Adhyaya 268

Verse 1

आनर्त उवाच । कर्मणा केन मर्त्ये च नराणां जायते वद । चक्रवर्तित्वमखिलं सर्वशत्रुविमर्दनम्

आनर्त उवाच। कर्मणा केन मर्त्येऽस्मिन् नराणां जायते वद। चक्रवर्तित्वमखिलं सर्वशत्रुविमर्दनम्॥

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । दुर्लभं भूमिपालत्वं सर्वपापैर्नराधिप । तपोभिर्नियमैर्दानैस्तथान्यैश्च शुभैर्व्रतैः

भर्तृयज्ञ उवाच। दुर्लभं भूमिपालत्वं सर्वपापैर्नराधिप। तपोभिर्नियमैर्दानैस्तथान्यैश्च शुभैर्व्रतैः॥

Verse 3

यः पुनर्भूपतिर्भूत्वा पृथ्वीं दद्याद्धिरण्मयीम् । गौतमेश्वरदेवस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः । चक्रवर्ती भवेन्नूनमेवमाह पितामहः

यः पुनर्भूपतिर्भूत्वा पृथ्वीं दद्याद्धिरण्मयीम्। गौतमेश्वरदेवस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः। चक्रवर्ती भवेन्नूनमेवमाह पितामहः॥

Verse 4

मांधाता धुन्धुमारश्च हरिश्चंद्रः पुरूरवाः । भरतः कार्तवीर्यश्च षडेते चक्रवर्तिनः

मांधाता धुन्धुमारश्च हरिश्चन्द्रः पुरूरवाः । भरतः कार्तवीर्यश्च षडेते चक्रवर्तिनः प्रसिद्धाः ॥

Verse 5

पृथ्वीदानं पुरा कृत्वा गौतमेश्वरसंनिधौ । दत्त्वा हिरण्मयीं पृथ्वीं सार्वभौमास्ततः स्थिताः

पृथ्वीदानं पुरा कृत्वा गौतमेश्वरसंनिधौ । दत्त्वा हिरण्मयीं पृथ्वीं सार्वभौमास्ततः स्थिताः ॥

Verse 6

आनर्त उवाच । भगवन्केन विधिना दातव्या सा वसुन्धरा । अहं दास्यामि तां नूनं श्रद्धा मे महती स्थिता

आनर्त उवाच । भगवन् केन विधिना दातव्या सा वसुन्धरा । अहं दास्यामि तां नूनं श्रद्धा मे महती स्थिता ॥

Verse 7

भर्तृयज्ञ उवाच । कार्या पलशतेनोर्वी वृत्ताकारा नृपोत्तम । तदर्धेनाथवा शक्त्या पंचविंशत्पलात्मिका

भर्तृयज्ञ उवाच । कार्या पलशतेनोर्वी वृत्ताकारा नृपोत्तम । तदर्धेनाथवा शक्त्या पञ्चविंशत्पलात्मिका ॥

Verse 9

धरादाने महाराज वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । नैव पंचपलादर्वाक्प्रदातव्या कथञ्चन । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलोद्भवाः । समुद्राः सप्त चैतांस्तु कक्षायां तत्र दर्शयेत्

धरादाने महाराज वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । नैव पञ्चपलादर्वाक् प्रदातव्या कथञ्चन । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलोद्भवाः । समुद्राः सप्त चैतांस्तु कक्षायां तत्र दर्शयेत् ॥

Verse 10

जंबूप्लक्षकुशक्रौंचशाकशाल्मलिपुष्कराः । समुद्रान्सरितः सप्त द्वैगुण्येन प्रकल्पयेत्

जम्बूप्लक्षकुशक्रौञ्चशाकशाल्मलिपुष्कराख्यान् सप्त द्वीपान्, तथा सप्त समुद्रान् सरितश्च द्विगुणक्रमेण यथोचितप्रमाणेन प्रकल्पयेत्।

Verse 11

महेन्द्रो मलयः सह्यो हिमवान्गंधमादनः । विंध्यः शृंगी च सप्तैव कल्पयेत्कुलपर्वतान्

महेन्द्रो मलयः सह्यो हिमवान् गन्धमादनः । विंध्यः शृङ्गी चेति सप्त कुलपर्वतान् यथाविधि प्रकल्पयेत्॥

Verse 12

मध्ये प्रकल्पयेन्मेरुं दिक्षु विष्कम्भपर्वतान् । जंबून्यग्रोधनीपांश्च प्लक्षश्चैव तथा द्रुमान्

मध्ये मेरुं प्रकल्पयेत्, दिक्षु च विष्कम्भपर्वतान्; जम्बून्यग्रोधनीपप्लक्षादीन् पवित्रद्रुमांश्च यथोचितं निरूपयेत्।

Verse 13

गंगाद्याः सरितस्तत्र प्राधान्येन प्रकल्पयेत् । एवं निर्माप्य वसुधां सर्वां हेममयीं नृप

तत्र गङ्गाद्याः सरितः प्राधान्येन प्रकल्पयेत्; एवं सर्वां वसुधां हेममयीं निर्माप्य, हे नृप।

Verse 14

मंडपं कारयेत्पश्चाद्यथापूर्वं प्रकल्पितम्

ततः पश्चात् पूर्वोक्तविधिना यथापूर्वं प्रकल्पितं मण्डपं कारयेत्।

Verse 15

कुण्डानि तोरणान्येव ब्राह्मणग्रहपूजने । पूर्ववत्सकलं कृत्वा मध्ये वेदिं प्रकल्पयेत्

ब्राह्मणग्रहपूजायां कुण्डानि तोरणानि च विन्यस्य, पूर्ववत् सर्वं विधाय, मध्ये वेदीं प्रकल्पयेत्।

Verse 16

तत्र संस्थापयेत्पृथ्वीं पंचगव्येन पार्थिव । यथोक्तमंत्रैस्तल्लिंगैस्ततः शुद्धोदकेन तु

तत्र, पार्थिव, पञ्चगव्येन पृथ्वीं विधिवत् संस्थापयेत्; यथोक्तमन्त्रैः तल्लिङ्गैश्च, ततः शुद्धोदकेनाभिषिञ्चेत्।

Verse 17

इमं मे गंगे यमुने पंचनद्यस्त्रिपुष्करम् । श्रीसूक्तं पावमानं च हैमीं च तदनंतरम्

“इमं मे—गङ्गे यमुने पञ्चनद्यः—त्रिपुष्करं, श्रीसूक्तं, पावमानं च, ततः परं हैमीं च” इति क्रमशः जपेत्।

Verse 18

स्नानकर्मणि योग्यांश स्वादिष्ठायनमुत्तमम्

स्नानकर्मणि योग्यांशः सर्वोत्तमः ‘स्वादिष्ठायन’ इति (पाठभागः) स्मृतः।

Verse 19

एवं संस्नाप्य विधिवद्वासांसि परिधापयेत् । युवा सुवासा मंत्रेण सूक्ष्माणि विविधानि च

एवं विधिवत् संस्नाप्य, वासांसि परिधापयेत्। ‘युवा सुवासा’ इति मन्त्रेण सूक्ष्माणि विविधानि च वस्त्राण्यर्पयेत्।

Verse 20

ये भूतानामधीत्येवं ततः प्रोच्य प्रपूजयेत् । धूरसीति च मंत्रेण धूपं दद्यात्समाहितः

ये भूतानां मन्त्रान् एवं अधीत्य ततः प्रोच्य सम्यक् प्रपूजयेत्। समाहितः ‘धूरसि’ इति मन्त्रेण धूपं दद्यात्॥

Verse 21

अग्निर्ज्योतीति मंत्रेण कुर्यादारार्तिकं ततः । अहमस्मीति मंत्रेण सप्तधान्यं प्रकल्पयेत्

ततः ‘अग्निर्ज्योतिः’ इति मन्त्रेण आरार्तिकं कुर्यात्। ‘अहमस्मि’ इति मन्त्रेण सप्तधान्यं प्रकल्पयेत्॥

Verse 22

एवं कृत्वाऽखिलं तस्या यजमानः सितांबरः । पुरः स्थितोंजलिं बद्ध्वा मंत्रानेतानुदाहरेत्

एवं तस्याः सर्वं कृत्वा यजमानः सिताम्बरः। पुरः स्थितोऽञ्जलिं बद्ध्वा मन्त्रानेतान् उदाहरेत्॥

Verse 23

त्वया संधार्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । तव दानं करिष्यामि सांनिध्यं कुरु मेदिनि

त्वया संधार्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम्। तव दानं करिष्यामि सांनिध्यं कुरु मेदिनि॥

Verse 24

शरीरेष्वपि भूतानां त्वं देवि प्रथमं स्थिता । ततश्चान्यानि भूतानि जलादीनि वसुन्धरे

शरीरेष्वपि भूतानां त्वं देवि प्रथमं स्थिता। ततश्चान्यानि भूतानि जलादीनि वसुन्धरे॥

Verse 25

ये त्वां यच्छंति ते भूयस्त्वां लभंते न संशयः । इह लोके परे चैव पार्थिवं रूपमाश्रिता

ये त्वां दानरूपेण यच्छन्ति, ते पुनस्त्वामेव लभन्ते—नात्र संशयः। इह लोके परे चैव, तव पार्थिवरूपमाश्रित्य फलमाप्नुवन्ति।

Verse 26

एवं स्तुत्वा समादाय तोयं हेमाकृतिं नृप । वासुदेवं हृदि स्थाप्य मंत्रेणानेन कल्पयेत्

एवं स्तुत्वा, नृप, तोयं समादाय हेमाकृतिं कल्पयेत्। ततः वासुदेवं हृदि स्थाप्य, अनेन मन्त्रेण विधिं समाचरेत्।

Verse 27

पातालादुद्धृता येन पृथ्वी सा लोककारिणा । अस्या दानेन च सदा प्रीयतां मे जनार्दनः

येन पातालादुद्धृता पृथ्वी सा लोककारिणा। अस्या दानेन च सदा प्रीयतां मे जनार्दनः॥

Verse 28

एवमुच्चार्य तत्तोयं तोयमध्ये परिक्षिपेत् । न भूमौ नैव हस्ते च ब्राह्मणस्य नृपोत्तम

एवमुच्चार्य तत्तोयं तोयमध्ये परिक्षिपेत्। न भूमौ नैव हस्ते च ब्राह्मणस्य, नृपोत्तम॥

Verse 29

ततो विसर्जयेद्देवीं मन्त्रेणानेन भागशः । आगता च यथान्यायं पूजिता च यथाविधि

ततो विसर्जयेद्देवीं मन्त्रेणानेन भागशः। आगता च यथान्यायं पूजिता च यथाविधि॥

Verse 30

अस्माकं त्वं हितार्थाय यत्रेष्टं तत्र गम्यताम् । उस्रा वेदेति मंत्रेण समुच्चार्य ततः परम् । ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्या संविभज्य नराधिप

अस्माकं हिताय त्वं यत्रेष्टं तत्र गच्छ। ततः ‘उस्रा वेदे’ इत्यादिमन्त्रं समुच्चार्य, संविभज्य ब्राह्मणेभ्यः प्रदेयं, हे नराधिप।

Verse 31

एवं ते सर्वमाख्यातं पृथिवीदानमुत्तमम् । शृणुयात्पार्थिवो भावी दाता जन्मनिजन्मनि

एवं ते पृथिवीदानमुत्तमं सर्वमाख्यातम्। एतत् शृणुयाद् यो भावी पार्थिवः, स जन्मनि जन्मनि दाता भवति।

Verse 32

यो राजा पृथिवीं दद्याद्विधिनानेन पार्थिव । राज्यभ्रंशो न वंशेऽपि तस्य संजायते क्वचित्

हे पार्थिव, यो राजा विधिनानेन पृथिवीं ददाति, तस्य वंशेऽपि कदाचित् राज्यभ्रंशो न जायते।

Verse 33

राज्यभ्रंशसमोपेता ये दृश्यंते महीभुजः । न तैर्वसुन्धरा दत्ता ब्राह्मणानां धृतात्मनाम्

ये महीभुजः राज्यभ्रंशसमोपेताः दृश्यन्ते, तैः धृतात्मनाम् ब्राह्मणानां वसुन्धरा न दत्ता।

Verse 34

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथ्वीदानं समाचरेत् । न हरेत्परदत्तां च कथंचिदपि मेदिनीम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पृथ्वीदानं समाचरेत्। परदत्तां मेदिनीं च कथञ्चिदपि न हरेत्।

Verse 35

एतत्पुण्यं प्रशस्यं च पृथिवीदानमुत्तमम् । शृण्वतामपि राजेंद्र तद्देहाद्यघनाशनम्

एतत् पुण्यं प्रशस्यं च पृथिवीदानमुत्तमम्। शृण्वतामपि राजेन्द्र तद्देहाद्यघनाशनम्॥

Verse 36

आस्तां तावत्प्रदानं च पृथिव्याः पृथिवीपतेः । दातुः संप्रेरणं यस्या अज्ञानौघविनाशनम्

आस्तां तावत्प्रदानं च पृथिव्याः पृथिवीपतेः। दातुः संप्रेरणं यस्या अज्ञानौघविनाशनम्॥

Verse 37

रूपवान्सुभगश्चैव तथा च प्रियदर्शनः । आधिव्याधिविनिर्मुक्तः पुत्रपौत्रसमन्वितः

रूपवान्सुभगश्चैव तथा च प्रियदर्शनः। आधिव्याधिविनिर्मुक्तः पुत्रपौत्रसमन्वितः॥

Verse 38

मेधावी जायते मर्त्यो दानस्यास्य प्रभावतः । इत्थंभूता महाराज कृत्वा राज्यमकण्टकम्

मेधावी जायते मर्त्यो दानस्यास्य प्रभावतः। इत्थंभूता महाराज कृत्वा राज्यमकण्टकम्॥

Verse 39

प्रीता विष्णोः पदं यांति शाश्वतं यन्निरामयम् । अन्यत्रापि धरादानात्प्रकुर्याच्चक्रवर्तिताम्

प्रीता विष्णोः पदं यान्ति शाश्वतं यन्निरामयम्। अन्यत्रापि धरादानात्प्रकुर्याच्चक्रवर्तिताम्॥

Verse 40

एकजन्मांतरं यावत्सम्यग्दत्तं नृपोत्तमः । गौतमेश्वरदेवस्य यत्पुरा पुरतः कृतम्

हे नृपोत्तम, गौतमेश्वरदेवस्य पुरतः पुरा यत् सम्यग्दत्तं दानं कृतं, तदेकजन्मान्तरं यावत् फलप्रदं भवति।

Verse 41

सप्तजन्मांतरं यावत्प्रकरोति न संशयः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र देया मही नृप

सप्तजन्मान्तरं यावत् तद् दानं प्रवर्तते, न संशयः। तस्मात् हे नृप, सर्वप्रयत्नेन तत्र मही दातव्या।

Verse 268

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वरमाहात्म्ये पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वरमाहात्म्ये ‘पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णन’नामाष्टषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।