Adhyaya 168

Verse 1

सूत उवाच । एवं राज्यं परित्यज्य विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः । हिमवन्तं नगं प्राप्य तपश्चक्रे सुदारुणम्

सूत उवाच—एवं राज्यं परित्यज्य विश्वामित्रो द्विजोत्तमः। हिमवन्तं नगं प्राप्य सुदारुणं तपश्चकार॥

Verse 2

वर्षास्वाकाशशायी च हेमंते सलिलाशयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे स्थितो वर्षशतत्रयम्

वर्षास्वाकाशशायी स हेमन्ते सलिलाशयः। ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधकः स्थितो वर्षशतत्रयम्॥

Verse 3

फलमूलकृताहारस्ततो वर्षशतत्रयम् । ध्यायमानः परं ब्रह्म स्थितो ब्राह्मणसत्तमाः । शीर्णपर्णाशनः पश्चात्तावत्कालं व्यवस्थितः

फलमूलकृताहारस्ततो वर्षशतत्रयम्। परं ब्रह्म ध्यायमानो ब्राह्मणसत्तमः स्थितः। शीर्णपर्णाशनः पश्चात्तावत्कालं व्यवस्थितः॥

Verse 5

ततश्चैव जलाहारस्तावन्मात्रं व्यवस्थितः । कालं स वायुभक्षश्च ततश्चैवायुतं समाः सूत उवाच । अथ दृष्ट्वा तपःशक्तिं तस्य तां त्रिदशाधिपः । पातायष्यति मां नूनमेष स्थानान्नृपोत्तमः

ततः स तावन्मात्रं जलाहार एव स्थितः; अनन्तरं वायुभक्षो भूत्वा तथा दशसहस्रं समाः तपश्चर्यां चकार। सूत उवाच—तस्य तपःशक्तिं महतीं दृष्ट्वा त्रिदशाधिपः चिन्तयामास—“नूनमेष नृपोत्तमः स्थानाद् मां पातयिष्यति।”

Verse 6

ततः प्रोवाच संगत्य साम्ना परमवल्गुना । विश्वामित्रं नृपश्रेष्ठं भयेन महताऽन्वितः

ततः स भयेन महता समन्वितः परमवल्गुना साम्ना संगत्य विश्वामित्रं नृपश्रेष्ठं प्रोवाच।

Verse 7

इंद्र उवाच । विश्वामित्र प्रतुष्टोऽस्मि तपसानेन पार्थिव । वरं वरय भद्रं ते यदभीष्टं हृदिस्थितम्

इन्द्र उवाच—विश्वामित्र, पार्थिव, अनेन तपसा प्रतुष्टोऽस्मि। भद्रं ते; हृदिस्थितं यदभीष्टं तत् वरं वरय।

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । ब्राह्मण्यं देहि मे शक्र यदि तुष्टोऽसि सांप्रतम् । तदर्थं तपसश्चर्यां जानीहि त्वं पुरंदर

विश्वामित्र उवाच—शक्र, यदि सांप्रतम् तुष्टोऽसि, मे ब्राह्मण्यं देहि। पुरन्दर, तदर्थमेव तपसश्चर्यां मया कृतमिति जानीहि।

Verse 10

विश्वामित्र उवाच । न ब्राह्मण्यात्परं किंचित्प्रार्थयामि सुरेश्वर

विश्वामित्र उवाच—सुरेश्वर, ब्राह्मण्यात् परं किञ्चिदपि न प्रार्थयामि।

Verse 11

अपि त्रैलोक्यराज्यं ते वस्तुष्वन्येषु का कथा । तस्माद्गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वराज्यं परिपालय

अपि त्रैलोक्यराज्यं मे न रोचते; अन्यवस्तुषु का कथा। तस्मात् हे सुरश्रेष्ठ, गच्छ स्वराज्यं परिपालय।

Verse 12

परित्यक्ष्याम्यहं देहं यास्ये वाऽहं द्विजन्मताम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवराजो दिवं गतः

अहं देहं परित्यक्ष्यामि, अथवा द्विजन्मतां यास्ये। तस्य वचनं श्रुत्वा देवराजो दिवं गतः।

Verse 13

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा सर्वदेवसमावृतः । विश्वामित्रोऽपि तद्रूपं चकार दुश्चरं तपः

तस्य दृढं निश्चयं ज्ञात्वा सर्वदेवसमावृतः। विश्वामित्रोऽपि तद्वत् दुश्चरं घोरं तपश्चकार।

Verse 14

अथ वर्षसहस्रे तु व्यतिक्रान्ते द्विजोत्तमाः । अन्यस्मिन्वायुभक्षस्य विश्वामित्रस्य भूपतेः

अथ वर्षसहस्रे व्यतीते, हे द्विजोत्तमाः, अन्यस्मिन् काले वायुभक्षस्य भूपतेः विश्वामित्रस्य।

Verse 15

आजगाम स्वयं ब्रह्मा पुण्यैर्देवर्षिभिः सह । अब्रवीत्तं महीपालं तपसा दग्धकिल्बिषम्

स्वयं ब्रह्मा पुण्यैर्देवर्षिभिः सह आजगाम। तपसा दग्धकिल्बिषं तं महीपालम् अब्रवीत्।

Verse 16

श्रीब्रह्मोवाच । विश्वामित्र प्रतुष्टोऽस्मि तपसानेन सत्तम । वरं वरय भद्रं ते प्रदास्याम्यपि दुर्लभम्

श्रीब्रह्मोवाच—विश्वामित्र! तपसा तव सन्तुष्टोऽस्मि, सत्तम। वरं वृणीष्व; भद्रं ते—दुर्लभमपि प्रदास्यामि।

Verse 17

विश्वामित्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । ब्राह्मण्यं देहि मे देव नान्यदिष्टतमं महत्

विश्वामित्र उवाच—यदि तुष्टोऽसि मे देव, यदि देयो वरो मम। ब्राह्मण्यं देहि मे देव; नान्यदिष्टतमं महत्।

Verse 19

यन्न जातं धरापृष्ठे न भविष्यति कर्हिचित्

यन्न जातं धरापृष्ठे न भविष्यति कर्हिचित्—तदेव ममाभीष्टं, दुर्लभं परमं वरम्।

Verse 20

विश्वामित्र उवाच । गच्छ त्वं देवदेवेश ब्रह्मलोकमनुत्तमम् । अहं त्यक्ष्यामि वा प्राणान्संप्राप्स्ये वा द्विजन्मताम्

विश्वामित्र उवाच—गच्छ त्वं देवदेवेश ब्रह्मलोकमनुत्तमम्। अहं त्यक्ष्यामि वा प्राणान्, संप्राप्स्ये वा द्विजन्मताम्।

Verse 21

अथ देवर्षिमध्यस्थ ऋचीको वाक्यमब्रवीत् । अस्य जन्मकृते देव ब्राह्म्यैर्मंत्रैर्मया चरुः

अथ देवर्षिमध्यस्थ ऋचीको वाक्यमब्रवीत्। अस्य जन्मकृते देव, ब्राह्म्यैर्मन्त्रैर्मया चरुः सिद्धः।

Verse 22

अभितो ब्रह्मसर्वस्वं तत्र सयोजितं मया । तेनैव क्षत्रजन्माऽयं ब्राह्मणश्चतुरानन

अहं तत्र सर्वतो ब्रह्मसर्वस्वं सम्यक् संयोजितवान्। तेनैव कर्मणा क्षत्रियजन्माप्ययं ब्राह्मणत्वाय योग्यः, हे चतुरानन।

Verse 23

ब्रह्मर्षिकीर्तयस्वैनं तस्मात्त्वं प्रपितामह । राज्यस्थोऽपि द्विजार्हाणि सत्कृत्यान्य करोदसौ

तस्मात् त्वं प्रपितामह, एनं ब्रह्मर्षिरिति कीर्तय। राज्ये स्थितोऽपि स द्विजार्हाणि सत्कारकृत्यानि नित्यं चकार।

Verse 24

ब्राह्ममन्त्रप्रभावेन तस्माद्ब्रह्मर्षिमाह्वय । येन कीर्तामहे सर्वे विश्वामित्रं द्विजोत्तमम्

ब्रह्ममन्त्रप्रभावात् तस्मादेनं ब्रह्मर्षिमिति समाह्वय। येन वयं सर्वे विश्वामित्रं द्विजोत्तमं कीर्तयामः।

Verse 25

अथ ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा ब्राह्म्यै र्मंत्रैश्च तेजसा । समुत्पन्नं ततः प्राह ब्राह्मणस्त्वं मया कृतः

अथ ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा ब्राह्म्यैर्मन्त्रैश्च तेजसा। ततः समुत्पाद्य प्राह—ब्राह्मणस्त्वं मया कृतः।

Verse 26

त्यजेदं दुष्करं घोरं तपो मद्वचनाद्द्रुतम् । स यदा ब्रह्मणा प्रोक्तो ब्रह्मर्षि स्त्वमसंशयम्

मद्वचनादिदं दुष्करं घोरं तपो द्रुतं त्यज। इति ब्रह्मणा प्रोक्ते—त्वं ब्रह्मर्षिरसंशयम्—इति तस्य निश्चयः।

Verse 27

ऋचीकाद्यैस्ततः सर्वैः प्रोक्तो देवर्षिभिस्तथा

ततः सर्वैः ऋचीकाद्यैः देवर्षिभिश्च तथैव सः सम्यगभ्युदितः प्रोक्तश्च।

Verse 28

अथ तेषां मध्यगतो वसिष्ठो मुनिसत्तमः । सोऽब्रवीत्कोपसंयुक्तो नाहं वक्ष्यामि कर्हिचित्

अथ तेषां मध्यगतो वसिष्ठो मुनिसत्तमः। कोपसंयुक्तः सोऽब्रवीत्—नाहं वक्ष्यामि कर्हिचित्॥

Verse 29

ब्राह्मणं क्षत्रियाज्जातं जानन्नपि पितामह । ऋचीकस्य च दाक्षिण्यात्तथा त्वं वदसि प्रभो

पितामह! क्षत्रियाज्जातं ब्राह्मणं जानन्नपि, ऋचीकस्य दाक्षिण्यादेवं त्वं वदसि प्रभो॥

Verse 30

प्रोच्यमानो ऽपि बहुधा वसिष्ठो मुनिसत्तमः । पितामहेन मुनिभिर्नारदाद्यैरनेकधा । जगामाथ परित्यज्य तान्सर्वान्द्विजसत्तमान्

बहुधा प्रोच्यमानोऽपि वसिष्ठो मुनिसत्तमः। पितामहेन मुनिभिर्नारदाद्यैरनेकधा। परित्यज्य तान्सर्वान् द्विजसत्तमान् जगामाथ॥

Verse 31

स चागत्य मुनि श्रेष्ठो देशं चानर्तसंज्ञितम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे शंखतीर्थसमीपतः

स चागत्य मुनिश्रेष्ठो देशं चानर्तसंज्ञितम्। हाटकेश्वरजे क्षेत्रे शंखतीर्थसमीपतः॥

Verse 32

यत्र ब्रह्मशिला पुण्या श्वेतद्वीपसमन्विता । सरस्वती स्थिता यत्र नदी पापहरा शुभा

यत्र पुण्या ब्रह्मशिला श्वेतद्वीपसमन्विता स्थिताऽस्ति, यत्र च शुभा पापहरा सरस्वती नदी नित्यं विराजते।

Verse 33

तत्राश्रमपदं कृत्वा चकार विपुलं तपः । विश्वामित्रोऽपि सामर्षस्तद्वधार्थं समागतः

तत्राश्रमपदं कृत्वा स विपुलं तपश्चकार; विश्वामित्रोऽपि सामर्षः तद्वधार्थं तत्र समागतः।

Verse 34

तस्याश्रमस्य दूरे स याम्यां दिशि समाश्रितः । कृत्वाश्रमपदं तत्र तस्य च्छिद्राणि चिन्तयन्

तस्याश्रमस्य दूरे स याम्यां दिशि समाश्रितः; तत्राश्रमपदं कृत्वा तस्य छिद्राणि चिन्तयन् स्थितः।

Verse 35

संस्थितः सुचिरं कालं न च पश्यति किंचन । अथाभिचारिकं तेन प्रारब्धं तस्य चोपरि

स सुचिरं कालं संस्थितोऽपि किंचन छिद्रं न पश्यति; अथ तेन तस्योपरि अभिचारिकं कर्म प्रारब्धम्।

Verse 36

यदुक्तं सामविधिना सामवेदे वधात्मकम् । तस्य तैर्दारुणैर्मंत्रैर्जुह्वतो जातवेदसम्

यत् सामवेदे सामविधिना वधात्मकं प्रोक्तं, तैर्दारुणैर्मन्त्रैर्जातवेदसि जुह्वतः स तदनुष्ठानं चकार।

Verse 37

निष्क्रांता दारुणा शक्तिर्मुक्तकेशी भयानका । वानरस्कंधमारूढा कुर्वाणा किल्किलाध्वनिम्

अथ दारुणा भयानका शक्तिर्निष्क्रान्ता, मुक्तकेशी; वानरस्कन्धमारूढा किल्किलाध्वनिं कुर्वती।

Verse 38

नानायुधसमोपेता यमजिह्वा यथा परा । साब्रवीद्वद विप्रेंद्र किं ते कृत्यं करोम्यहम्

नानायुधसमोपेता यमजिह्वेव दारुणा; सा उवाच—“वद विप्रेन्द्र, किं ते कृत्यं करोम्यहम्?”

Verse 39

त्रैलोक्यमपि कृत्स्नं च संहरामि तवाज्ञया

“तवाज्ञया त्रैलोक्यं कृत्स्नमपि संहरामि” इति सा गर्जितवती।

Verse 40

विश्वामित्र उवाच । मम शत्रुर्मान्यो त्र वसिष्ठः कुमुनिः स्थितः । तं त्वं जहि द्रुतं गत्वा तदर्थं च मया कृता

विश्वामित्र उवाच—“मम मान्यः शत्रुर्वसिष्ठः कुमुनिः अत्र स्थितः; तं द्रुतं गत्वा जहि, तदर्थमेव मया त्वं कृता।”

Verse 41

एवमुक्ता तु सा तेन विश्वामित्रेण धीमता । वसिष्ठाश्रममुद्दिश्य प्रस्थिता चोत्तरामुखी

एवमुक्ता सा धीमता विश्वामित्रेण; वसिष्ठाश्रममुद्दिश्य उत्तरामुखी प्रस्थिता।

Verse 42

एतस्मिन्नेव काले तु वसिष्ठस्याश्रमे द्विजाः । दुर्निमित्तानि जातानि प्रभूतानि महांति च

एतस्मिन्नेव काले, हे द्विजाः, वसिष्ठस्याश्रमे प्रभूतानि महान्ति च दुर्निमित्तानि समुत्पन्नानि।

Verse 43

पपात महती चोल्का निहत्य रविमण्डलम् । तथा रुधिरवृष्टिश्च अस्थिमिश्रा व्यजायत

महती चोल्का रविमण्डलं निहत्येव पपात; ततश्चास्थिमिश्रा रुधिरवृष्टिरपि व्यजायत।

Verse 44

दीप्तां दिशं समासाद्य रुरोद च तथा शिवा । तां दृष्ट्वा सुमहोत्पातान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः

दीप्तां दिशं समासाद्य शिवा च रुरोद; तान् सुमहोत्पातान् दृष्ट्वा वसिष्ठो मुनिपुङ्गवः सावधानोऽभवत्।

Verse 45

यावदालोकते रूपं ज्वालामालासमाकुलम् । ततः सम्यक्परिज्ञाय सर्वं दिव्येन चक्षुषा

यावत् स ज्वालामालासमाकुलं रूपमालोकयति, ततः स दिव्येन चक्षुषा सर्वं सम्यक् परिज्ञाय।

Verse 46

विश्वामित्रप्रयुक्तेयं शक्तिर्मम वधाय च । कृत्या रूपा सुमंत्रैश्च सामवेदसमुद्भवैः

विश्वामित्रप्रयुक्तेयं शक्तिर्मम वधाय; सामवेदसमुद्भवैः सुमन्त्रैः कृत्या-रूपा निर्मिता।

Verse 47

तिष्ठतिष्ठेति तेनोक्ता ततः सा निश्चलाभवत् । निजमंत्रैश्च सा तेन स्तंभिताथर्वणोद्भवैः

तेन “तिष्ठ तिष्ठ” इति आज्ञप्ते सा ततः निश्चला बभूव। अथ तेन निजैः अथर्वणोद्भवैः मन्त्रैः सा स्तम्भिता निरुद्धा चाभवत्॥

Verse 48

ततः स्त्रीरूपमादाय प्रोवाच मुनिपुंगवम् । सामवेदस्तु वेदानां प्राधान्येन व्यवस्थितः

ततः सा स्त्रीरूपं समास्थाय मुनिपुङ्गवं प्रोवाच— “सामवेदः खलु वेदानां मध्ये प्राधान्येन व्यवस्थितः” इति॥

Verse 49

विधिना तेन संसृष्टा विश्वामित्रेण धीमता । मा कुरुत्वप्रमाणंतु प्रहारं सह मे मुने । रक्षयिष्यामि ते । प्राणान्स्वल्पस्पर्शेन ते मुने

विधिना तेन धीमता विश्वामित्रेण संसृष्टा अहम्। मा मे, मुने, सह प्रहारं कुरु तव बलस्य प्रमाणेन। स्वल्पस्पर्शेनैव, मुने, तव प्राणान् अहं रक्षयिष्यामि॥

Verse 50

वसिष्ठ उवाच । यद्येवं कुरु मे स्पर्शं न मर्म स्पर्शनं शुभे । मया चाथर्वणा मंत्राः संहृताः कृपया तव

वसिष्ठ उवाच— “यदि एवं, शुभे, मे स्पर्शं कुरु; मर्मस्पर्शनं तु मा कुरु। अहं च तव कृपया अथर्वणा मन्त्रान् संहृतवान्” इति॥

Verse 51

ततः सा दारुणा शक्तिर्विश्वामित्रप्रयोजिता । तस्यांगदेशं स्पृष्ट्वाथ निपपात धरातले

ततः सा दारुणा शक्तिः विश्वामित्रप्रयोजिता। तस्य अङ्गदेशं स्पृष्ट्वा अथ क्षणात् धरातले निपपात॥

Verse 52

ततस्तुष्टो वसिष्ठस्तु तामाह मधुरं वचः । अद्यप्रभृति ते पूजां करिष्यंति समाहिताः । जनाः सर्वे महाभागे भक्त्या परमया युताः

ततः तुष्टो वसिष्ठस्तां मधुरं वचनं अब्रवीत्—अद्यप्रभृति, महाभागे, समाहितचित्ताः सर्वे जनाः परमभक्तियुताः ते पूजां करिष्यन्ति।

Verse 53

चैत्रमासे सिते पक्षे अष्टमीदिवसे स्थिते । ये ते पूजां करिष्यंति श्रद्धया परया युताः

चैत्रमासे सितपक्षे अष्टमीदिवसे स्थिते, ये श्रद्धया परया युताः सन्तः ते तव पूजां करिष्यन्ति।

Verse 54

ते सर्वे वत्सरंयावद्भवि ष्यंति निरामयाः । तस्मादत्रैव स्थातव्यं सदैव मम वाक्यतः

ते सर्वे वत्सरं यावत् निरामयाः भविष्यन्ति। तस्मादत्रैव सदैव स्थातव्यं मम वाक्यतः।

Verse 55

सूत उवाच । एवमुक्ता च सा तेन वसिष्ठेन महात्मना । स्थिता तत्रैव सा देवी तस्य वाक्येन तत्क्षणात्

सूत उवाच—एवमुक्ता सा तेन महात्मना वसिष्ठेन, तस्य वाक्यप्रभावात् तत्क्षणादेव तत्रैव स्थिता देवी।

Verse 56

प्राप्नोति परमां पूजां विशेषान्नागरैः कृताम् । धारानामेति विख्याता भक्तलोकसुख प्रदा

सा परमां पूजां प्राप्नोति, विशेषान्नागरैः कृताम्। ‘धारा’ इति नाम्ना विख्याता, भक्तलोकसुखप्रदा।

Verse 168

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामाष्ट षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 189

ब्रह्मोवाच । क्षत्रियेण प्रजातस्य द्विजत्वं जायते कथम् । श्रुतिस्मृतिविरुद्धं हि किमेवं वदसीप्सितम्

ब्रह्मोवाच—क्षत्रियेण प्रजातस्य द्विजत्वं जायते कथम्? श्रुतिस्मृतिविरुद्धं हि; किमेवं वदसि, इप्सितमिव?