Adhyaya 124

Verse 2

सूत उवाच । अथान्यदपि तत्रास्ति मुखारं तीर्थमुत्तमम् । यत्र ते मुनयः श्रेष्ठा विप्राश्चौरेण संगताः । यत्र सिद्धिं समापन्नः स चौरस्तत्प्रभावतः । वाल्मीकिरिति विख्यातो रामायणनिबंधकृत्

सूत उवाच—तत्रापरमपि परमं तीर्थं मुखाराख्यं विद्यते, यत्र श्रेष्ठा मुनयो विप्राश्च चोरेण सह संगताः। तस्य तीर्थप्रभावात् स चौरः सिद्धिं समापन्नो वाल्मीकिरिति विख्यातो रामायणनिबन्धकृत् अभवत्।

Verse 3

चमत्कारपुरे पूर्वं मांडव्यान्वय संभवः । लोहजंघो द्विजो ह्यासीत्पितृमातृपरायणः

पूर्वं चमत्कारपुरे माण्डव्यान्वयसಂಭवो लोहजङ्घो नाम द्विजोऽभूत्, स पितृमातृपरायणः।

Verse 4

तस्यैका चाभवत्पत्नी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । पतिव्रता पतिप्राणा पतिप्रियहिते रता

तस्यैकैव पत्नी बभूव प्राणेभ्योऽपि गरीयसी; सा पतिव्रता पतिप्राणा पतिप्रियहिते रता।

Verse 5

अथ तस्य स्थितस्यात्र ब्रह्मवृत्त्याभिवर्ततः । जगाम सुमहान्कालः पितृमातृरतस्य च

अथ तस्यात्र ब्रह्मवृत्त्याभिवर्ततः पितृमातृरतस्य च सुमहान् कालो जगाम।

Verse 6

एकदा भगवाञ्छक्रो न ववर्ष धरातले । आनर्तविषये कृत्स्ने यावद्वादशवत्सराः

एकदा भगवाञ्छक्रो धरातले न ववर्ष; आनर्तविषये कृत्स्ने द्वादशवत्सरान् यावत्।

Verse 7

ततः स कष्टमापन्नो लोहजंघो द्विजोत्तमाः । न प्राप्नोति क्वचिद्भिक्षां न च किंचित्प्रतिग्रहम्

ततः स लोहजङ्घो द्विजोत्तमः कष्टमापन्नः; क्वचिदपि भिक्षां न प्राप्नोति, न च किञ्चित् प्रतिग्रहम् अलभत।

Verse 8

ततस्तौ पितरौ द्वौ तु दृष्ट्वा क्षुत्परिपीडितौ । भार्यां च चिंतयामास दुःखेन महतान्वितः

ततः क्षुत्परिपीडितौ पितरौ द्वौ दृष्ट्वा स महादुःखेनाभिभूतः; भार्यां च चिन्तयामास।

Verse 9

किं करोमि क्व गच्छामि कथं स्याद्दर्शनं मम । एताभ्यामपि वृद्धाभ्यां पत्न्याश्चैव विशेषतः

‘किं करोमि? क्व गच्छामि? कथं मम दर्शनं स्यात्? विशेषतः एताभ्यां वृद्धाभ्यां पत्न्याश्च’ इति स चिन्तयामास।

Verse 10

ततः स दुःखसंयुक्तः फलार्थं प्रययौ वने । न च किंचिदवाप्नोति सर्वे शुष्का महीरुहाः

ततः स दुःखसंयुक्तः फलार्थं वने प्रययौ; सर्वे महीरुहाः शुष्काः, तस्मात् स किञ्चिदपि न अवाप्नोत्।

Verse 12

अथापश्यत्स वृद्धां स्त्रीं स्तोकसस्यसमन्विताम् । गच्छमानां तथा तेन श्रमेण महतान्विताम् । ततस्तत्सस्यमादाय वस्त्राणि च स निर्दयः । जगाम स्वगृहं हृष्टः पितृभ्यां च न्यवेदयत्

अथ स स्तोकसस्यसमन्वितां श्रमेण महता क्लान्तां गच्छन्तीं वृद्धां स्त्रियमपश्यत्। ततः स निर्दयः तत्सस्यमादाय वस्त्राणि च, हृष्टः स्वगृहं जगाम; पितृभ्यां च न्यवेदयत्।

Verse 13

स एवं लब्धलक्षोऽपि दस्युकर्मणि नित्यशः । कृत्वा चौर्यं पुपोषाथ निजमेव कुटुम्बकम्

स एवं लब्धलक्षोऽपि दस्युकर्मणि नित्यशः प्रवृत्तः। चौर्यं कृत्वा स्वकुटुम्बकमेव पुपोष।

Verse 14

सुभिक्षे चापि संप्राप्ते नान्यत्कर्म करोति सः । ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यक्त्वा चौर्यकर्म समाचरत्

सुभिक्षेऽपि समुपस्थिते स नान्यत्कर्म चकार। ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यज्य चौर्यकर्मैव समाचरत्।

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्राप्रसंगतः । तत्र सप्तर्षयः प्राप्ता मरीचिप्रमुखा द्विजाः

कस्यचित्कालस्य तीर्थयात्राप्रसङ्गतः तत्र सप्तर्षयः प्राप्ताः, मरीचिप्रमुखा द्विजाः।

Verse 16

ततस्तान्विजने दृष्ट्वा द्रोहकोपसमन्वितः । यष्टिमुद्यम्य वेगेन तिष्ठध्वमिति चाब्रवीत्

ततः तान्विजने दृष्ट्वा द्रोहकोपसमन्वितः। यष्टिमुद्यम्य वेगेन ‘तिष्ठध्वम्’ इति चाब्रवीत्।

Verse 17

त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा सत्वरं समुपाद्रवत् । भर्त्समानः स परुषैर्वाक्यैस्तांस्ताडयन्निव

त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा सत्वरं समुपाद्रवत्। परुषैर्वाक्यैर्भर्त्सयन् तान् ताडयन्निव।

Verse 18

ततस्ते मुनयो दृष्ट्वा यमदूतोपमं च तम् । यज्ञोपवीतसंयुक्तं प्रोचुस्ते कृपयान्विताः

ततः ते मुनयः तं यमदूतोपमं दृष्ट्वा, यज्ञोपवीतधारिणं च, कृपयान्विताः सन्तः तम् ऊचुः।

Verse 19

ऋषय ऊचुः । अहो त्वं ब्राह्मणोऽसीति तत्कस्मादतिगर्हितम् । करोषि कर्म चैतद्धि म्लेच्छकृत्यं तु बालिश

ऋषय ऊचुः—अहो त्वं ब्राह्मणोऽसि; तत् किमर्थम् अतिगर्हितं कर्म करोषि? हे बालिश, म्लेच्छकृत्यं इदं त्वया क्रियते।

Verse 20

वयं च मुनयः शांतास्त्यक्ताऽशेषपरिग्रहाः । नास्माकमपि पार्श्वस्थं किंचिद्गृह्णाति यद्भवनान्

वयं अपि मुनयः शान्ताः, त्यक्ताशेषपरिग्रहाः; अस्माकं पार्श्वस्थोऽपि कश्चित् जनानां गृहात् किंचिदपि न गृह्णाति।

Verse 21

लोहजंघ उवाच । एतानि शुभ्रचीराणि वल्कलान्यजिनानि च । उपानहसमेतानि शीघ्रं यच्छंतु मे द्विजाः

लोहजङ्घ उवाच—एतानि शुभ्रचीराणि वल्कलान्यजिनानि च, उपानहसमेतानि, शीघ्रं मे यच्छन्तु द्विजाः।

Verse 22

नो चेद्धत्वाप्रहारेण यष्ट्या वज्रोपमेन च । प्रापयिष्यस्यसंदिग्धं धर्मराजनिवेशनम्

नो चेद् अहं यष्ट्या वज्रोपमप्रहारेण हत्वा, असन्दिग्धं त्वां धर्मराजनिवेशनं प्रापयिष्यामि।

Verse 23

ऋषय ऊचुः । सर्वं दास्यामहे तुभ्यं वयं तावन्मलिम्लुच । किंवदन्तीं वदास्माकं यां पृच्छामः कुतूहलात्

ऋषय ऊचुः—हे मलिम्लुच! वयं तुभ्यं सर्वं दास्यामः; अस्माकं कुतूहलात् यां किंवदन्तीं पृच्छामः, तां नः कथय।

Verse 24

किमर्थं कुरुषे चौर्यं त्वं विप्रोऽसि सुनिर्घृणः । किं जितो व्यसनै रौद्रैः किं वा व्याधद्विजो भवान्

किमर्थं कुरुषे चौर्यं? त्वं विप्रोऽसि, तथापि सुनिर्घृणः। किं रौद्रैर्व्यसनैर्जितोऽसि? अथवा व्याधद्विजो भवानभवत्?

Verse 25

लोहजंघ उवाच । व्यसनार्थं न मे कृत्यमेतच्चौर्यसमुद्भवम् । कुटुम्बार्थं विजानीथ धर्ममेतन्न संशयः

लोहजङ्घ उवाच—व्यसनार्थं न मे कृत्यमेतच्चौर्यसमुद्भवम्। कुटुम्बार्थं विजानीथ; धर्ममेतन्न संशयः।

Verse 26

पितरौ मम वार्द्धक्ये वर्तमानौ व्यवस्थितौ । तथा पतिव्रता पत्नी गृहधर्मविचक्षणा

पितरौ मम वार्द्धक्ये वर्तमानौ व्यवस्थितौ; तथा पतिव्रता पत्नी गृहधर्मविचक्षणा।

Verse 27

उपार्ज्जयामि यत्किञ्चिदहमेतेन कर्मणा । तत्सर्वं तत्कृते नूनं सत्येनात्मानमालभे

उपार्ज्जयामि यत्किञ्चिदहमेतेन कर्मणा, तत्सर्वं तत्कृते नूनं समर्पयामि; सत्येनात्मानमालभे।

Verse 28

तस्मान्मुंचथ प्राक्सर्वं विभवं किं वृथोक्तिभिः । कृताभिः स्फुरते हस्तो ममायं हन्तुमेव हि

तस्मात् त्वं शीघ्रमेव सर्वं विभवं परित्यज; वृथा वाक्यैः किं प्रयोजनम्? कृतकर्मभिः स्फुरति मम हस्तः—स खलु त्वां हन्तुमेव प्रवृत्तः।

Verse 29

ऋषय ऊचुः । यद्येवं चौर तद्गत्वा त्वं पृच्छस्व कुटुम्बकम् । ममपापांशभागी त्वं किं भविष्यसि किं न वा

ऋषय ऊचुः—यदि एवं चौर, तर्हि गत्वा स्वकुटुम्बकं पृच्छ। मम पापांशभागी त्वं चेत्, किं भविष्यसि—गृह्णासि वा न वा?

Verse 30

यदि ते संविभागेन पापस्यांशोऽपि गच्छति । तत्कुरुष्वाथवा पाप दुर्वहं ते भविष्यति

यदि ते संविभागेन पापस्यांशोऽपि गच्छति, तदा एवैतत् कुरु; अन्यथा, हे पापिन्, ते दुर्वहं भविष्यति।

Verse 31

सकलं रौरवे रौद्रे पतितस्य सुदुर्मते । वयं त्वा ब्राह्मणं मत्वा ब्रूम एतदसंशयम्

रौद्रे रौरवे नरके पतितस्य, हे सुदुर्मते, सकलं दुःखं भवति। वयं तु त्वां ब्राह्मणं मत्वा एतद् असंशयं ब्रूमः।

Verse 32

कृपाविष्टाः सहास्माभिः सञ्जातेऽपि सुदर्शने । मुनीनां यतचित्तानां दर्शनाद्धि शुभं भवेत्

कृपाविष्टाः वयं सहास्माभिः, सुदर्शने सञ्जातेऽपि; यतचित्तानां मुनीनां दर्शनाद्धि शुभं भवति।

Verse 33

एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

एकः पापानि करोति, फलं तु महाजनः भुङ्क्ते। भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते, कर्ता दोषेण लिप्यते॥

Verse 34

सूत उवाच । स तेषां तद्वचः श्रुत्वा चौरः किंचिद्भयान्वितः । सत्यमेतन्न संदेहो यदेतैर्व्याहृतं वचः

सूत उवाच— तेषां तद्वचः श्रुत्वा चौरः किंचिद्भयान्वितः। सत्यमेतन्न सन्देहो यदेतैर्व्याहृतं वचः॥

Verse 36

एतत्कर्म न गृह्णंति यदि वा संत्यजाम्यहम् । महद्भयं समुत्पन्नं मम चेतसि सांप्रतम्

एतत्कर्म न गृह्णन्ति यदि वा सन्त्यजाम्यहम्। महद्भयं समुत्पन्नं मम चेतसि साम्प्रतम्॥

Verse 37

यदि यूयं न चान्यत्र प्रयास्यथ मुनीश्वराः । पलायनपरा भूत्वा तद्गत्वा निजमंदिरम्

यदि यूयं न चान्यत्र प्रयास्यथ मुनीश्वराः। पलायनपरा भूत्वा तद्गत्वा निजमन्दिरम्॥

Verse 38

पृच्छामि पोष्यवर्गं च युष्मद्वाक्यं विशेषतः । यदि तत्पातकांशं मे ग्रहीष्यति कुटुम्बकम् । तद्युष्माकं ग्रहीष्यामि यत्किंचित्पार्श्वसंस्थितम्

पृच्छामि पोष्यवर्गं च युष्मद्वाक्यं विशेषतः। यदि तत्पातकांशं मे ग्रहीष्यति कुटुम्बकम्। तद्युष्माकं ग्रहीष्यामि यत्किञ्चित्पार्श्वसंस्थितम्॥

Verse 39

तस्मात्पृच्छामि तद्गत्वा निजमेव कुटुम्बकम् । यदि स्यात्संविभागो मे पापांशस्य करोमि वै

तस्मादहं गत्वा स्वकुटुम्बमेव पृच्छामि। यदि मे पापांशस्य संविभागः स्यात्, तर्हि तदपि कर्म निश्चयेन करोमि॥

Verse 40

ततस्ते शपथान्कृत्वा तस्य प्रत्ययकारणात् । तस्योपरि दयां कृत्वा मुमुचुस्तं गृहं प्रति

ततः ते तं शपथैर्बद्ध्वा प्रत्ययहेतवे। तस्योपरि दयां कृत्वा तं गृहं प्रति मुमुचुः॥

Verse 41

सोऽपि गत्वाऽथ पप्रच्छ प्रगत्वा पितरं निजम् । शृणु तात वचोऽस्माकं ततः प्रत्युत्तरं कुरु

सोऽपि गत्वा निजं पितरं समुपेत्य पप्रच्छ। ‘शृणु तात मम वाक्यानि, ततः प्रत्युत्तरं कुरु’॥

Verse 42

यत्कृत्वाहमकृत्यानि चौर्यादीनि सहस्रशः । पुष्टिं करोमि ते नित्यस् तद्भागस्तेऽस्ति वा न वा

यत्कृत्वाहं चौर्याद्यकृत्यानि सहस्रशः। तव नित्यं पुष्टिं करोमि; तत्र ते भागोऽस्ति न वा?॥

Verse 43

पापस्य मम प्रब्रूहि पृच्छतोऽत्र यथातथम् । अत्र मे संशयो जातस्तस्माच्छीघ्रं प्रकीर्तय

मम पापस्य विषये यथातथ्यं ब्रूहि पृच्छतः। अत्र मे संशयो जातः; तस्माच्छीघ्रं प्रकीर्तय॥

Verse 44

पितोवाच । बाल्ये पुत्र मया नीतस्त्वं पुष्टिं व्याकुलात्मना । शुभाऽशुभानि कृत्यानि कृत्वा स्निग्धेन चेतसा

पितोवाच—पुत्र, बाल्ये मया त्वं व्याकुलात्मना स्नेहपूर्णचेतसा पोषितः; शुभाशुभकर्माणि कृत्वापि तव पुष्ट्यर्थमेव।

Verse 45

एतदर्थं पुनर्येन वार्धक्ये समुपस्थिते । गां पालयसि भूयोऽपि कृत्वा कर्म शुभाऽशुभम्

एतदर्थमेव, इदानीं वार्धक्ये समुपस्थिते, त्वं पुनर्भूयो गृहं पालयसि; शुभाशुभकर्म कृत्वा पुनरपि।

Verse 46

न तस्य विद्यते भागस्तव स्वल्पोऽपि पुत्रक । शुभस्य वाऽथ पापस्य सांप्रतं च तथा मम

तस्य कर्मणो भागः तव नास्ति, पुत्रक, स्वल्पोऽपि—शुभस्य वा पापस्य; तथा सांप्रतम् ममापि तव कर्मणि भागो नास्ति।

Verse 47

आत्मनैव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । शुभं वा यदि वा पापं भोक्तारोन्यजनाः स्मृताः

आत्मनैव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते; शुभं वा यदि वा पापं, अन्ये भोक्तारो न स्मृताः।

Verse 48

साधुत्वेनाथ चौर्येण कृष्या वा वाणिजेन वा । त्वमुपानयसे भोज्यं न मे चिन्ता प्रजायते

साधुत्वेनाथ चौर्येण कृष्या वा वाणिजेन वा, त्वं मे भोज्यं समुपानयसि; तस्मान्मे चिन्ता न प्रजायते।

Verse 49

तस्मान्नैतद्धृदि स्थाप्यं कर्मनिंद्यं करिष्यसि । यत्तस्यांशं प्रभोक्ता त्वं वयं सर्वे प्रभुंजकाः

तस्मादेतद् हृदि मा स्थापय; कर्मनिन्द्यं मा करिष्यसि। ‘यत्तस्यांशं प्रभोक्ता त्वं, वयं सर्वे प्रभुञ्जकाः’ इति बुद्धिं मा कुरु॥

Verse 50

सूत उवाच । स एतद्वचनं श्रुत्वा व्याकुलेनान्त्तरात्मना । पप्रच्छ मातरं गत्वा तमेवार्थं प्रयत्नतः

सूत उवाच—तद्वचनं श्रुत्वा स व्याकुलेनान्तरात्मना। मातरं गत्वा तमेवार्थं प्रयत्नतः पप्रच्छ॥

Verse 51

ततस्तयापि तच्चोक्तं यत्पित्रा तस्य जल्पितम् । असामान्यं शुभे पापे कृत्ये तस्य द्विजोत्तमाः

ततः सा अपि तच्चोक्तं यत् पित्रा तस्य जल्पितम्। ‘असामान्यं शुभे पापे कृत्ये तस्य, द्विजोत्तमाः’ इति॥

Verse 52

ततः पप्रच्छ तां भार्यां गत्वा दुःखसमन्वितः । साऽप्युवाच ततस्तादृक्पापं गुरुजनोद्भवम्

ततः स दुःखसमन्वितो गत्वा भार्यां पप्रच्छ। सा अप्युवाच—तादृक् पापं गुरुजनोद्भवम्॥

Verse 53

ततः स शोकसंतप्तः पश्चात्तापेन संयुतः । गर्हयन्नेव चात्मानं ययौ ते यत्र तापसाः

ततः स शोकसंतप्तः पश्चात्तापेन संयुतः। गर्हयन्नेव चात्मानं ययौ ते यत्र तापसाः॥

Verse 54

ततः प्रणम्य तान्सर्वान्कृतांजलिपुटः स्थितः । गम्यतां गम्यतां विप्राः क्षम्यतां क्षम्यतां मम

ततः स सर्वान् तान् प्रणम्य कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा उवाच— “गम्यतां गम्यतां विप्राः; क्षम्यतां क्षम्यतां मम।”

Verse 55

यन्मया मौर्ख्यमास्थाय युष्मन्निर्भर्त्सना कृता । सुपाप्मना विमूढेन तस्मात्कार्या क्षमाद्य मे

“यन्मया मौर्ख्यमास्थाय युष्मन्निर्भर्त्सना कृता, सुपाप्मना विमूढेन; तस्मात् मे क्षमा कार्याऽद्य।”

Verse 56

युष्मदीयं वचः कृत्स्नं मद्गुरुभ्यां प्रजल्पितम् । भार्यया च द्विजश्रेष्ठास्तेन मे दुःखमागतम्

“द्विजश्रेष्ठाः, युष्मदीयं वचः कृत्स्नं मद्गुरुभ्यां तथा भार्यया च प्रजल्पितम्; तेन मे दुःखमागतम्।”

Verse 57

तस्मात्कुर्वंतु मे सर्वे प्रसादं मुनिसत्तमाः । उपदेशप्रदानेन येन पापं क्षपाम्यहम्

“तस्मात् कुर्वन्तु मे सर्वे प्रसादं मुनिसत्तमाः; उपदेशप्रदानेन येन पापं क्षपाम्यहम्।”

Verse 58

मया कर्म कृतं निंद्यं सदैव द्विजसत्तमाः । स्त्रियोऽपि च द्विजेंद्राश्च तापसाश्च विशेषतः

“मया कर्म कृतं निन्द्यं सदैव द्विजसत्तमाः—स्त्रियोऽपि, द्विजेन्द्राश्च, तापसाश्च विशेषतः।”

Verse 59

ये ये दीनतरा लोका न समर्थाः प्रयोधितुम् । ते मया मुषिताः सर्वे न समर्थाः कदाचन

ये ये दीनतरा लोका न समर्थाः प्रत्युपस्थितुम् । ते मया मुषिताः सर्वे न समर्थाः कदाचन ॥

Verse 60

कुटुम्बार्थं विमूढेन साधुसंगविवर्जिना । यथैव पठता शास्त्रं तन्मेऽद्य पतितं हृदि

कुटुम्बार्थं विमूढेन साधुसङ्गविवर्जिना । यथैव पठता शास्त्रं तन्मेऽद्य पतितं हृदि ॥

Verse 61

यदि न स्याद्भवद्भिर्मे दर्शनं चाद्य सत्तमाः । तदन्यान्यपि पापानि कर्ताहं स्यां न संशयः

यदि न स्याद्भवद्भिर्मे दर्शनं चाद्य सत्तमाः । तदन्यान्यपि पापानि कर्ताहं स्यां न संशयः ॥

Verse 62

तेषां मध्यगतश्चासीत्पुलहो नाम सन्मुनिः । हास्यशीलः स तं प्राह विप्लवार्थं द्विजोत्तमम्

तेषां मध्यगतश्चासीत्पुलहो नाम सन्मुनिः । हास्यशीलः स तं प्राह विप्लवार्थं द्विजोत्तमम् ॥

Verse 63

अहं ते कीर्तयिष्यामि मन्त्रमेकं सुशोभनम् । यं ध्यायञ्जप्यमानस्त्वं सिद्धिं यास्यसि शाश्वतीम्

अहं ते कीर्तयिष्यामि मन्त्रमेकं सुशोभनम् । यं ध्यायञ्जप्यमानस्त्वं सिद्धिं यास्यसि शाश्वतीम् ॥

Verse 64

जाटघोटेतिमन्त्रोऽयं सर्वसिद्धिप्रदायकः तमेनं जप विप्र त्वं दिवारात्रमतंद्रितः

‘जाटघोटे’ इति मन्त्रोऽयं सर्वसिद्धिप्रदायकः। तस्मादेनं जप विप्र त्वं दिवारात्रमतन्द्रितः॥

Verse 65

ततो यास्यसि संसिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि

ततो यास्यसि संसिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि॥

Verse 66

एवमुक्त्वाथ ते विप्रास्तीर्थयात्रां ततो ययुः । सोऽपि तत्रैव चौरस्तु स्थितो जपपरायणः

एवमुक्त्वाथ ते विप्रास्तीर्थयात्रां ततो ययुः। सोऽपि तत्रैव चौरस्तु स्थितो जपपरायणः॥

Verse 67

अनन्यमनसा तेन प्रारब्धः स तदा जपः । यथाऽभवत्समाधिस्थो येनावस्थां परां गतः

अनन्यमनसा तेन प्रारब्धः स तदा जपः। यथाऽभवत्समाधिस्थो येनावस्थां परां गतः॥

Verse 68

तस्यैवं स्मरमाणस्य तं मन्त्रं ब्राह्मणस्य च । निश्चलत्वं गतः कायः कार्ये च निश्चलः स्थितः

तस्यैवं स्मरमाणस्य तं मन्त्रं ब्राह्मणस्य च। निश्चलत्वं गतः कायः कार्ये च निश्चलः स्थितः॥

Verse 69

ततः कालेन महता वल्मीकेन समावृतः । समंताद्ब्राह्मणश्रेष्ठा ध्यानस्थस्य महात्मनः

ततः कालेन महता वल्मीकेन समावृतः समन्तात्—हे ब्राह्मणश्रेष्ठाः—ध्यानस्थस्य महात्मनः।

Verse 70

तौ मातापितरौ तस्य सा च भार्या मनस्विनी । याता मृत्युवशं सर्वे तमन्वेष्य प्रयत्नतः

तौ मातापितरौ तस्य सा च भार्या मनस्विनी । याता मृत्युवशं सर्वे तमन्वेष्य प्रयत्नतः ॥

Verse 71

न विज्ञातश्च तत्रस्थः संन्यस्तः स महाव्रतः । संसारभावनिर्मुक्तस्तस्मान्मुनिसमागमात्

न विज्ञातश्च तत्रस्थः संन्यस्तः स महाव्रतः । संसारभावनिर्मुक्तस्तस्मान्मुनिसमागमात् ॥

Verse 72

कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण ते पुनः । तीर्थयात्राप्रसंगेन मुनयः समुपस्थिताः

कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण ते पुनः । तीर्थयात्राप्रसंगेन मुनयः समुपस्थिताः ॥

Verse 73

प्रोचुश्चैतद्द्विजाः स्थानं यत्र चौरेण संगमः । आसीद्वस्तेन रौद्रेण ब्राह्मणच्छद्मधारिणा

प्रोचुश्चैतद्द्विजाः स्थानं यत्र चौरेण संगमः । आसीद्वस्तेन रौद्रेण ब्राह्मणच्छद्मधारिणा ॥

Verse 74

ततो वल्मीकमध्यस्थं शुश्रुवुर्निस्वनं च ते । जाटघोटेतिमंत्रस्य तस्यैव च महात्मनः

ततः ते वल्मीकमध्यस्थं निस्वनं शुश्रुवुः; स महात्मा ‘जाटघोटेति’ आरभ्य मन्त्रं जजाप।

Verse 75

अथ भूम्यां प्रहारास्ते सस्वनुः सर्वतोदिशम् । ते वल्मीकं ततो दृष्ट्वा तं चौरं तस्य मध्यगम्

अथ भूमौ प्रहाराः सर्वतोदिशं सस्वनुः; ततः वल्मीकं दृष्ट्वा तस्य मध्यगं चोरं ददृशुः।

Verse 76

जपमानं तु तं मन्त्रं पुलहेन निवेदितः । हास्यरूपेण यस्तस्य सिद्धिं च द्विजसत्तमाः

हे द्विजसत्तमाः, स पुलहेन निवेदितं हास्यरूपेण दत्तं तं मन्त्रं जपमानः; तथापि तस्य सिद्धिरभवत्।

Verse 77

यद्वा सत्यमिदं प्रोक्तमाचार्यैः शास्त्रदृष्टिभिः । स्तोकं सिद्धिकृते तस्य यस्मात्सिद्धिरुपस्थिता

अथवा शास्त्रदृष्टिभिराचार्यैः यत् सत्यमिदं प्रोक्तं; स्तोकादपि तस्य सिद्धिकृते सिद्धिरुपस्थिता।

Verse 78

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ च; यस्य यादृशी भावना, तादृशी एव सिद्धिर्भवति।

Verse 79

अथ तं वीक्ष्य संसिद्धं कुमन्त्रेणापि तस्करम् । ते विप्रा विस्मयाविष्टाः कृपाविष्टा विशेषतः

अथ तं कुमन्त्रेणापि संसिद्धं तस्करं वीक्ष्य ते विप्रा विस्मयेनाविष्टाः, विशेषतः कृपया च समाविष्टा बभूवुः।

Verse 80

समाध्यर्हैस्ततो द्रव्यैस्तैलैस्तद्भेषजैरपि

ततः समाध्यर्हैर्द्रव्यैस्तैलैश्च तद्भेषजैरपि तं प्रति उपचारं चक्रुः।

Verse 81

ममर्दुस्तस्य तद्गात्रं समाधिस्थं चिरं द्विजाः । ततः स चेतनां लब्धा आलोक्य च मुहुर्मुहुः । प्रोवाच विस्मयाविष्टस्तान्मुनीन्प्रकृतानिति

द्विजास्तस्य चिरं समाधिस्थस्य तद्गात्रं ममर्दुः। ततः स चेतनां लब्ध्वा मुहुर्मुहुरालोक्य विस्मयाविष्टः प्रकृतानिव तान् मुनीन् प्रोवाच।

Verse 82

लोहजंघ उवाच । किमर्थं न गता यूयं मया मुक्ता द्विजोत्तमाः । नाहं किंचिद्ग्रहीष्यामि युष्मदीयं कथंचन । कुटुंबार्थं यतस्तस्माद्व्रजध्वं स्वेच्छयाऽधुना

लोहजङ्घ उवाच—किमर्थं न गताः यूयं मया मुक्ताः द्विजोत्तमाः? नाहं युष्मदीयं किंचिदपि कथंचन ग्रहीष्यामि। कुटुम्बार्थं यतस्तस्मात् स्वेच्छयाऽधुना व्रजध्वम्।

Verse 83

मुनय ऊचुः । चिरकालाद्वयं प्राप्ताः पुनर्भ्रांत्वाऽत्र कानने । समाधिस्थेन न ज्ञातः कालोऽतीतस्त्वया बहु

मुनय ऊचुः—चिरकालादावां पुनर्भ्रान्त्वाऽत्र कानने प्राप्तौ। समाधिस्थेन त्वया कालोऽतीतो बहु न ज्ञातः।

Verse 84

तौ मातापितरौ वृद्धौ त्वया मुक्तौ क्षयं गतौ । त्वं च संसिद्धिमापन्नः परामस्मत्प्रसादतः

तौ ते वृद्धौ मातापितरौ त्वया विमोचितौ क्षयमुपगतौ। त्वं चास्मत्प्रसादात् परां संसिद्धिमवाप्तवान्॥

Verse 85

वल्मीकांतः स्थितो यस्मात्संसिद्धिं परमां गतः । वल्मीकिर्नाम विख्यातस्तस्माल्लोके भविष्यसि

वल्मीकान्ते स्थितो यस्मात् संसिद्धिं परमां गतः। तस्माल्लोके ‘वल्मीकि’ इति नाम्ना विख्यातो भविष्यसि॥

Verse 86

अत्रस्थेन यतो मुष्टास्त्वया लोकाः पुरा द्विज । मुखाराख्यं ततस्तीर्थमेतत्ख्यातिं गमिष्यति

अत्रस्थेन यतो मुष्टाः त्वया लोकाः पुरा द्विज। तस्मादेतत् तीर्थं ‘मुखारा’ इति नाम्ना ख्यातिं गमिष्यति॥

Verse 87

येऽत्र स्नानं करिष्यंति श्रावण्यां श्रद्धया द्विजाः । क्षालयिष्यंति ते पापं चौर्य कर्मसमुद्भवम्

येऽत्र श्रावण्यां श्रद्धया द्विजाः स्नानं करिष्यन्ति। ते चौर्यकर्मसमुद्भवं पापं क्षालयिष्यन्ति॥

Verse 88

सूत उवाच । एवमुक्त्वाथ ते विप्रास्तमामंत्र्य मुनिं ततः । प्रणतास्तेन संजग्मुर्वांछिताशां ततः परम्

सूत उवाच—एवमुक्त्वाथ ते विप्रास्तं मुनिमामन्त्र्य ततः। प्रणतास्तेन संजग्मुर्वाञ्छिताशाः ततः परम्॥

Verse 89

तपःस्थः सोऽपि तत्रैव वाल्मीकिरिति यः स्मृतः

सोपि तत्रैव तपःस्थोऽभवत्—यो वाल्मीकिरिति स्मृतः।

Verse 90

मुनीनां प्रवरः श्रेष्ठः संजातश्च ततः परम् । अद्यापि तिष्ठते मूर्तः स तत्रस्थो मुनीश्वरः

ततः परं मुनीनां प्रवरः श्रेष्ठो मुनिरभवत्। अद्यापि स मुनीश्वरः मूर्तिमान् तत्रैव तिष्ठति।

Verse 91

यस्तं प्रपूजयेद्भक्त्या स कविर्जायते भुवम् । अष्टम्यां च विशेषेण सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

यस्तं भक्त्या प्रपूजयेत् स भुवि कविर्जायते। अष्टम्यां विशेषेण सम्यक्श्रद्धासमन्वितः फलमवाप्नोति।

Verse 124

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनंनाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनं नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।