्तेऽत्र महीतले
एवं तया तत्र जलाशये तपः सम्यक् तप्तम्; तस्मात् तज्जलाशयं तन्नाम्ना समस्ते महीतले ख्यातिम् आगतम्।
Verse 32
सकलं माघमासं च या स्त्री स्नानं समाचरेत् । पुमान्वा प्रातरुत्थाय स प्रयागफलं लभेत्
सकलं माघमासं या स्त्री स्नानं समाचरेत्, पुमान् वा प्रातरुत्थाय स्नायात्—स प्रयागफलं लभेत्।
Verse 33
रूपवाञ्जायते दक्षः सदा जन्मनि जन्मनि । न वियोगमवाप्नोति कदात्रिद्बांधवैः सह
रूपवान् जायते दक्षः सदा जन्मनि जन्मनि; न वियोगम् अवाप्नोति कदाचिद् बान्धवैः सह।
Verse 127
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।