Adhyaya 248
अस्मिन्नध्याये वाणी नाम वक्त्री पालाशवृक्षस्य (ब्रह्मवृक्षस्य) माहात्म्यं धर्मतत्त्वेन निरूपयति। स वृक्षः बहुभिरुपचारैः सेवनीयः, कामदः, महापातकनाशकश्चेति कथ्यते। तस्य पत्रेषु वाम-दक्षिण-मध्यभागेषु देवतात्रयस्य सांकेतिकन्यासः प्रदर्श्यते, तथा मूल-स्कन्ध-शाखा-पुष्प-पत्र-फल-त्वक्-सारादिषु देवतानां निवासो वर्ण्यते—वृक्षस्याङ्गाङ्गेषु देवतामयत्वेन ‘वृक्षशरीर-तत्त्व’ प्रतिपाद्यते। पालाशपत्रपुटेषु भुक्ते महायज्ञफलप्राप्तिः, बह्वश्वमेधसदृशी पुण्यवृद्धिश्च विशेषतः चातुर्मास्यकाले इति प्रतिज्ञायते। रविवासरे क्षीराभिषेकपूजा, गुरुवासरे भक्त्याचरणं च प्रशस्यते; प्रातःकाले पालाशदर्शनमपि पावनं निगद्यते। अन्ते पालाशः ‘देवबीजः’ ब्रह्मणः प्रत्यक्षरूपं चेति पुनः प्रतिपाद्य, चातुर्मास्ये श्रद्धया सेवनीय इति शुद्ध्यर्थं दुःखनिवारणार्थं च नीतिरूपेण उपदिश्यते।
Shlokas
Verse 1
वाण्युवाच । पलाशो हरिरूपेण सेव्यते हि पुराविदैः । बहुभिर्ह्युपचारैस्तु ब्रह्मवृक्षस्य सेवनम्
वाण्युवाच—पलाशो हरिरूपेण पुराविद्भिः समर्च्यते। ब्रह्मवृक्षस्य सेवनं बहुभिरुपचारैः कर्तव्यमेव।
Verse 2
सर्वकामप्रदं प्रोक्तं महापातकनाशनम् । त्रीणि पत्राणि पालाशे मध्यमं विष्णुशापितम्
सर्वकामप्रदं प्रोक्तं महापातकनाशनम्। पालाशे त्रीणि पत्राणि, मध्यपत्रं विष्णुशापाङ्कितं स्मृतम्।
Verse 3
वामे ब्रह्मा दक्षिणे च हर एकः प्रकीर्तितः । पलाशपात्रे यो भुंक्ते नित्यमेव नरोत्तमः
वामे ब्रह्मा, दक्षिणे च हर एकः प्रकीर्तितः। पलाशपात्रे यो भुङ्क्ते नित्यं स नरोत्तमः पुण्यभाग्भवेत्।
Verse 4
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । चातुर्मास्ये विशेषेण भोक्तुर्मोक्षप्रदं भवेत्
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्। चातुर्मास्ये विशेषेण भोक्तुः मोक्षप्रदं भवेत्।
Verse 5
पयसा वाथ दुग्धेन रविवारेऽनिशं यदि । चातुर्मास्येऽर्चितो यैस्तु ते यांति परमंपदम्
रविवारेऽनिशं पयसा दुग्धेन वा यः पूज्यते, चातुर्मास्ये येनार्चितं तैस्ते परमं पदं यान्ति।
Verse 6
दृश्यते यदि पालाशः प्रातरुत्थाय मानवैः । नरकानाशु निर्धूय गम्यते परमं पदम्
प्रातरुत्थाय मानवैः पालाशो यदि दृश्यते, नरकानाशु निर्धूय परमं पदं गम्यते।
Verse 7
पालाशः सर्वदेवानामाधारो धर्मसाधनम् । यत्र लोभस्तु तस्य स्यात्तत्र पूज्यो महातरुः
पालाशः सर्वदेवानामाधारो धर्मसाधनम्। तस्मिन् यत्र लोभः स्यात् तत्रैव महातरुः पूज्यः।
Verse 8
यथा सर्वेषु वर्णेषु विप्रो मुख्यतमो भवेत् । मध्ये सर्वतरूणां च ब्रह्मवृक्षो महोत्तमः
यथा सर्वेषु वर्णेषु विप्रो मुख्यतमो मतः, तथा सर्वतरूणां मध्ये ब्रह्मवृक्षो महोत्तमः।
Verse 9
यस्य मूले हरो नित्यं स्कंधे शूलधरःस्वयम् । शाखासु भगवान्रुद्रः पुष्पेषु त्रिपुरांतकः
यस्य मूले हरो नित्यं, स्कन्धे शूलधरः स्वयम्। शाखासु भगवान् रुद्रः, पुष्पेषु त्रिपुरान्तकः॥
Verse 10
शिवः पत्रेषु वसति फले गणपतिस्तथा । गंगापतिस्त्वचायां तु मज्जायां भगवा न्भवः
पत्रेषु शिवो वसति, फलेषु गणपतिस्तथा। त्वचायां गङ्गापतिः स्थितः, मज्जायां तु भगवान् भवः॥
Verse 11
ईश्वरस्तु प्रशाखासु सर्वोऽयं हरवल्लभः । हरः कर्पूरधवलो यथावद्वर्णितः सदा
प्रशाखासु च सर्वासु ईश्वरोऽयं समन्वितः। हरवल्लभः स सर्वत्र, कर्पूरधवलो हरः सदा वर्णितः॥
Verse 12
तथा ह्ययं ब्रह्मरूपः सितवर्णो महाभगः । चिंतितो रिपुनाशाय पापसंशोषणाय च
एष हि ब्रह्मरूपोऽयं सितवर्णो महाभगः। चिन्तितो रिपुनाशाय पापसंशोषणाय च॥
Verse 13
मनोरथप्रदानाय जायते नात्र संशयः । गुरुवारे समायाते चातुर्मास्ये तथैव च
मनोरथप्रदानाय जायते नात्र संशयः। गुरुवारे समायाते चातुर्मास्ये तथैव च॥
Verse 14
पूजितश्च स्तुतो ध्यातः सर्वदुःखविनाशकः
पूजितः स्तुतो ध्यातः स सर्वदुःखविनाशकः॥
Verse 15
देवस्तुत्यो देवबीजं परं यन्मूर्तं ब्रह्म ब्रह्मवृक्षत्वमाप्तम् । नित्यं सेव्यः श्रद्धया स्थाणुरूपश्चातुर्मास्ये सेवितः पापहा स्यात्
देवैरपि स्तुत्यं देवबीजं परं यत् साक्षाद् मूर्तं ब्रह्म ब्रह्मवृक्षत्वमापन्नम्। स्थाणुरूपेण नित्यं श्रद्धया सेव्यं; चातुर्मास्ये सेवितं पापहारी भवति॥
Verse 248
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने पालाशमहिमवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रतीर्थमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने ‘पालाशमहिमवर्णनम्’ नाम द्विशततमोऽष्टचत्वारिंशदुत्तराध्यायः समाप्तः॥