Adhyaya 184

Verse 1

। सूत उवाच । तृतीये च दिने प्राप्ते त्रयोदश्यां द्विजोत्तमाः । प्रातःसवनमादाय ऋत्विजः सर्व एव ते । स्वेस्वे कर्मणि संलग्ना यज्ञकृत्यसमुद्भवे

सूतोऽवाच— तृतीये दिने प्राप्ते त्रयोदश्यां द्विजोत्तमाः। प्रातःसवनं समादाय सर्वे ऋत्विजो यथायथं स्वस्वकर्मणि यज्ञकृत्यसमुद्भवे संलग्ना बभूवुः॥

Verse 2

ततः प्रवर्तते यज्ञस्तदा पैतामहो महान् । सर्वकामसमृद्धस्तु सर्वैः समुदितो गुणैः

ततः प्रववृते यज्ञः पैतामहो महान्। सर्वकामसमृद्धोऽसौ सर्वैर्गुणैः समन्वितः॥

Verse 3

दीयतां दीयतां तत्र भुज्यतां भुज्यतामिति । एकः संश्रूयते शब्दो द्वितीयो द्विजसंभवः

दीयतां दीयतां तत्र भुज्यतां भुज्यतामिति। एकः शब्दः समश्रूयत द्वितीयो द्विजसंभवः॥

Verse 4

नान्यस्तत्र तृतीयस्तु यज्ञे पैतामहे शुभे । यो यं कामयते कामं हेमरत्नसमुद्भवम्

नान्यस्तत्र तृतीयः स्याद् यज्ञे पैतामहे शुभे। यो यं कामयते कामं हेमरत्नसमुद्भवम्॥

Verse 5

स तत्प्राप्नोत्यसंदिग्धं वांछिताच्च चतुर्गुणम् । पक्वान्नस्य कृतास्तत्र दृश्यंते पर्वताः शुभाः

स तत्प्राप्नोत्यसन्दिग्धं वाञ्छिताच्च चतुर्गुणम्। पक्वान्नस्य कृतास्तत्र दृश्यन्ते पर्वताः शुभाः॥

Verse 6

घृतक्षीर महानद्यो दानार्थं वित्तराशयः । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः कश्चिज्ज्ञानी द्विजोत्तमाः

घृतक्षीरमयीव महानद्यः प्रवहन्ति स्म, दानार्थं च वित्तराशयः समुपस्थिताः। तस्मिन्नन्तरे, हे द्विजोत्तमाः, कश्चिद् ज्ञानी पुरुषः समागमत्।

Verse 7

अतीतानागतान्वेत्ति वर्तमानं च यः सदा । स ब्रह्माणं नमस्कृत्य निविष्टश्च तदग्रतः

यः सदा अतीतानागतं वर्तमानं च वेत्ति, स ब्रह्माणं नमस्कृत्य तदग्रतः उपाविशत्।

Verse 8

कर्मांतरेषु विप्राणां स सर्वेषां द्विजोत्तमाः । कथयामास यद्वृत्तं बाल्यात्प्रभृति कृत्स्नशः

विप्राः स्वस्वकर्मान्तरेषु प्रवृत्ताः सन्ति; स तु सर्वेषां द्विजोत्तमः बाल्यात्प्रभृति यद्वृत्तं तत् कृत्स्नशः कथयामास।

Verse 9

ततस्त ऋत्विजः सर्वे कौतुकाविष्टचेतसः । पप्रच्छुर्ज्ञानिनं तं च विस्मयोत्फुल्ललोचनाः

ततः सर्वे ऋत्विजः कौतुकाविष्टचेतसः, विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सन्तः तं ज्ञानिनं पप्रच्छुः।

Verse 10

विस्मृतानि स्मरंतस्ते निजकृत्यानि वै ततः । प्रोक्तानि गर्हणीयानि ह्यसंख्यातानि सर्वशः

ततः ते विस्मृतानि निजकृत्यानि स्मरन्तः, सर्वशोऽसंख्यातानि गर्हणीयानि कर्माणि प्रोचुः।

Verse 11

ततस्ते पुनरेवाथ पप्रच्छुर्ज्ञानिनं च तम् । लोकोत्तरमिदं ज्ञानं कथं ते संस्थितं द्विज

ततः ते पुनरेवाथ तं ज्ञानिनं पप्रच्छुः— “हे द्विज, लोकोत्तरमिदं ज्ञानं कथं तव हृदि संस्थितम्?”

Verse 12

को गुरुस्ते समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः । अहोज्ञानमहो ज्ञानं नैतद्दृष्टं श्रुतं च न

“तव गुरुः कः? समाचक्ष्व; अस्माकं परं कौतूहलम्। अहो ज्ञानम्, अहो ज्ञानम्— नैतद् दृष्टं न श्रुतं च।”

Verse 13

यादृशं ते द्विजश्रेष्ठ दृश्यते पार्थसंस्थितम् । किं ब्रह्मणा स्वयं विप्र त्वमेवं प्रतिबोधितः

“हे द्विजश्रेष्ठ, यदृशं तव दृश्यते— पर्वतवत् दृढं संस्थितम्। किं ब्रह्मणा स्वयं, हे विप्र, त्वमेवं प्रतिबोधितः?”

Verse 14

किं वा हरेण तुष्टेन किं वा देवेन चक्रिणा । नान्यप्रबोधितस्यैवं ज्ञानं संजायते स्फुटम्

“किं वा तुष्टेन हरेण, किं वा चक्रिणा देवेन? अन्यप्रबोधनं विना एवं स्फुटं ज्ञानं न संजायते।”

Verse 15

अतिथिरुवाच । पिंगला कुररः सर्पः सारंगश्चैव यो वने । इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम

अतिथिरुवाच— “पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गश्च वनेचरः। इषुकारः कुमारी च— षडेते गुरवो मम।”

Verse 16

एतेषां चेष्टितं दृष्ट्वा ज्ञानं मे समुपस्थितम्

एतेषां चेष्टितं दृष्ट्वा ज्ञानं मे समुपस्थितं, मम हृदि प्रकाशतामगात्।

Verse 17

ब्राह्मणा ऊचुः । कथयस्व महाभाग कथं ते गुरवः स्थिताः । कीदृशं च त्वया दृष्टं तेषां चैव विचेष्टितम्

ब्राह्मणा ऊचुः—कथयस्व महाभाग, कथं ते गुरवः स्थिताः? कीदृशं त्वया दृष्टं तेषां च विचेष्टितम्?

Verse 18

कस्मिन्देशे त्वमुत्पन्नः कस्मिन्स्थाने वदस्व नः । किंनामा किं नु गोत्रश्च सर्वं विस्तरतो वद

कस्मिन्देशे त्वमुत्पन्नः, कस्मिन्स्थाने वदस्व नः। किंनामा किं नु गोत्रश्च, सर्वं विस्तरतो वद॥

Verse 19

अतिथिरुवाच । आसन्नव पुरे विप्राश्चत्वारो ये विवासिताः । शुनःशेपोऽथ शाक्रेयो बौद्धो दांतश्चतुर्थकः

अतिथिरुवाच—आसन्नवपुरे विप्राश्चत्वारो ये विवासिताः। शुनःशेपोऽथ शाक्रेयो बौद्धो दान्तश्चतुर्थकः॥

Verse 20

तेषां मध्ये तु यो बौद्धः शांतो दांत इति स्मृतः । छन्दोगगोत्रविख्यातो वेदवेदांगपारगः

तेषां मध्ये तु यो बौद्धः शान्तो दान्त इति स्मृतः। छन्दोगगोत्रविख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः॥

Verse 21

नागरेषु समुत्पन्नः पश्चिमेवयसि स्थितः । तस्याहं प्रथमः पुत्रः प्राणेभ्योऽपि सुहृत्प्रियः

नागरेषु समुत्पन्नः स पश्चिमेवयसि स्थितः। तस्याहं प्रथमः पुत्रः, प्राणेभ्योऽपि सुहृत्प्रियः॥

Verse 22

ततोऽहं यौवनं प्राप्तो यदा द्विजवरोत्तम तदा मे दयितस्तातः पंचत्वं समुपागतः

ततोऽहं यौवनं प्राप्तो यदा द्विजवरोत्तम। तदा मे दयितस्तातः पञ्चत्वं समुपागतः॥

Verse 23

एतस्मिन्नंतरे राजा ह्यानर्ताधिपतिर्द्विजाः । सुतपास्तेन निर्दिष्टोऽहं तु कंचुकिकर्मणि

एतस्मिन्नन्तरे राजा ह्यानर्ताधिपतिर्द्विजाः। सुतपास्तेन निर्दिष्टोऽहं तु कञ्चुकिकर्मणि॥

Verse 24

शांतं दांतं समालोक्य विश्वस्तेन महात्मना । तस्य चांतःपुरे ह्यासीत्पिंगलानाम नायिका

शान्तं दान्तं समालोक्य विश्वस्तेन महात्मना। तस्य चान्तःपुरे ह्यासीत् पिङ्गलानाम नायिका॥

Verse 25

दौर्भाग्येण समोपेता रूपेणापि समन्विता । अथान्याः शतशस्तस्य भार्याश्चांतःपुरे स्थिताः

दौर्भाग्येण समोपेता रूपेणापि समन्विता। अथान्याः शतशस्तस्य भार्याश्चान्तःपुरे स्थिताः॥

Verse 26

ताः सर्वा रजनीवक्त्रे व्याकुलत्वं प्रयांति च । आहरंति परान्गन्धान्धूपांश्च कुसुमानि च

ताः सर्वा रजनीमुखे व्याकुलतां जग्मुः; परमान् गन्धान् धूपांश्च कुसुमानि च समाहृत्य निन्युः।

Verse 27

विलेपनानि मुख्यानि सुरभीणि तथा पुरः । पुष्पाणि च विचित्राणि ह्यन्याः सूक्ष्मांबराणि च

पुरतः सुरभीणि मुख्यानि विलेपनानि न्यस्तानि; विचित्राणि पुष्पाणि च, अन्याः सूक्ष्माम्बराणि च समुपाहृतानि।

Verse 28

तावद्यावत्स्थितः कालः शयनीयसमुद्भवः । मन्मथोत्साहसं युक्ताः पुलकेन समन्विताः

शयनीयसमुद्भवः कालो यावत् स्थितः, तावत् ताः मन्मथोत्साहयुक्ताः पुलकेन समन्विताः बभूवुः।

Verse 29

एका जानाति मां सुप्तां नूनमाकारयिष्यति । अन्या जानाति मां चैव परस्परममर्षतः

एका मां सुप्तां जानाति, नूनम् आकारयिष्यति; अन्या अपि मां जानाति, परस्परम् अमर्षतः।

Verse 30

स्पर्धयन्ति प्रयुध्यन्ति विरूपाणि वदन्ति च । तासां मध्यात्ततश्चैका प्रयाति नृपसंनिधौ

स्पर्धयन्ति प्रयुध्यन्ति विरूपाणि वदन्ति च; तासां मध्यात् ततश्चैका नृपसन्निधौ प्रयाति।

Verse 31

शेषा वै लक्ष्यमासाद्य निःश्वस्य प्रस्वपन्ति च । दुःखार्ता न लभन्ति स्म ताश्च निद्रां पराभवात्

शेषाः तु लक्ष्यं प्राप्य निःश्वस्य शयने प्रस्वपन्ति; दुःखपीडिताः पराजयकारणात् ताः निद्रां सम्यक् न लभन्ते स्म।

Verse 32

कामेन पीडितांगाश्च बाष्पपूर्णेक्षणाः स्थिताः

कामपीडिताङ्गाः ते बाष्पपूर्णेक्षणाः स्थिताः।

Verse 33

आशा हि परमं दुःखं निराशा परमं सुखम् । आशानिराशां कृत्वा च सुखं स्वपिति पिंगला

आशा हि परमं दुःखं, निराशा परमं सुखम्; आशानिराशां कृत्वा पिङ्गला सुखं स्वपिति।

Verse 34

न करोति च शृंगारं न स्पर्धां च कदाचन । न व्याकुलत्वमापेदे सुखं स्वपिति पिंगला

न शृङ्गारं करोति, न च कदाचन स्पर्धां; न व्याकुलत्वमापेदे—पिङ्गला सुखं स्वपिति।

Verse 35

ततो मयापि तद्दृष्ट्वा तस्याश्चेष्टितमुत्तमम् । आशाः सर्वाः परित्यक्ताः स्वपिमीह ततः सुखी

ततः मयापि तद्दृष्ट्वा तस्याः उत्तमचेष्टितम्; आशाः सर्वाः परित्यज्य ततः अहं इह सुखी स्वपिमि।

Verse 36

ये स्वपंति सुखं रात्रौ तेषां कायाग्निरिध्यते । आहारं प्रतिगृह्णाति ततः पुष्टिकरं परम्

ये रात्रौ सुखेन स्वपन्ति, तेषां कायाग्निः सम्यग् दीप्यते। ततः शरीरम् आहारं यथावत् प्रतिगृह्णाति, तस्मात् परमा पुष्टिः प्रजायते॥

Verse 37

तदेत्कारणं जातं मम तेजो भिवृद्धये । गुरुत्वे पिंगला जाता तेन सा मे द्विजोत्तमाः

तदेव कारणं जातं मम तेजोऽभिवृद्धये। पिङ्गला गुरुत्वं प्राप्ता; तेन, हे द्विजोत्तमाः, सा मम गुरुरभवत्॥

Verse 38

आशापाशैः परीतांगा ये भवन्ति नरो र्दिताः । ते रात्रौ शेरते नैव तदप्राप्तिविचिन्तया

आशापाशैः परीताङ्गा ये नराः पीडिताः। ते रात्रौ न शेरते, तदप्राप्तिविचिन्तया॥

Verse 39

नैवाग्निर्दीप्यते तेषां जाठरश्च ततः परम् । आहारं वांछते नैव तन्न तेजोभिवर्धनम्

तेषां न दीप्यतेऽग्निः, जाठरश्च ततः परम्। न चाहारं वाञ्छन्ति, तेन तेजो न वर्धते॥

Verse 40

सर्वस्य विद्यते प्रांतो न वांछायाः कथंचन

सर्वस्य विद्यते प्रान्तः; वाञ्छायाः कदाचन न प्रान्तोऽस्ति॥

Verse 41

यथायथा भवेल्लाभो वांचितस्य नृणामिह । हविषा कृष्णवर्त्मेव वृद्धिं याति तथातथा

यथायथा नृणामिह वाञ्छितस्य लाभो भवति, तथातथा तृष्णा वर्धते; हविषा पोषितोऽग्निरिव कृष्णवर्त्मा वृद्धिं याति।

Verse 42

यथा शृंगं रुरोः काये वर्धमानस्य वर्धते । एवं तृष्णापि यत्नेन वर्धमानेन वर्धते

यथा रुरोः काये वर्धमानस्य शृङ्गं वर्धते, एवं तृष्णापि यत्नेन वर्धमानेन वर्धते।

Verse 43

एवं ज्ञात्वा महाभागः पुरुषेण विजानता । दिवा तत्कर्म कर्तव्यं येन रात्रौ सुखं स्वपेत्

एवं ज्ञात्वा महाभागः पुरुषो विवेकिना, दिवा तत्कर्म कर्तव्यं येन रात्रौ सुखं स्वपेत्।

Verse 184

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मयज्ञे तृतीयदिवसे पिंगलोपाख्यानवर्णनंनाम चतुरशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मयज्ञे तृतीयदिवसे पिङ्गलोपाख्यानवर्णनं नाम चतुरशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।