Adhyaya 79

Verse 1

। सूत उवाच । तस्यैव दक्षिणे भागे वालखिल्यैः प्रतिष्ठितम् । लिंगमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्

सूत उवाच। तस्यैव दक्षिणे भागे वालखिल्यैः प्रतिष्ठितम्। लिङ्गमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्॥

Verse 2

यमाराध्य च तैः पूर्वं शक्रामर्षसमन्वितैः । गरुडो जनितः पक्षी ख्यातो विष्णुरथोऽत्र यः

यमाराध्य च तैः पूर्वं शक्रामर्षसमन्वितैः। गरुडो जनितः पक्षी ख्यातो विष्णुरथोऽत्र यः॥

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कथं तेषां समुत्पन्नः शक्रस्योपरि सूतज । प्रकोपो वालखिल्यानां संजज्ञे गरुडः कथम्

ऋषय ऊचुः। कथं तेषां समुत्पन्नः शक्रस्योपरि सूतज। प्रकोपो वालखिल्यानां संजज्ञे गरुडः कथम्॥

Verse 4

सूत उवाच । पुरा प्रजापतिर्दक्षस्तस्मिन्क्षेत्रे सुशोभने । चकार विधिवद्यज्ञं संपूर्णवरदक्षिणम्

सूत उवाच—पुरा प्रजापतिर्दक्षः तस्मिन् सुशोभने क्षेत्रे विधिवत् यज्ञं चकार, संपूर्णवरदक्षिणासमन्वितम्।

Verse 5

ततः शक्रादयो देवाः सहायार्थं निमंत्रिताः । दक्षेण मुनयश्चैव तथा राजर्षयोऽमलाः

ततः शक्रादयो देवाः सहायार्थं निमन्त्रिताः; दक्षेण मुनयश्चैव तथा निर्मलाः राजर्षयः समाहूताः।

Verse 6

तथा वेदविदो विप्रा यज्ञकर्मविचक्षणाः । गृहस्थाश्रमिणो ये च ये चारण्यनिवासिनः

तथा वेदविदो विप्राः यज्ञकर्मविचक्षणाः; ये गृहस्थाश्रमिणो ये च, ये च अरण्यनिवासिनः।

Verse 7

अथ ते वालखिल्याख्या मुनयः संशितव्रताः । एकां समिधमादाय साहाय्यार्थं प्रजापतेः । प्रस्थिता यज्ञवाटं तं भारार्ताः क्लेशसंयुताः

अथ ते वालखिल्याख्या मुनयः संशितव्रताः, एकां समिधम् आदाय प्रजापतेः सहाय्यार्थं, भारार्ताः क्लेशसंयुताः, तं यज्ञवाटं प्रस्थिता।

Verse 8

अथ तेषां समस्तानां मार्गे गोष्पदमागतम् । जलपूर्णं समायातमकालजलदागमे

अथ तेषां समस्तानां मार्गे गोष्पदम् आगतम्; अकालजलदागमे जलपूर्णं समायातम्।

Verse 9

ततस्तरीतु कामास्ते क्लिश्यमाना इतस्ततः । समिद्भारश्रमोपेता देवराजेन वीक्षिताः

ततः तरीतुं कामास्ते क्लिश्यमाना इतस्ततः । समिद्भारश्रमोपेता देवराजेन वीक्षिताः ॥

Verse 10

गच्छता तेन मार्गेण मखे दक्षप्रजापतेः । ततश्चिरं समालोक्य स्मितं कृत्वा स कौतुकात् । जगामाथ समुल्लंघ्य ऐश्वर्यमदगर्वितः

गच्छता तेन मार्गेण मखे दक्षप्रजापतेः । ततश्चिरं समालोक्य स्मितं कृत्वा स कौतुकात् । जगामाथ समुल्लङ्घ्य ऐश्वर्यमदगर्वितः ॥

Verse 11

ततस्ते कोपसंयुक्ताः शक्राद्दृष्ट्वा पराभवम् । निवृत्य स्वाश्रमं गत्वा चक्रुर्मंत्रं सनिश्चयम्

ततस्ते कोपसंयुक्ताः शक्राद्दृष्ट्वा पराभवम् । निवृत्य स्वाश्रमं गत्वा चक्रुर्मन्त्रं सनिश्चयम् ॥

Verse 12

शाक्रं पदं समासाद्य यस्मादेतेन पाप्मना । अतिक्रांता वयं सर्वे तस्मात्पात्यः स सत्पदात्

शाक्रं पदं समासाद्य यस्मादेतेन पाप्मना । अतिक्रान्ता वयं सर्वे तस्मात्पात्यः स सत्पदात् ॥

Verse 13

अन्यः शक्रः प्रकर्तव्यो मंत्रवीर्यसमुद्भवः । आथर्वणैर्महासूक्तैराभिचारिकसंभवैः

अन्यः शक्रः प्रकर्तव्यो मन्त्रवीर्यसमुद्भवः । आथर्वणैर्महासूक्तैराभिचारिकसम्भवैः ॥

Verse 14

येन व्यापाद्यते तेन शक्रोऽयं मदगर्वितः । मखमाहात्म्यसंपन्नः स्वल्पबुद्धिपरा क्रमः

येनैवोपायेन शक्रोऽयं मदगर्वितो विनाश्यताम्। मखमाहात्म्यसंबद्धोऽपि स्वल्पबुद्धिपरः क्रमः॥

Verse 16

गर्भोपनिषदेनैव नीलरुद्रैर्द्विजोत्तमाः । रुद्रशीर्षेण काम्येन विष्णुसूक्तयुतेन चं

गर्भोपनिषदेनैव नीलरुद्रैर्द्विजोत्तमाः। रुद्रशीर्षेण काम्येन विष्णुसूक्तयुतेन च॥

Verse 17

निधाय कलशं मध्ये मंडलस्योदकावृतम् । होमांते तत्र संस्पर्शं चक्रुस्तस्य जलैः शुभैः

निधाय कलशं मध्ये मण्डलस्योदकावृतम्। होमान्ते तत्र संस्पर्शं चक्रुस्तस्य जलैः शुभैः॥

Verse 18

एतस्मिन्नंतरे शक्रः प्रपश्यति सुदारुणान् । उत्पातानात्मनाशाय जायमानान्समंततः

एतस्मिन्नन्तरे शक्रः प्रपश्यति सुदारुणान्। उत्पातानात्मनाशाय जायमानान् समन्ततः॥

Verse 19

वामो बाहुश्च नेत्रं च मुहुः स्फुरति चास्य वै । न च पश्यति नासाग्रं जिह्वाग्रं च तथा हनुम्

वामो बाहुश्च नेत्रं च मुहुः स्फुरति चास्य वै। न च पश्यति नासाग्रं जिह्वाग्रं च तथा हनुम्॥

Verse 20

शिरोहीनां तथा छायां गगने भास्करद्वयम् । अरुंधतीं ध्रुवं चैव न च विष्णुपदानि सः

स शिरोहीनां छायां ददर्श, गगने च भास्करद्वयम्। अरुन्धतीं ध्रुवं चैव न ददर्श, न च विष्णुपदानि सः॥

Verse 21

न च मंदं न चाकाशे संस्थितां स्वर्धुनीं हरिः । स्वपन्पश्यति कृष्णांगीं नित्यं नारीं धृतायुधाम्

न च मन्दं ददर्श, न चाकाशे संस्थितां स्वर्धुनीं हरिः। स्वप्नेषु च नित्यं कृष्णाङ्गीं धृतायुधां नारीं पश्यति॥

Verse 22

मुक्तकेशीं विवस्त्रां च कृष्णदंतां भयानकाम् । तान्दृष्ट्वा स महोत्पातान्देवराजो बृहस्पतिम्

मुक्तकेशीं विवस्त्रां च कृष्णदन्तां भयानकाम्। तां ददर्श; तान् महोत्पातान् दृष्ट्वा देवराजो बृहस्पतिम्॥

Verse 23

पप्रच्छ भयसंत्रस्तः किमेतदिति मे गुरो । जायंते सुमहोत्पाता दुर्निमित्तानि वै पृथक्

भयसंत्रस्तः स पप्रच्छ—“किमेतदिति मे गुरो? जायन्ते सुमहोत्पाताः, दुर्निमित्तानि वै पृथक्।”

Verse 24

किं मे भविष्यति प्राज्ञ विनाशः सांप्रतं वद । किं वा त्रैलोक्य राज्यस्य किं वा वित्तादिकस्य च

“किं मे भविष्यति, प्राज्ञ? विनाशः सांप्रतं वद। किं वा त्रैलोक्यराज्यस्य, किं वा वित्तादिकस्य च?”

Verse 25

बृहस्पतिरुवाच । ये त्वया मदमत्तेन वालखिल्या महर्षयः । उल्लंघिताः स्थिता मार्गे गोष्पदं तर्त्तुमिच्छवः

बृहस्पतिरुवाच—ये त्वया मदगर्वमत्तेन मार्गे स्थिताः वालखिल्या महर्षयः उल्लङ्घिताः; ते गोष्पदप्रमाणमपि जलं तर्तुमिच्छवः स्थिताः।

Verse 26

तैरेवाथर्वणैर्मंत्रैस्त्वकृतेऽस्ति शचीपते । कृतो होमः सुसंपूर्णः कलशश्चाभिमंत्रितः

तैरेवाथर्वणैर्मन्त्रैः शचीपते त्वद्विरुद्धं कर्मारब्धम्; होमः सुसम्पूर्णः कृतः, कलशश्च मन्त्राभिमन्त्रितः।

Verse 27

युष्माकं सुविनाशाय सर्वदेवाधिनायकः । भविष्यति न संदेहो मंत्रैराथर्वणैर्हरिः

युष्माकं सुविनाशाय सर्वदेवाधिनायकः हरिः अथर्वणमन्त्रैः प्रादुर्भविष्यति; नात्र संशयः।

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षो भयान्वितः । दक्षं गत्वा च दीनास्यः प्रोवाच तदनंतरम्

तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षो भयाकुलः; दक्षं गत्वा दीनवदनः तत्क्षणादनन्तरं तं प्रोवाच।

Verse 29

अस्मन्नाशाय मुनिभिर्वालखिल्यैः प्रजापते । प्रोद्यमो विहितः सम्यक्छक्रस्यान्यस्य वै कृते

प्रजापते! वालखिल्यैर्मुनिभिरस्मन्नाशाय सम्यक् प्रोद्यमो विहितः; शक्रस्यान्यस्य वै कृते।

Verse 30

तान्वारय स्वयं गत्वा यावन्नो जायते परः । शक्रोऽस्मद्ध्वंसनार्थाय नास्ति तेषामसाध्यता

स्वयमेव गत्वा तान् वारय, यावदन्यो न शक्रो जायते। अस्माकं ध्वंसनार्थं तेषां किमप्यसाध्यं नास्ति।

Verse 31

अथ दक्षो द्रुतं गत्वा शक्राद्यैरमरैर्वृतः । प्रहसंस्तानुवाचेदं विनयेन समन्वितः

अथ दक्षः शक्रमुखैरमरैः परिवृतो द्रुतं जगाम। स प्रहसन् विनयसमन्वितोऽन्वाह तान् इदम्।

Verse 32

किमेतत्क्रियते विप्राः कर्म रौद्रतमं महत् । त्रैलोक्यं व्याकुलं येन सर्वमेतद्व्यवस्थितम्

विप्राः, किमेतद् क्रियते—महद् रौद्रतमं कर्म? येन त्रैलोक्यं व्याकुलं जातं, सर्वमेतद् व्यवस्थितम्।

Verse 33

अथ ते दक्षमालोक्य समायातं स्वमाश्रयम् । संमुखाश्चाभ्ययुस्तूर्णं प्रगृहीतार्घ्यपाणयः

अथ ते दक्षं स्वमाश्रयम् समायातं विलोक्य, तूर्णं संमुखा अभ्ययुः, प्रगृहीतार्घ्यपाणयः।

Verse 34

अर्घ्यं दत्त्वा यथान्यायं पूजां कृत्वाथ भक्तितः । प्रोचुश्च प्रणता भूत्वा स्वागतं ते प्रजापते

यथान्यायम् अर्घ्यं दत्त्वा, भक्त्या पूजां विधाय च। प्रणता ऊचुः—स्वागतं ते, प्रजापते।

Verse 35

आदेशो दीयतां शीघ्रं यदर्थमिह चागतः । अपि प्राणप्रदानेन करिष्यामः प्रियं तव

आदेशो दीयतां शीघ्रं यदर्थमिह चागतः । अपि प्राणप्रदानेन करिष्यामः प्रियं तव ॥

Verse 36

दक्ष उवाच । एतद्रौद्रतमं कर्म सर्वदेवभयावहम् । त्याज्यं युष्माभिरव्यग्रैरेतदर्थमिहागतः

दक्ष उवाच । एतद्रौद्रतमं कर्म सर्वदेवभयावहम् । त्याज्यं युष्माभिरव्यग्रैरेतदर्थमिहागतः ॥

Verse 37

मुनय ऊचुः । वयं शक्रेण ते यज्ञे समायाताः सुभक्तितः । उल्लंघिता मदोद्रेकात्कृत्वा हास्यं मुहुर्मुहुः

मुनय ऊचुः । वयं शक्रेण ते यज्ञे समायाताः सुभक्तितः । उल्लंघिता मदोद्रेकात्कृत्वा हास्यं मुहुर्मुहुः ॥

Verse 38

शक्रोच्छेदाय चास्माभिः शकोऽन्यो वीर्यमंत्रतः । प्रारब्धः कर्तुमत्युग्रैर्होमांतश्च व्यवस्थितः

शक्रोच्छेदाय चास्माभिः शकोऽन्यो वीर्यमंत्रतः । प्रारब्धः कर्तुमत्युग्रैर्होमांतश्च व्यवस्थितः ॥

Verse 39

तत्कथं मंत्रवीर्यं तत्क्रियते मोघमित्यहो । वेदोक्तं च विशेषेण तस्मादत्र वद प्रभो

तत्कथं मंत्रवीर्यं तत्क्रियते मोघमित्यहो । वेदोक्तं च विशेषेण तस्मादत्र वद प्रभो ॥

Verse 40

त्वमेव यदि शक्तः स्यादन्यथा कर्तुमेव हि । कुरुष्व वा स्वयं नाथ नास्माकं शक्तिरीदृशी

त्वमेव यदि शक्तोऽसि अन्यथा कर्तुमेव हि । कुरुष्व वा स्वयं नाथ, नास्माकं शक्तिरीदृशी ॥

Verse 41

दक्ष उवाच । सत्यमेतन्महाभागा यद्युष्माभिः प्रकीर्तितम् । नान्यथा शक्यते कर्तुं वेदमन्त्रोद्भवं बलम्

दक्ष उवाच । सत्यमेतन्महाभागा यद्युष्माभिः प्रकीर्तितम् । नान्यथा शक्यते कर्तुं वेदमन्त्रोद्भवं बलम् ॥

Verse 42

तद्य एष कृतो होमो युष्माभिर्वेदमंत्रतः । देवराजार्थमव्यग्रैः कलशश्चाभिमंत्रितः

तद्य एष कृतो होमो युष्माभिर्वेदमन्त्रतः । देवराजार्थमव्यग्रैः कलशश्चाभिमन्त्रितः ॥

Verse 43

सोऽयं मद्वचनाद्राजा भविष्यति पतत्रिणाम् । तेजोवीर्यसमोपेतः शक्रादपि सुवीर्यवान्

सोऽयं मद्वचनाद्राजा भविष्यति पतत्रिणाम् । तेजोवीर्यसमोपेतः शक्रादपि सुवीर्यवान् ॥

Verse 44

एतस्य देवराजस्य क्षंतव्यं मम वाक्यतः । तत्कृतं मूढभावेन यदनेन विचेष्टितम्

एतस्य देवराजस्य क्षन्तव्यं मम वाक्यतः । तत्कृतं मूढभावेन यदनेन विचेष्टितम् ॥

Verse 45

एवमुक्त्वाथ तेषां तं सहस्राक्षं भयातुरम् । दर्शयामास दक्षस्तु विनयावनतं स्थितम्

एवमुक्त्वा ततः दक्षः तान् प्रति सहस्राक्षं भयातुरं विनयावनतं स्थितं दर्शयामास।

Verse 46

तेऽपि दृष्ट्वा सहस्राक्षं वेपमानं कृतांजलिम् । प्रोचुर्माऽतिक्रमं शक्र ब्राह्मणानां करिष्यसि

तेऽपि सहस्राक्षं वेपमानं कृताञ्जलिं दृष्ट्वा प्रोचुः— मा ब्राह्मणानां प्रति शक्रातिक्रमं करिष्यसि।

Verse 47

भूयो यदि दिवेशानामाधिपत्यं प्रवांछसि । अपि मन्दोऽपि मूर्खोऽपि क्रियाहीनोऽपि वा द्विजः । नावज्ञेयो बुधैः क्वापि लोकद्वय मभीप्सुभिः

भूयो यदि दिवेशानामाधिपत्यं प्रवाञ्छसि, तदा जानीहि— मन्दोऽपि मूर्खोऽपि क्रियाहीनोऽपि वा द्विजः; लोकद्वयमभीप्सुभिर्बुधैः क्वापि नावज्ञेयः।

Verse 48

इन्द्र उवाच । अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यन्मया कुकृतं कृतम् । तत्क्षंतव्यं द्विजैः सर्वैर्विशेषाद्दक्ष वाक्यतः

इन्द्र उवाच— अज्ञानादथवा ज्ञानाद्यन्मया कुकृतं कृतम्, तत् सर्वैर्द्विजैः क्षन्तव्यं, विशेषाद्दक्षवाक्यतः।

Verse 49

प्रगृह्यतां वरोऽस्माकं यः सदा वर्तते हृदि । प्रदास्यामि न संदेहो नादेयं विद्यते मम

प्रगृह्यतां वरोऽस्माकं यः सदा वर्तते हृदि; प्रदास्यामि न सन्देहो, नादेयं विद्यते मम।

Verse 50

मुनय ऊचुः । अस्मिन्कुण्डे नरो होमं यः कुर्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः । एतल्लिंगं समभ्यर्च्य तस्याऽस्तु हृदि वांछितम्

मुनय ऊचुः—अस्मिन्कुण्डे यो नरः श्रद्धासमन्वितो होमं कुर्यात्, एतल्लिङ्गं समभ्यर्च्य, तस्य हृदि स्थितं वाञ्छितं सिध्यतु।

Verse 51

इन्द्र उवाच । एतल्लिंगं समभ्यर्च्य योऽत्र होमं करिष्यति । कुंडेऽत्र वांछितं सद्यः सफलं स हि लप्स्यते

इन्द्र उवाच—योऽत्र एतल्लिङ्गं समभ्यर्च्य अस्मिन्कुण्डे होमं करिष्यति, स वाञ्छितं सद्य एव सफलतया लप्स्यते।

Verse 52

निष्कामो वाऽथ संपूज्य लिंगमेतच्छुभावहम् । प्रयास्यति परां सिद्धिं त्रिदशैरपि दुर्लभाम्

अथ निष्कामोऽपि यः शुभावहं लिङ्गमेतत् संपूज्य, स त्रिदशैरपि दुर्लभां परां सिद्धिं प्रयास्यति।

Verse 53

सूत उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षो वालखिल्यान्मुनीश्वरान् । ऐरावतं समारुह्य दक्षयज्ञे ततो गतः

सूत उवाच—एवमुक्त्वा सहस्राक्षो वालखिल्यान् मुनीश्वरान्, ऐरावतं समारुह्य, ततः दक्षयज्ञं गतः।

Verse 54

दक्षोऽपि विधिवद्यज्ञं चकार द्विजसत्तमाः । संहृष्टैर्वालखिल्यैस्तैरुपविष्टैः समीपतः

दक्षोऽपि विधिवद्यज्ञं चकार, हे द्विजसत्तमाः; संहृष्टैस्तैर्वालखिल्यैः समीपतः उपविष्टैः।

Verse 158

ततस्ते शुचयो भूत्वा स्कंदसूक्तेन पावकम् । जुहुवुश्च दिवारात्रौ क्षुरिकोक्तेन सोद्यमाः

ततः ते शुचयो भूत्वा स्कन्दसूक्तेन पावकम् । जुहुवुश्च दिवारात्रौ क्षुरिकोक्तेन सोद्यमाः ॥