Adhyaya 197

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु नागरो द्विजसत्तमाः । विश्वावसुरिति ख्यातो वेदवेदांगपारगः

सूत उवाच। एतस्मिन्नेव काले तु, नागरो द्विजसत्तमाः। विश्वावसुरिति ख्यातो, वेदवेदाङ्गपारगः॥

Verse 2

पश्चिमे वयसि प्राप्ते तस्य पुत्रो बभूव ह । परावसुरिति ख्यातस्तस्य प्राणसमः सदा

पश्चिमे वयसि प्राप्ते तस्य पुत्रो बभूव ह। परावसुरिति ख्यातस्तस्य प्राणसमः सदा॥

Verse 3

स वेदाध्ययनं चक्रे यौवने समुपस्थिते । वयस्यैः संमतैः सार्धं सदा हास्य परायणैः

स वेदाध्ययनं चक्रे यौवने समुपस्थिते। वयस्यैः संमतैः सार्धं सदा हास्यपरायणैः॥

Verse 4

कस्यचित्त्वथ कालस्य माघमास उपस्थिते । रात्रौ सोऽध्ययनं चक्र उपाध्यायगृहं गतः

अथ कस्यचित्कालस्य माघमासे समुपस्थिते स रात्रौ उपाध्यायगृहं गत्वा अध्ययनं चकार।

Verse 5

निशीथे स समुत्थाय सर्वैर्मि त्रैश्च रक्षितः । वेश्यागृहं समासाद्य प्रसुप्तो वेश्यया सह

निशीथे स समुत्थाय सर्वैर्मित्रैः परिरक्षितः । वेश्यागृहं समासाद्य वेश्यया सह प्रसुप्तवान्॥

Verse 6

जलपूर्णं समाधाय जलपात्रं समीपगम् । निजाचमनयोग्यं च जलपानार्थमेव च

जलपूर्णं जलपात्रं समीपे निधाय, निजाचमनयोग्यं जलपानार्थमेव च स्थापयामास।

Verse 7

निशाशेषे तु संप्राप्ते स पिपासासमाकुलः । निद्रालस्यसमोपेतः शय्यां त्यक्त्वा समुत्थितः

निशाशेषे समुपस्थिते स पिपासया समाकुलः । निद्रालस्यसमोपेतः शय्यां त्यक्त्वा समुत्थितवान्॥

Verse 8

वेश्याया मद्यपात्रं तु ह्यधस्तात्सं व्यवस्थितम् । तदादाय पपौ मद्यं जलभ्रांत्या यदैव सः

वेश्याया मद्यपात्रं तु अधस्तात् सम्यगवस्थितम् । तदादाय स जलभ्रान्त्या मद्यं पपौ यदा॥

Verse 9

तदा मद्यं परिज्ञाय पात्रं त्यक्त्वा सुदुःखितः । वैराग्यं परमं गत्वा प्रलापानकरो द्बहून्

तदा मद्यत्वं परिज्ञाय स पात्रं त्यक्त्वा सुदुःखितः। वैराग्यं परमं प्राप्य बहून् प्रलापान् अकरोत्॥

Verse 10

अहो निद्रान्वितेनाद्य किं मया विकृतं कृतम् । यदद्य मद्यमापीतं जलभ्रांत्या विगर्हितम्

अहो निद्रान्वितेनाद्य किं मया विकृतं कृतम्। जलभ्रान्त्या विगर्हितं मद्यमद्यापीतं मया॥

Verse 11

किं करोमि क्व गच्छामि कथं शुद्धिर्भवेन्मम । प्रायश्चित्तं करिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

किं करोमि क्व गच्छामि कथं शुद्धिर्भवेन्मम। प्रायश्चित्तं करिष्यामि यद्यपि स्यात् सुदुष्करम्॥

Verse 12

एवं निश्चित्य मनसा प्रभाते समुपस्थिते । शंखतीर्थं समासाद्य कृत्वा स्नानं तथा परम्

एवं निश्चित्य मनसा प्रभाते समुपस्थिते। शङ्खतीर्थं समासाद्य कृत्वा स्नानं तथा परम्॥

Verse 13

सशिखं वपनं पश्चात्कारयित्वा त्वरावितः । गतश्च तिष्ठते यत्र ब्रह्मघोषपरायणः

सशिखं वपनं पश्चात् कारयित्वा त्वरान्वितः। गतश्च तिष्ठते यत्र ब्रह्मघोषपरायणः॥

Verse 14

उपाध्यायः सशिष्यश्च ब्रह्मस्थानं समाश्रितः । स गत्वा दूरतः स्थित्वा संनिविष्टो यथान्त्यजः

उपाध्यायः सशिष्यः ब्रह्मस्थाने निवसन्; स तत्र गत्वा दूरतः स्थित्वा अन्त्यज इव लज्जितः संनिविष्टः।

Verse 15

श्मश्रुमूर्धजहीनस्तु यदा मित्रैर्विलोकितः । तदा हास्याद्धतो मूर्ध्नि हस्ताग्रैश्च मुहुर्मुहुः

श्मश्रुमूर्धजहीनं तं मित्रैर्दृष्ट्वा ते हास्येन विक्षिप्ताः; मुहुर्मुहुः हस्ताग्रैर्मूर्ध्नि ताडयामासुः।

Verse 16

उपाध्यायस्तु तं दृष्ट्वा दीनं बाष्पपरिप्लुतम् । श्मश्रुमूर्धजसंत्यक्तं ततः प्रोवाच सादरम्

उपाध्यायस्तं दीनं बाष्पपरिप्लुतं श्मश्रुमूर्धजसंत्यक्तं दृष्ट्वा ततः सादरं प्रोवाच।

Verse 17

किमद्य वत्स दूरे त्वमुपविष्टस्तु दैन्यधृक् । एहि मे संनिधौ ब्रूहि पराभूतोऽसि केन वा

किमद्य वत्स, किं दूरे दैन्यधृक् उपविष्टः? एहि मे संनिधौ; ब्रूहि, केन वा पराभूतोऽसि?

Verse 18

परावसुरुवाच । अयोग्योऽहं गुरो जातः सेवायास्तव सांप्रतम् । वेश्याया मंदिरस्थेन ज्ञात्वा निजकमंडलुम्

परावसुरुवाच—गुरो, सांप्रतमहं तव सेवायामयोग्यो जातः; वेश्यागृहे स्थितेन मया निजकमण्डलुं ज्ञात्वा (दोषः प्राप्तः)।

Verse 19

वेश्याया मद्यपात्रं तु मद्यपूर्णं प्रगृह्य च । तस्माद्देहि विभो मह्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये

वेश्याया मद्यपात्रं मद्यपूर्णं समादाय मया गृहीतम्। अतः विभो, मम विशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं प्रदेहि॥

Verse 20

धर्मद्रोणेषु यत्प्रोक्तं तत्करिष्याम्यसंशयम्

धर्मद्रोणेषु यत् प्रोक्तं तत् अहम् असंशयं करिष्यामि॥

Verse 21

अथ तं बटवः प्रोचुर्वयस्यास्तस्य ये स्थिताः । हास्यं कृत्वा प्रकामाश्च वेश्या या गुरुसंनिधौ

अथ तं बटवः, तस्य समीपस्थिताः वयस्याः, प्रकामं हास्यं कृत्वा, गुरुसंनिधौ स्थितां तां वेश्यां प्रति तमूचुः॥

Verse 22

या एषा नृपतेः कन्या ख्याता रत्नावती जने । अस्याः स्तनौ गृहीत्वा त्वमधरं पिबसि द्रुतम् । ततस्ते स्याद्विशुद्धिश्च नान्यथा प्रभविष्यति

एषा नृपतेः कन्या रत्नावतीति जने ख्याता। अस्याः स्तनौ गृहीत्वा त्वम् अधरं शीघ्रं पिब; ततस्ते विशुद्धिः स्यात्, नान्यथा सम्भविष्यति॥

Verse 23

परावसुरुवाच । न वयस्या नर्मकालो विषमे मम संस्थिते । ममोपरि यदि स्नेहो वालमित्रत्वसंभवः । तदानीय द्विजानन्यान्वदध्वं निष्कृतिं मम

परावसुरुवाच— न वयस्या, नर्मकालोऽयं; विषमे मम संस्थिते। ममोपरि यदि स्नेहो वालमित्रत्वसम्भवः, तद् अन्यान् द्विजान् आनीय वदत निष्कृतिं मम॥

Verse 24

अथ ते नर्ममुत्सृज्य तद्दुःखेन च दुःखिताः । विश्वावसुं समासाद्य तद्वृत्तांतमथाब्रुवन्

अथ ते नर्ममुत्सृज्य तद्दुःखेन च दुःखिताः । विश्वावसुं समासाद्य तद्वृत्तान्तमथाब्रुवन् ॥

Verse 25

सोऽपि तेषां समाकर्ण्य तत्कर्णकटुकं वचः । सभार्यः प्रययौ तत्र यत्र पुत्रो व्यवस्थितः

सोऽपि तेषां समाकर्ण्य तत्कर्णकटुकं वचः । सभार्यः प्रययौ तत्र यत्र पुत्रो व्यवस्थितः ॥

Verse 26

दुःखेन महता युक्तः स्खलमानः पदेपदे । वृद्धभावात्तथा शोकात्पुत्राकृत्यसमुद्भवात्

दुःखेन महता युक्तः स्खलमानः पदेपदे । वृद्धभावात्तथा शोकात्पुत्राकृत्यसमुद्भवात् ॥

Verse 27

ततस्तौ प्रोचतुः पुत्रं बाष्पगद्गदया गिरा । दंपती बहुशोकार्तौ हा पुत्र किमिदं कृतम् । सोऽपि सर्वं समाचख्यौ ताभ्यां वृतांतमात्मनः

ततस्तौ प्रोचतुः पुत्रं बाष्पगद्गदया गिरा । दम्पती बहुशोकार्तौ हा पुत्र किमिदं कृतम् । सोऽपि सर्वं समाचख्यौ ताभ्यां वृत्तान्तमात्मनः ॥

Verse 28

प्रायश्चित्तं करिष्यामि तस्मादात्मविशुद्धये । ततो विश्वावसुर्विप्रान्स्मार्ताञ्छ्रुतिसमन्वितान् । तदर्थमानयामास वेदविद्याविचक्षणान्

प्रायश्चित्तं करिष्यामि तस्मादात्मविशुद्धये । ततो विश्वावसुर्विप्रान् स्मार्ताञ्छ्रुतिसमन्वितान् । तदर्थमानयामास वेदविद्याविचक्षणान् ॥

Verse 29

ततः परावसुस्तेषां पुरः स्थित्वा कृतांजलिः । प्रोवाच स्वादितं मद्यं मया रात्रावजानता । वेश्या भांडं समादाय ज्ञात्वा निजकमंडलुम्

ततः परावसुः तेषां पुरः स्थित्वा कृताञ्जलिः प्रोवाच— “रात्रौ मया अजानता स्वादितं मद्यम्। वेश्या भाण्डं समादाय, तद् मम निजकमण्डलुमिति ज्ञात्वा…”

Verse 31

एवमुक्तास्ततस्तेन विप्रास्ते स्मृतिवादिनः । धर्मशास्त्रं समालोक्य ततः प्रोचुश्च तं द्विजाः

एवमुक्ताः तेन स्मृतिवादिनो विप्राः धर्मशास्त्रं समालोक्य ततः तं प्रति द्विजाः प्रोचुः।

Verse 32

अतिमानादतिक्रोधात्स्नेहाद्वा यदि वा भयात् । प्रायश्चित्तमनर्हं तु ददत्तत्पापमश्नुते

अतिमानाद् अतिक्रोधात् स्नेहाद् वा यदि वा भयात्। प्रायश्चित्तमनर्हं तु ददत् तद् एव पापम् अश्नुते।

Verse 33

प्रायश्चित्तं प्रदास्यामस्तस्माद्युक्तं वयं तव । यदि शक्नोषि तत्कर्तुं तत्कुरुष्व समाहितः

तस्मात् वयं तव युक्तं प्रायश्चित्तं प्रदास्यामः। यदि शक्नोषि तत् कर्तुं, तत् कुरुष्व समाहितः स्थिरचित्तः।

Verse 34

परावसुरुवाच । करोमि वो न चेद्वाक्यं तत्पृच्छामि कुतो द्विजाः । नाहं केनापि संदृष्टो मद्यपानं समाचरन्

परावसुरुवाच— “करोमि वः वाक्यं; तथापि पृच्छामि— कुतो द्विजाः? नाहं केनापि संदृष्टो मद्यपानं समाचरन्।”

Verse 35

तस्माद्ब्रूत यथार्हं मे प्रायश्चित्तं विशुद्धये । अपि प्राणहरं रौद्रं नो चेत्पापमवाप्स्यथ

तस्माद् मे विशुद्धये यथार्हं प्रायश्चित्तं ब्रूत; यद्यपि तत् रौद्रं प्राणहरं भवेत्, अन्यथा यूयं पापमवाप्स्यथ।

Verse 36

ब्राह्मणा ऊचुः । बुध्यमानो द्विजो यस्तु मद्यपानं समाचरेत् । तावन्मात्रं हिरण्यं च तप्तं पीत्वा विशुध्यति

ब्राह्मणा ऊचुः—यः कश्चिद् द्विजो बुध्यमानः मद्यपानं समाचरेत्, स तावन्मात्रं तप्तं हिरण्यं पीत्वा विशुध्यति।

Verse 37

अज्ञानतो यदा पीतं मद्यं विप्रेण कर्हिचित् । अग्नितुल्यं घृतं पीत्वा तावन्मात्रं विशुध्यति

अज्ञानतो यदा विप्रेण कर्हिचित् मद्यं पीतं, तदा स अग्नितुल्यं घृतं तावन्मात्रं पीत्वा विशुध्यति।

Verse 38

एवं ते सर्वमाख्यातं प्रायश्चित्तं विशुद्धये । यदि शक्तोषि चेत्कर्तुं कुरुष्व त्वं द्विजोत्तम

एवं ते विशुद्धये सर्वं प्रायश्चित्तं समाख्यातम्; यदि शक्तोऽसि कर्तुं, तर्हि कुरुष्व त्वं द्विजोत्तम।

Verse 39

परावसुरुवाच । गंडूषमेकं मद्यस्य मया पीतं द्विजोत्तमाः । तावन्मात्रं पिबाम्येव घृतं वह्निसमं कृतम्

परावसुरुवाच—गण्डूषमेकं मद्यस्य मया पीतम्, हे द्विजोत्तमाः; तस्मात् तावन्मात्रं वह्निसमं कृतं घृतमेव पिबामि।

Verse 40

युष्मदादेशतोऽद्यैव स्वशरीरविशुद्धये । विश्वावसुश्च तच्छ्रुत्वा वज्रपातोपमं वचः

“युष्मदादेशतः अद्यैव स्वशरीरविशुद्धये…” इति। तद्वचो वज्रपातोपमं श्रुत्वा विश्वावसुः समचिन्तयत्।

Verse 41

विप्राणां चाथ पुत्रस्य तदोवाच सुदुःखितः । कृत्वाश्रुमोक्षणं भूरि बाष्पगद्गदया गिरा

अथ सुदुःखितः सन् स विप्रान् पुत्रं चोवाच। बह्वश्रुमोक्षणं कृत्वा बाष्पगद्गदया गिरा व्याहरत्।

Verse 42

सर्वस्वमपि दास्यामि पुत्रस्यास्य विशुद्धये । प्रायश्चित्तं समाचर्तुं न दास्यामि कथंचन

“पुत्रस्यास्य विशुद्धये सर्वस्वमपि दास्यामि। प्रायश्चित्तं समाचर्तुं तु न दास्यामि कथंचन।”

Verse 43

अश्राद्धेयो विपांक्तेयः सपुत्रो वा भवाम्यहम् । स्थानं वा संत्यजाम्येतत्पुत्र मैवं समाचर

“अहं सपुत्रोऽपि अश्राद्धेयो विपांक्तेयश्च भवामि, अथवा एतत्स्थानं संत्यजामि। पुत्र, मैवं समाचर।”

Verse 44

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पितुर्विघ्नकरं परम् । प्रायश्चित्तस्य सस्नेहं पुत्रो वचनमब्रवीत्

तस्य पितुर्वचनं प्रायश्चित्तविघ्नकरं परं श्रुत्वा, पुत्रः सस्नेहं प्रायश्चित्तविषयं वचनमब्रवीत्।

Verse 45

त्यज तात मम स्नेहं मा विघ्नं मे समाचर । प्रायश्चित्तं करिष्यामि निश्चयोऽयं मया कृतः

पुत्र उवाच—तात, मम स्नेहं त्यज; मे विघ्नं मा समाचर। अहं प्रायश्चित्तं करिष्यामि; अयं निश्चयो मया कृतः॥

Verse 46

मातोवाच । यदि पुत्र त्वया कार्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये । तदहं पतिना सार्धं प्रवेक्ष्यामि पुरोऽनलम्

मातोवाच—यदि पुत्र, त्वया विशुद्धये प्रायश्चित्तं कर्तव्यं, तर्हि अहं पतिना सार्धं त्वत्पुरोऽनलम् प्रवेक्ष्यामि॥

Verse 47

त्वां द्रष्टुं नैव शक्रोमि पिबंतमग्निवद्घृतम् । पश्चात्प्राणपरित्यक्तं सत्येना त्मानमालभे

त्वां द्रष्टुं नैव शक्नोमि घृतं पिबन्तमग्निवत्। पश्चात् प्राणपरित्यक्ते सत्येनात्मानमालभे॥

Verse 48

पितोवाच । युक्तं पुत्रानया प्रोक्तं मात्रा तव हितं तथा । ममापि संमतं ह्येतत्करिष्यामि न संशयः

पितोवाच—युक्तं पुत्र, अनया मात्रा प्रोक्तं तव हितं तथा। ममापि संमतं ह्येतत् करिष्यामि न संशयः॥

Verse 49

तच्छ्रुत्वा तं समायाता वृत्तांतं दुःखसंयुताः

तच्छ्रुत्वा तं वृत्तान्तं दुःखसंयुताः समायाताः॥

Verse 51

पुत्रं प्रबोधयामासुः प्रायश्चित्तनिवृत्तये । तदा न शक्नुवंति स्म निवर्तयितुमं जसा

पुत्रं प्रायश्चित्तनिवृत्त्यर्थं ते प्रबोधयामासुः; तथापि तदा तं सहजं निवर्तयितुं न शेकुः।

Verse 52

तावुभौ च पितापुत्रौ प्राणत्यागकृतादरौ

तावुभौ पितापुत्रौ प्राणत्यागे कृतादरौ बभूवतुः, देहत्यागाय दृढसंकल्पौ।

Verse 53

ततो वास्तुपदं जग्मुः सर्वज्ञो यत्र तिष्ठति । भर्तृयज्ञो महाभागः सर्वसंदेह वारकः

ततः सर्वज्ञो यत्र तिष्ठति तद् वास्तुपदं जग्मुः—महाभागो भर्तृयज्ञः सर्वसन्देहनिवारकः।

Verse 54

तस्य सर्वं समाचख्युः परावसुसमुद्भवम् । वृत्तांतं मद्यपानोत्थं यन्मित्रैस्तस्य कीर्तितम्

तस्मै परावसुसमुद्भवं सर्वं वृत्तान्तं समाचख्युः—मद्यपानोत्थं यन्मित्रैस्तस्य कीर्तितम्।

Verse 55

प्रायश्चित्तं तु हास्येन यच्च स्मार्तैः प्रकीर्तितम् । विश्वावसोश्च संकल्पं वह्निसाधनसंभवम्

स्मार्तैर्हास्येन प्रकीर्तितं यत् प्रायश्चित्तं तदपि न्यवेदयन्; तथा विश्वावसोः संकल्पं वह्निसाधनसमुद्भवम्।

Verse 56

सपत्नीकस्य मित्राणां यच्च दुःखमुपस्थितम् । निवेद्य तत्तथा प्रोचुर्भू योऽपिविनयान्वितम्

सपत्नीकानां मित्राणां यद् दुःखमुपस्थितं तदपि निवेद्य, ते पुनर्विनयान्विता भूयः प्रोचुः।

Verse 57

अतीतं वर्तमानं च भविष्यद्वापि यद्भवेत् । न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वं जानीमहे वयम्

अतीतं वर्तमानं च भविष्यदपि यद्भवेत्—तव किञ्चिदप्यविदितं नास्ति; त्वां सर्वज्ञं वयं जानीमहे।

Verse 58

एतच्च नगरं सर्वं विश्वावसुकृतेऽधुना । संशयं परमं प्राप्तं तेन प्राप्तास्तवांतिकम्

विश्वावसुकृतेऽधुना एतत्सर्वं नगरं परमसंशयं प्राप्तम्; तेन वयं तवांतिकं प्राप्ताः।

Verse 59

तस्माद्ब्रूहि महाभाग यद्यस्त्यपरमेव हि । प्रायश्चित्तं द्विजस्यास्य मद्यपानविशुद्धये

तस्माद् ब्रूहि महाभाग, यदि किञ्चिद् उत्तमं प्रायश्चित्तमस्ति, अस्य द्विजस्य मद्यपानदोषविशुद्धये।

Verse 60

न ते ह्यविदितं किंचित्तव वेदसमुद्भवम् । भर्तृयज्ञो विहस्योच्चैस्ततो वचनमब्रवीत्

तव वेदसमुद्भवं किञ्चिदप्यविदितं नास्ति; ततः भर्तृयज्ञो विहस्योच्चैर्वचनमिदमब्रवीत्।

Verse 61

ब्राह्मणस्यास्य शुद्ध्यर्थमप्ययुपायः सुखावहः । विद्यमानोऽपि नास्त्येव मतिरेषा स्थिता मम

अस्य ब्राह्मणस्य शुद्ध्यर्थं सुखावह उपायोऽस्ति; स विद्यमानोऽपि नास्तीव—एषा मम दृढा मतिः।

Verse 62

ब्राह्मणा ऊचुः पूर्वापरविरोधे नवाक्यमेतन्महामते । कथमस्ति कथं नास्ति तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि । विस्मयोऽयं महाञ्जातः सर्वेषां च द्विजन्मनाम्

ब्राह्मणा ऊचुः—महामते, पूर्वापरविरोधि नवमिदं वाक्यम्। कथमस्ति कथं नास्ति? तस्मात् त्वं वक्तुमर्हसि। सर्वेषां द्विजन्मनामयं महान् विस्मयो जातः।

Verse 63

भर्तृयज्ञ उवाच । जपच्छिद्रं तपश्छिद्रं यच्छिद्रं यज्ञकर्मणि । सर्वं भवति निश्छिद्रं यस्य चेच्छंति ब्राह्मणाः

भर्तृयज्ञ उवाच—जपच्छिद्रं तपश्छिद्रं यच्च छिद्रं यज्ञकर्मणि; तत्सर्वं निश्छिद्रं भवति यस्य ब्राह्मणा इच्छन्ति।

Verse 64

अच्छिद्रमिति यद्वाक्यं वदंति क्षितिदेवताः । विशेषान्नागरोद्भूतास्तत्तथैव न चान्यथा

‘अच्छिद्रम्’ इति यद्वाक्यं क्षितिदेवता वदन्ति; नागरोद्भूतास्तु विशेषात्—तत्तथैव, न चान्यथा।

Verse 65

तथा च ब्रह्मशालायां संस्थितैर्यदुदाहृतम् । नान्यथा तत्परिज्ञेयं हास्येनापि स्मृतिं विना

तथा च ब्रह्मशालायां संस्थितैर्यदुदाहृतम्; तदेव तथा ज्ञेयं नान्यथा—हास्येनापि, स्मृतिं विना न गृह्यते।

Verse 66

स एष हास्यभावेन प्रोक्तो मित्रैः परावसुः

स एष परावसुः मित्रैः हास्यभावेनैव प्रोक्तः।

Verse 67

रत्नवत्याः स्तनौ गृह्य यद्यास्वादयतेऽधरम् । तद्भविष्यति मे शुद्धिर्मद्यपान समुद्भवा

रत्नवत्याः स्तनौ गृहीत्वा यद्यस्याधरं आस्वादयति, तदा मद्यपानसमुद्भवा मम अशुद्धिः शुद्धिं यास्यति।

Verse 68

तदुपायो मया प्रोक्तो विप्रस्यास्य सुखावहः । पराशरमतेनैव करोति यदि शुध्यति

अस्य विप्रस्य सुखावहः उपायः मया प्रोक्तः; पराशरमतेनैव यदि करोति, तर्हि शुध्यति।

Verse 69

ब्राह्मणा ऊचुः । यद्येतच्छुणुते राजा वाक्यमीर्ष्यापरायणः । तत्सर्वेषां वधं कुर्याद्विप्राणामन्यथा भवेत्

ब्राह्मणाः ऊचुः—यद्येतद्वाक्यं ईर्ष्यापरायणो राजा शृणुयात्, तर्हि स सर्वेषां विप्राणां वधं कुर्यात्; अन्यथा तु भिन्नं भवेत्।

Verse 70

तस्मात्करोतु चाभीष्टमेष विप्रः परावसुः । मातापितृसमोपेतो वयं यास्यामहे गृहम्

तस्मात् एष विप्रः परावसुः अभिष्टं करोतु; वयं तु मातापितृसमोपेताः गृहं यास्यामः।

Verse 71

भर्तृयज्ञ उवाच । स राजा नीतिमान्विज्ञः सर्वधर्मपरायणः । भक्तो देवद्विजानां च सर्वशास्त्र विचक्षणः

भर्तृयज्ञ उवाच—स राजा नीतिमान् विज्ञः सर्वधर्मपरायणः। देवद्विजभक्तश्च सर्वशास्त्रविचक्षणः॥

Verse 72

तस्मान्मया समं सर्वे नागरायांतु तद्ग्रहे

तस्मान्मया समं सर्वे नागराः यान्तु तद्गृहम्। पुर्याम् अस्य गृहे सर्वे समागच्छन्तु तत्क्षणात्॥

Verse 73

मध्यगं पुरतः कृत्वा तद्वक्त्रेण च तत्पुरः । कथयंतु च वृत्तांतं मद्यपान समुद्भवम्

मध्यगं तं पुरतः कृत्वा तद्वक्त्रेण च तत्पुरः। नृपसन्निधौ वृत्तान्तं मद्यपानसमुद्भवम् कथयन्तु॥

Verse 74

परावसोश्च यत्प्रोक्तं वयस्यैर्हास्यमाश्रितैः । पराशरसमुत्थं च यद्वाक्यं तत्स्मृतेः परम्

परावसोश्च यत्प्रोक्तं वयस्यैर्हास्यमाश्रितैः। पराशरसमुत्थं च यद्वाक्यं तत्स्मृतेः परम्॥

Verse 75

तच्छ्रुत्वा यदि भूपाल ईर्ष्या लोभसमन्वितः । भविष्यति ततोऽहं तं धारयिष्यामि सत्पथे

तच्छ्रुत्वा यदि भूपाल ईर्ष्यालोभसमन्वितः। भविष्यति ततोऽहं तं धारयिष्यामि सत्पथे॥

Verse 76

सूतौवाच । ततस्ते नागराः सर्वे सन्तोषं परमं गताः । साधुवादैः समभ्यर्च्य भर्तृयज्ञं पृथग्विधैः

सूत उवाच—ततः ते नागराः सर्वे परमं सन्तोषं जग्मुः। साधुवादैर्नानाविधैः स्तुतिभिश्च भर्तृयज्ञं समभ्यर्च्य तं प्रणेमुः॥

Verse 77

तेनैव सहितं तूर्णं मध्ये कृत्वा च मध्यगम् । गर्त्तातीर्थसमुद्भूतं वेदवेदांगपारगम्

ते तेनैव सहितं तूर्णं मध्ये कृत्वा मध्यगं च। गर्त्तातीर्थसमुद्भूतं वेदवेदाङ्गपारगं तमग्रे निन्युः॥

Verse 78

स्मृतिज्ञं लक्षणज्ञं तमाहिताग्निं यशस्विनम् । यष्टारं बहुयज्ञानां भर्तृयज्ञमते स्थितम्

स्मृतिज्ञं लक्षणज्ञं तमाहिताग्निं यशस्विनम्। बहुयज्ञानां यष्टारं भर्तृयज्ञमते स्थितम्॥

Verse 79

आनर्तेनापि भूपेन स्वर्गभ्रष्टेन वै पुरा । कर्णोत्पलाजनित्रेण यश्च पूर्वं चिरन्तनः

आनर्तेनापि भूपेन स्वर्गभ्रष्टेन वै पुरा। कर्णोत्पलाजनित्रेण यश्च पूर्वं चिरन्तनः॥

Verse 80

चमत्कारपुरे न्यस्तः स्थानेऽस्मिन्विप्रगौरवात् । येन सिध्यंति कार्याणि सर्वेषां च द्विजन्मनाम्

चमत्कारपुरे न्यस्तः स्थानेऽस्मिन्विप्रगौरवात्। येन सिद्ध्यन्ति कार्याणि सर्वेषां च द्विजन्मनाम्॥

Verse 81

तथा चैव तु चान्यानि चमत्कारपुरस्य च । हरिभद्राभिधानं तं भर्तृयज्ञसमन्वितम्

तथैव च चमत्कारपुरसम्बद्धेष्वन्येष्वपि वृत्तान्तेषु स हरिभद्र इति नाम्ना कीर्त्यते, भर्तृयज्ञव्रतसमन्वितः।

Verse 82

कृत्वा ते नागराः सर्वे राजद्वारमुपागताः । परावसुं समादाय मातापितृसमन्वितम्

तत्कृत्वा ते सर्वे नागराः राजद्वारमुपागताः, परावसुं मातापितृसमन्वितं समादाय।

Verse 83

अथ द्वाःस्थो द्रुतं गत्वा भूपतेस्तान्न्यवेदयत् । ब्राह्मणान्भर्तृयज्ञेन हरिभद्रेण संयुतान्

अथ द्वाःस्थो द्रुतं गत्वा भूपतेस्तान् न्यवेदयत्—भर्तृयज्ञेन सम्बद्धेन हरिभद्रेण सह ब्राह्मणाः समागताः।

Verse 84

आनर्तोऽपि च ताञ्छ्रुत्वा राजद्वारसमागतान् । पुरोधसा समायुक्तः संमुखं प्रययौ तदा

राजद्वारसमागतान् तान् श्रुत्वा आनर्तोऽपि पुरोधसा समायुक्तः तदा संमुखं प्रययौ।

Verse 85

दत्त्वार्घं मधुपर्कं च विष्टरं गां तथा नृपः । प्रथमं भर्तृयज्ञाय हरिभद्राय वै ततः

नृपः अर्घ्यं मधुपर्कं च विष्टरं गां तथैव च दत्त्वा, प्रथमं भर्तृयज्ञाय हरिभद्राय ततः परेषाम्।

Verse 86

चतुर्णां मुद्गहस्तानां तथान्येषां द्विजन्मनाम् । आद्यऋग्यजुःसाम्नां च प्रगृह्याशीर्वचः परम्

चतुर्णां मुद्गहस्तानां तथा अन्येषां द्विजन्मनाम् । ऋग्यजुःसामशाखानां श्रेष्ठानां च समागमात् । स तेषां करगृहीत्वा परमान् आशीर्वचांसि जग्राह ॥

Verse 88

तथा तेषूपविष्टेषु सर्वेषु पृथिवीपतिः । उपविश्य धरापृष्ठे कृतांजलिर भाषत

तथा तेषूपविष्टेषु सर्वेषु पृथिवीपतिः । धरापृष्ठेऽप्युपविश्य कृताञ्जलिरभाषत ॥

Verse 89

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मे गृहमुपागतः । सर्वोऽयं नागरो लोको भर्तृयज्ञसमन्वितः

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मे गृहमुपागताः । सर्वोऽयं नागरो लोकः भर्तृयज्ञसमन्वितः ॥

Verse 90

तदादिशतु मां लोको यत्कृत्यं प्रकरोमि वः । अदेयमपि यच्छामि गृहायातस्य सांप्रतम्

तदादिशतु मां लोको यत्कृत्यं प्रकरोमि वः । अदेयमपि यच्छामि गृहायातस्य सांप्रतम् ॥

Verse 91

अगम्यमपि यास्यामि करिष्येऽकृत्यमेव च । तच्छ्रुत्वा हरिभद्रः स समुत्थाय त्वरान्वितः

अगम्यमपि यास्यामि करिष्येऽकृत्यमेव च । तच्छ्रुत्वा हरिभद्रः स समुत्थाय त्वरान्वितः ॥

Verse 92

पप्रच्छाद्यांस्तदर्थं च बह्वृचांस्तदनंतरम् । अध्वर्यूंश्चैव छांदोग्याननुज्ञातश्च तैस्तदा

स तदर्थं बह्वृचां श्रेष्ठान् पप्रच्छ तदनन्तरम् । अध्वर्यूंश्चैव छान्दोग्यान् परामृश्य ततोऽनुज्ञातस्तैरग्रे प्रववृते ॥

Verse 93

प्राणरुद्रान्वदंत्वाद्या जीवसूक्तं च बह्वृचाः । एषां चैव पृथिव्यादिसवनं यत्पुरा कृतम्

प्राणरुद्रान् वदन्त्वाद्या, जीवसूक्तं च बह्वृचाः । एषां च पृथिव्यादि-सवनं यत्पुरा कृतम् ॥

Verse 94

पठन्त्वध्वर्यवः सर्वे छांदोग्याश्च पृथक्पृथक् । मधुच्युतेन संयुक्तं प्रपठन्तु च सिद्धये

पठन्त्वध्वर्यवः सर्वे छान्दोग्याश्च पृथक्पृथक् । मधुच्युतेन संयुक्तं प्रपठन्तु च सिद्धये ॥

Verse 95

भर्तृयज्ञमतेनैवं तेन प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । पप्रच्छुश्चैव तत्सर्वं यत्प्रोक्तं तेन धीमता

भर्तृयज्ञमतेनैवं तेन प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । पप्रच्छुश्चैव तत्सर्वं यत्प्रोक्तं तेन धीमता ॥

Verse 96

ततः पाठावसाने तु मध्यगः प्राह सादरम् । परावसुसमुद्भूतं वृत्तांतं तस्य भूपतेः

ततः पाठावसाने तु मध्यगः प्राह सादरम् । परावसुसमुद्भूतं वृत्तान्तं तस्य भूपतेः ॥

Verse 97

सभामंडपमासाद्य सर्वान्समुपवेशयत् । वरासनेषु हैमेषु यथावदनुपूर्वशः

सभामण्डपं प्राप्य स सर्वान् यथावदनुपूर्वशः समुपवेशयामास, वरहैमासनेषु सम्यक् प्रतिष्ठापयन्।

Verse 98

भर्तृयज्ञेन चानीता यथा सर्वे द्विजातयः । तच्छ्रुत्वा पार्थिवो हृष्टः कृतांजलिपुटोऽब्रवीत्

भर्तृयज्ञेन तथा नीतां तां सह सर्वैर्द्विजातिभिः श्रुत्वा पार्थिवो हृष्टः कृताञ्जलिपुटोऽब्रवीत्।

Verse 99

धन्योहं कृतपुण्योऽस्मि यस्य मे नागरैर्द्विजैः । विप्रत्रयप्ररक्षार्थं प्रसादोऽयं महान्कृतः

धन्योऽहं कृतपुण्योऽस्मि, यस्य मे नागरैर्द्विजैः विप्रत्रयप्ररक्षार्थं महान् प्रसादः कृतः।

Verse 100

धन्या मे कन्यका चेयं रक्षयिष्यति च स्वयम् । ब्राह्मणत्रितयं ह्येतन्मरणे कृतनिश्चयम्

धन्या मे कन्यका चेयं; स्वयमेव हि रक्षयिष्यति ब्राह्मणत्रितयं ह्येतन्, मरणे कृतनिश्चयम्।

Verse 101

अथाऽसावानयामास तां कन्यां तत्क्षणाद्द्विजाः । उपविष्टं सभामध्ये ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत्

अथ स तत्क्षणादेव तां कन्यां समानीय, सभामध्ये उपविष्टः, ब्राह्मणेभ्यस्तद्वृत्तान्तं न्यवेदयत्।

Verse 102

एषा कन्या मयानीता युष्मद्वाक्याद्द्विजोत्तमाः । भर्तृयज्ञेन यत्प्रोक्तं तत्करोतु च स द्विजः

एषा कन्या मयानीता युष्मद्वाक्याद्द्विजोत्तमाः । भर्तृयज्ञेन यत्प्रोक्तं तत्करोतु च स द्विजः

Verse 103

ततस्तत्र समानीय ब्राह्मण तं परावसुम् । भर्तृयज्ञ इदं वाक्यं कन्यायाः पुरतोऽब्रवीत्

ततस्तत्र समानीय ब्राह्मण तं परावसुम् । भर्तृयज्ञ इदं वाक्यं कन्यायाः पुरतोऽब्रवीत्

Verse 104

इमां त्वं कन्यकां चित्ते जननीं यदि मन्यसे । अधरास्वादनं कुर्वंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

इमां त्वं कन्यकां चित्ते जननीं यदि मन्यसे । अधरास्वादनं कुर्वंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

Verse 105

अनुरागपरो भूत्वा यद्यास्वादनतत्परः । भविष्यति ततो रक्तं तव वक्त्रे परावसो

अनुरागपरो भूत्वा यद्यास्वादनतत्परः । भविष्यति ततो रक्तं तव वक्त्रे परावसो

Verse 106

शुद्धस्य त्वथ दुग्धं च भविष्यति न संशयः

शुद्धस्य त्वथ दुग्धं च भविष्यति न संशयः

Verse 107

स्तनाभ्यां तव हस्ताभ्यां स्पर्शात्क्षीरं भवेद्यदि । तत्ते शुद्धिः परिज्ञेया रक्तं वा न भविष्यति

यदि तव हस्तस्पर्शेन तस्या स्तनयोः क्षीरं प्रवर्तते, तदा तव शुद्धिः निश्चितैव ज्ञेया; रक्तं तु न भविष्यति।

Verse 108

एवमुक्त्वाथ तं कन्यां ततः प्रोवाच स द्विजः । एनं त्वं पुत्रवत्पश्य पुत्रि ब्राह्मणसत्तमम्

एवं तां कन्यां उक्त्वा स द्विजः पुनरब्रवीत्—पुत्रि, एनं ब्राह्मणसत्तमं त्वं पुत्रवत् पश्य।

Verse 109

येन शुद्धिमवाप्नोति त्वदोष्ठास्वादने कृते । स्पर्शिताभ्यां स्तनाभ्यां च प्रायश्चित्तं यतः स्मृतम्

त्वदोष्ठास्वादनं कृत्वा तथा स्तनस्पर्शं च कृत्वा, अनेन शुद्धिरवाप्यते; यतः तत्र प्रायश्चित्तं स्मृतं विहितम्।

Verse 110

एतदस्य द्विजेंद्रस्य वयस्यैर्हास्यसंयुतैः । येन शुद्धिमवाप्नोति नो चेन्मृत्युमवाप्स्यति

हास्यसंयुतैर्वयस्यैः एतदस्य द्विजेन्द्रस्य कृतम्—येन शुद्धिमवाप्नोति; अन्यथा स मृत्युमवाप्स्यति।

Verse 111

सूत उवाच । सा तथेति प्रतिज्ञाय सव्रीडं तमुवाच ह । एहि वत्स कुरुष्व त्वं प्रायश्चित्तं विशुद्धये

सूत उवाच—सा ‘तथेति’ प्रतिज्ञाय सव्रीडं तमब्रवीत्—एहि वत्स, विशुद्धये त्वं प्रायश्चित्तं कुरु।

Verse 112

मातृभावं समाधाय मया त्वं कल्पितः सुतः । सोऽपि तां मातृवन्मत्वा तस्याः सांनिध्यमागतः

मातृभावं समाश्रित्य मया त्वं सुतरूपेण नियोजितः। सोऽपि तां मातृवन्मत्वा तस्याः सन्निधिमुपागतः॥

Verse 113

स्पृष्टवांश्च स्तनौ तस्याः सर्वलोकस्य पश्यतः । स्पृष्टाभ्यां च स्तनाभ्यां च तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः

सर्वलोकस्य पश्यतः स तस्याः स्तनौ स्पृष्टवान्। स्पृष्टयोस्तु स्तनयोस्तत्क्षणादेव द्विजोत्तमाः॥

Verse 114

क्षीरधारे विनिष्क्रांते कुन्देंदुहिमसंनिभे

क्षीरधारा विनिष्क्रान्ता कुन्देन्दुहिमसंनिभा॥

Verse 115

अथौष्ठास्वादनं यावत्तस्याः स कुरुते द्विजः । तावत्क्षीरं विनिष्क्रांतं तादृग्रूपं तदाननात्

अथौष्ठास्वादनं यावत्तस्याः स कुरुते द्विजः। तावत्क्षीरं विनिष्क्रान्तं तादृग्रूपं तदाननात्॥

Verse 116

एतस्मिन्नंतरे सर्वैस्ताला दत्ता द्विजातिभिः । राज्ञाऽयं ब्राह्मणः शुद्धो वदमानैर्मुहुर्मुहुः

एतस्मिन्नन्तरे सर्वैर्द्विजातिभिस्तालाः प्रदत्ताः। राज्ञाऽयं ब्राह्मणः शुद्ध इति वदद्भिर्मुहुर्मुहुः॥

Verse 117

सोऽपि प्रदक्षिणीकृत्य तां च कन्यां मुहुर्मुहुः । नमस्कृत्य क्षमस्वेति त्वं मातः पुत्रवत्सले

सोऽपि तां कन्यां मुहुर्मुहुः प्रदक्षिणीकृत्य, नमस्कृत्य च— “क्षमस्व मे, हे मातः, पुत्रवत्सले” इति अवदत्।

Verse 118

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमानर्तो विस्मयान्वितः । शशंस भतृयज्ञं तं प्रायश्चित्तप्रदायकम्

तद् महदाश्चर्यं दृष्ट्वा, आनर्तो विस्मयान्वितः सन्, प्रायश्चित्तप्रदायकं तं भतृयज्ञं प्रशशंस।

Verse 119

अहोऽतीव सुभा ग्योऽहं यस्य मे गृहमागताः । ईदृशा ब्राह्मणाः सर्वे चमत्कारपुरोद्भवाः

अहोऽहं अत्यन्तं सुभाग्योऽस्मि, यन्मम गृहमागताः सर्वेऽपि ईदृशा ब्राह्मणाः— चमत्कारपुरोद्भवाः।

Verse 120

तथा चैतादृशी कन्या ह्यसामान्यप्रवर्तिनी । रत्नावती महाभागा सत्यशौचसमन्विता

तथा च एषा कन्या रत्नावती महाभागा, असामान्यप्रवर्तिनी, सत्यशौचसमन्विता च।

Verse 121

तथाऽयं नैव सामान्यो ब्राह्मणश्च परावसुः । यश्चेदृशीं समासाद्य कन्यां नो विकृतः स्थितः

तथाऽयं परावसुः ब्राह्मणोऽपि नैव सामान्यो; यः ईदृशीं कन्यां समासाद्यापि न विकृतः, स्थिर एव स्थितः।

Verse 122

एवमुक्त्वा विसृज्याथ तान्विप्रान्पार्थिवोत्तमाः । तां च कन्यां समादाय ततश्चांतःपुरं ययौ

एवमुक्त्वा ततः श्रेष्ठाः पार्थिवा विप्रान् विसृज्य, तां कन्यां समादाय पश्चादन्तःपुरं ययुः।

Verse 123

अथ ते नागराः सर्वे मर्यादां चक्रिरे ततः । अद्यप्रभृति या वेश्या स्थानेऽस्मिन्वासमेष्यति

अथ सर्वे नागराः ततः मर्यादां चक्रिरे— ‘अद्यप्रभृति या वेश्या अस्मिन् स्थाने वासमेष्यति…’

Verse 124

तया नैव गृहे धार्यं सुरामांसं कथंचन । दूषयंति सदा दुष्टा नागराणां सुतानिह

तया गृहे सुरामांसं कथञ्चन नैव धार्यम्; दुष्टाः सदा हि नागराणां सुतानिह दूषयन्ति।

Verse 125

अथ व्यवस्थामुत्क्रम्य या हि तद्धारयिष्यति । सा दण्ड्यास्माच्च निर्वास्या प्रेत्य स्यात्पापभागिनी

अथ या व्यवस्थामुत्क्रम्य तद्धारयिष्यति, सा दण्ड्या अस्माच्च निर्वास्या; प्रेत्य च पापभागिनी स्यात्।

Verse 126

औदुम्बर्या मध्यगेन दत्तं तालत्रयं तदा

तदा औदुम्बर्या मध्यगेन तालत्रयं दत्तं न्यस्तं चाभवत्।

Verse 197

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तांतवर्णनंनाम सप्तनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तान्तवर्णनं नाम सप्तनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।