Adhyaya 192

Verse 1

सूत उवाच । अथ श्रुत्वा महानादं वाद्यानां समुपस्थितम् । नारदः सम्मुखः प्रायाज्ज्ञात्वा च जननीं निजाम्

सूत उवाच । अथ समुपस्थितानां वाद्यानां महानादं श्रुत्वा नारदः स्वजननीं ज्ञात्वा सम्मुखं प्रायात्।

Verse 2

प्रणिपत्य स दीनात्मा भूत्वा चाश्रुपरिप्लुतः । प्राह गद्गदया वाचा कण्ठे बाष्पसमावृतः

स प्रणिपत्य दीनात्मा अश्रुपरिप्लुतोऽभवत् । गद्गदया वाचा प्राह कण्ठे बाष्पसमावृते।

Verse 3

आत्मनः शापरक्षार्थं तस्याः कोपविवृद्धये । कलिप्रियस्तदा विप्रो देवस्त्रीणां पुरः स्थितः

आत्मनः शापरक्षार्थं तस्याः कोपविवृद्धये । कलिप्रियः तदा विप्रो देवस्त्रीणां पुरः स्थितः।

Verse 4

मेघगम्भीरया वाचा प्रस्खलंत्या पदेपदे । मया त्वं देवि चाहूता पुलस्त्येन ततः परम्

मेघगम्भीरया वाचा पदेपदे प्रस्खलन्त्या स उवाच— “मया त्वं देवि चाहूता, ततः परं पुलस्त्येनापि।”

Verse 5

स्त्रीस्वभावं समाश्रित्य दीक्षाकालेऽपि नागता

स्त्रीस्वभावमवलम्ब्य निमित्तीकृत्य सा नारी । दीक्षाकालेऽपि नाजगाम तत्र किञ्चिदपि ध्रुवम् ॥

Verse 6

ततो विधेः समादेशाच्छक्रेणान्या समाहृता । काचिद्गोपसमुद्भूता कुमारी देव रूपिणी

ततो विधातुः समादेशात् शक्रेणान्या समाहृता । गोपसमुद्भवा काचित् कुमारी देवविग्रहा ॥

Verse 7

गोवक्त्रेण प्रवेश्याथ गुह्यमार्गेण तत्क्षणात् । आकर्षिता महाभागे समानीताथ तत्क्षणात्

गोवक्त्रेण प्रवेश्याथ गुह्यमार्गेण तत्क्षणात् । आकर्षिता महाभागे समानीता ततः क्षणात् ॥

Verse 8

सा विष्णुना विवाहार्थं ततश्चैवानुमोदिता । ईश्वरेण कृतं नाम गायत्री च तवानुगम्

सा विष्णुना विवाहार्थं ततश्चैवानुमोदिता । ईश्वरेण कृतं नाम गायत्री तव चानुगा ॥

Verse 9

ब्राह्मणैः सकलैः प्रोक्तं ब्राह्मणीति भवत्वियम् । अस्माकं वचनाद्ब्रह्मन्कुरु हस्तग्रहं विभो

ब्राह्मणैः सकलैः प्रोक्तं ब्राह्मणीति भवत्वियम् । अस्माकं वचनाद् ब्रह्मन् कुरु हस्तग्रहं विभो ॥

Verse 10

देवैः सर्वैः स सम्प्रोक्तस्ततस्तां च वराननाम् । ततः पत्न्युत्थधर्मेण योजयामास सत्वरम्

सर्वैर्देवैः सम्यक् सम्बोधितः स तां वराननाम् अङ्गीकृत्य, ततः पत्न्युत्थधर्मानुसारं त्वरितं स्वात्मनि योजयामास।

Verse 11

किं वा ते बहुनोक्तेन पत्नीशालां समागता । रशना योजिता तस्या गोप्याः कट्यां सुरेश्वरि

किं बहुनोक्तेन? सा पत्नीशालां नीताऽभवत्; सुरेश्वरि, तस्या गोप्याः कट्यां रशना बद्धा।

Verse 12

तद्दृष्ट्वा गर्हितं कर्म निष्क्रांतो यज्ञमण्डपात् । अमर्ष वशमापन्नो न शक्तो वीक्षितुं च ताम्

तद् गर्हितं कर्म दृष्ट्वा स यज्ञमण्डपान् निष्क्रान्तः; अमर्षवशमापन्नो न तां वीक्षितुमपि शक्तः।

Verse 13

एतज्ज्ञात्वा महाभागे यत्क्षमं तत्समाचर । गच्छ वा तिष्ठ वा तत्र मण्डपे धर्मवर्जिते

एतज्ज्ञात्वा महाभागे, यत्क्षमं तत्समाचर; गच्छ वा तिष्ठ वा तत्र धर्मवर्जिते मण्डपे।

Verse 14

तच्छ्रुत्वा सा तदा देवी सावित्री द्विजसत्तमाः । प्रम्लानवदना जाता पद्मिनीव हिमागमे

तच्छ्रुत्वा सा देवी सावित्री, हे द्विजसत्तमाः, प्रम्लानवदना जाता—हिमागमे पद्मिनीव।

Verse 15

लतेव च्छिन्नमूला सा चक्रीव प्रियविच्युता । शुचिशुक्लागमे काले सरसीव गतोदका

लतेव छिन्नमूला सा चक्रीव प्रियविच्युता । शुचिशुक्लागमे काले सरसीव गतोदका ॥

Verse 16

प्रक्षीणचन्द्रलेखेव मृगीव मृगवर्जिता । सेनेव हतभूपाला सतीव गतभर्तृका

प्रक्षीणचन्द्रलेखेव मृगीव मृगवर्जिता । सेनेव हतभूपाला सतीव गतभर्तृका ॥

Verse 17

संशुष्का पुष्पमालेव मृतवत्सैव सौरभी । वैमनस्यं परं गत्वा निश्चलत्वमुपस्थिताम् । तां दृष्ट्वा देवपत्न्यस्ता जगदुर्नारदं तदा

संशुष्का पुष्पमालेव मृतवत्सैव सौरभी । वैमनस्यं परं गत्वा निश्चलत्वमुपस्थिताम् । तां दृष्ट्वा देवपत्न्यस्ता जगदुर्नारदं तदा ॥

Verse 18

धिग्धिक्कलिप्रिय त्वां च रागे वैराग्यकारकम् । त्वया कृतं सर्वमेतद्विधेस्तस्य तथान्तरम्

धिग्धिक्कलिप्रिय त्वां च रागे वैराग्यकारकम् । त्वया कृतं सर्वमेतद्विधेस्तस्य तथान्तरम् ॥

Verse 19

गौर्युवाच । अयं कलिप्रियो देवि ब्रूते सत्यानृतं वचः । अनेन कर्मणा प्राणान्बिभर्त्येष सदा मुनिः

गौर्युवाच । अयं कलिप्रियो देवि ब्रूते सत्यानृतं वचः । अनेन कर्मणा प्राणान्बिभर्त्येष सदा मुनिः ॥

Verse 20

अहं त्र्यक्षेण सावित्रि पुरा प्रोक्ता मुहुर्मुहुः । नारदस्य मुनेर्वाक्यं न श्रद्धेयं त्वया प्रिये । यदि वांछसि सौख्यानि मम जातानि पार्वति

अहं त्र्यक्षेण सावित्रि पुरा मुहुर्मुहुः प्रोक्ता— ‘प्रिये, नारदमुनेर्वाक्यं त्वया न श्रद्धेयम्। यदि ममोत्पन्नानि सौख्यानि वाञ्छसि, हे पार्वति।’

Verse 21

ततःप्रभृति नैवाहं श्रद्दधेऽस्य वचः क्वचित् । तस्माद्गच्छामहे तत्र यत्र तिष्ठति ते पतिः

ततःप्रभृति नैवाहं क्वचिदस्य वचः श्रद्दधे। तस्माद्गच्छामहे तत्र, यत्र तिष्ठति ते पतिः॥

Verse 22

स्वयं दृष्ट्वैव वृत्तांतं कर्तव्यं यत्क्षमं ततः । नात्रास्य वचनादद्य स्थातव्यं तत्र गम्यताम्

स्वयं दृष्ट्वैव वृत्तान्तं ततः क्षमं यत् कर्तव्यं तत् करिष्यामः। अद्य नात्रास्य वचनादेव स्थातव्यम्; तत्र गम्यताम्॥

Verse 23

सूत उवाच । गौर्या स्तद्वचनं श्रुत्वा सावित्री हर्षवर्जिता । मखमण्डपमुद्दिश्य प्रस्खलन्ती पदेपदे

सूत उवाच— गौर्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सावित्री हर्षवर्जिता। मखमण्डपमुद्दिश्य प्रस्खलन्ती पदे पदे॥

Verse 24

प्रजगाम द्विजश्रेष्ठाः शून्येन मनसा तदा । प्रतिभाति तदा गीतं तस्या मधुरमप्यहो

प्रजगाम द्विजश्रेष्ठाः शून्येन मनसा तदा। प्रतिभाति तदा गीतं तस्या मधुरमप्यहो॥

Verse 25

कर्णशूलं यथाऽयातमसकृद्द्विजसत्तमाः । वन्ध्यवाद्यं यथा वाद्यं मृदंगानकपूर्वकम्

द्विजसत्तमाः, तस्याः कर्णयोः पुनः पुनः कर्णशूलवत् तत् शब्दं समायातम्—मृदङ्गानकादिसहितमपि वन्ध्यं निरानन्दं वाद्यं यथा।

Verse 26

प्रेतसंदर्शनं यद्वन्मर्त्यं तत्सा महासती । वीक्षितुं न च शक्रोति गच्छमाना तदा मखे

यथा प्रेतसंदर्शनं मर्त्यस्यासह्यं भवति, तथा सा महासती सावित्री मखं गच्छन्ती तत्र दृश्यं वीक्षितुं न शशाक।

Verse 27

शृंगारं च तथांगारं मन्यते सा तनुस्थितम् । वाष्पपूर्णेक्षणा दीना प्रजगाम महासती

सा तनुस्थितं शृङ्गारं तथाङ्गारमिव मन्यते स्म; वाष्पपूर्णेक्षणा दीना महासती प्रजगाम।

Verse 28

ततः कृच्छ्रात्समासाद्य सैवं तं यज्ञमंडपम् । कृच्छ्रात्कारागृहं तद्वद्दुष्प्रेक्ष्यं दृक्पथं गतम्

ततः सा कृच्छ्रात् समासाद्य तमेव यज्ञमण्डपम्; कारागृहवत् दुष्प्रेक्ष्यं तद् दृक्पथं गतम्।

Verse 29

अथ दृष्ट्वा तु संप्राप्तां सावित्रीं यज्ञमण्डपम् । तत्क्षणाच्च चतुर्वक्त्रः संस्थितोऽधोमुखो ह्रिया

अथ सावित्रीं यज्ञमण्डपं संप्राप्तां दृष्ट्वा, तत्क्षणादेव चतुर्वक्त्रः ह्रिया अधोमुखः स्थितः।

Verse 30

तथा शम्भुश्च शक्रश्च वासुदेवस्तथैव च । ये चान्ये विबुधास्तत्र संस्थिता यज्ञमंडपे

तत्र यज्ञमण्डपे शम्भुः शक्रो वासुदेवश्च तथैव, अन्येऽपि विबुधाः समागताः संस्थिताः।

Verse 31

ते च ब्राह्मणशार्दूलास्त्यक्त्वा वेदध्वनिं ततः । मूकीभावं गताः सर्वे भयसंत्रस्तमानसाः

ते ब्राह्मणशार्दूलाः वेदध्वनिं परित्यज्य ततः सर्वे भयसंत्रस्तमानसाः मूकीभावं गताः।

Verse 32

अथ संवीक्ष्य सावित्री सपत्न्या सहितं पतिम् । कोपसंरक्तनयना परुषं वाक्यमब्रवीत्

अथ सावित्री सपत्न्या सहितं पतिं संवीक्ष्य, कोपसंरक्तनयना परुषं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 33

सावित्र्युवाच । किमेतद्युज्यते कर्तुं तव वृद्ध तमाकृते । ऊढवानसि यत्पत्नीमेतां गोपसमुद्भवाम्

सावित्र्युवाच—किमेतद् युज्यते कर्तुं तव वृद्ध तमाकृते, यद् ऊढवानसि पत्नीमेतां गोपसमुद्भवाम्?

Verse 34

उभयोः पक्षयोर्यस्याः स्त्रीणां कांता यथेप्सिताः । शौचाचारपरित्यक्ता धर्मकृत्यपराङ्मुखाः

यस्याः उभयोः पक्षयोः स्त्रीणां कान्ताः यथेप्सिताः, शौचाचारपरित्यक्ताः धर्मकृत्यपराङ्मुखाः।

Verse 35

यदन्वये जनाः सर्वे पशुधर्मरतोत्सवाः । सोदर्यां भगिनीं त्यक्त्वा जननीं च तथा पराम्

यस्य वंशे जनाः सर्वे पशुधर्मे रताः सदा। सोदर्यां भगिनीं त्यक्त्वा जननीं च तथापराम्॥

Verse 36

तस्याः कुले प्रसेवंते सर्वां नारीं जनाः पराम् । यथा हि पशवोऽश्नंति तृणानि जलपानगाः

तस्याः कुले जनाः सर्वां नारीं प्रसेवन्ति निरङ्कुशाः। यथा पशवो जलपानार्थं गत्वा तृणानि चाश्नते॥

Verse 37

तद्वदस्याः कुलं सर्वं तक्रमश्राति केवलम्

तद्वदस्याः कुलं सर्वं तक्रमेवाश्रितं सदा। क्षीणभाग्यं परिक्षीणं केवलं तक्रभोजनम्॥

Verse 38

कृत्वा मूत्रपुरीषं च जन्मभोगविवर्जितम् । नान्यज्जानाति कर्तव्यं धर्मं स्वोदरसं श्रयात्

मूत्रपुरीषमात्रेण जीवनं कृत्वा निरर्थकम्। जन्मभोगविहीनोऽयं स्वोदरार्थं धर्ममाश्रयेत्॥

Verse 39

अन्त्यजा अपि नो कर्म यत्कुर्वन्ति विगर्हितम् । आभीरास्तच्च कुर्वंति तत्किमेतत्त्वया कृतम्

अन्त्यजा अपि न कुर्वन्ति कर्मैतद्विगर्हितम्। आभीरास्तु प्रकुर्वन्ति; तत्किमेतत्त्वया कृतम्॥

Verse 40

अवश्यं यदि ते कार्यं भार्यया परया मखे । त्वया वा ब्राह्मणी कापि प्रख्याता भुवनत्रये

अवश्यं यदि ते यज्ञे भार्याया आवश्यकता, तर्हि त्वया भुवनत्रये प्रख्याता काचिद् ब्राह्मणी एव वरणीया।

Verse 41

नोढा विधे वृथा मुण्ड नूनं धूर्तोऽसि मे मतः । यत्त्वया शौचसंत्यक्ता कन्याभावप्रदूषिता

हे विधिनिर्दिष्ट! वृथा मुण्ड! नूनं त्वं मम मते धूर्तः; यत् त्वया सा शौचं त्यक्त्वा कन्याभावेन प्रदूषिता।

Verse 42

प्रभुक्ता बहुभिः पूर्वं तथा गोपकुमारिका । एषा प्राप्ता सुपापाढ्या वेश्याजनशताधिका

पूर्वं बहुभिः प्रभुक्ता सा गोपकुमारिका; एषा महापापाढ्या प्राप्ता, वेश्याजनशताधिका।

Verse 43

अन्त्यजाता तथा कन्या क्षतयोनिः प्रजायते । तथा गोपकुमारी च काचित्तादृक्प्रजायते

अन्त्यजाताया अपि कन्याया क्षतयोनित्वं जायते; तथा गोपकुमारीषु काचिद् एतादृशी अपि प्रजायते।

Verse 44

मातृकं पैतृकं वंशं श्वाशुरं च प्रपातयेत् । तस्मादेतेन कृत्येन गर्हितेन धरातले

एतेन धरातले गर्हितेन कृत्येन मातृकं पैतृकं वंशं श्वाशुरं च वंशं प्रपातयेत्; तस्मादिदं कर्म निन्दितम्।

Verse 46

पूजां ये च करिष्यंति भविष्यंति च निर्धनाः । कथं न लज्जितोसि त्वमेतत्कुर्वन्विगर्हितम्

ये चैतादृशीं पूजां करिष्यन्ति, तेऽपि निर्धनाः भविष्यन्ति। त्वं तु एतद् विगर्हितं कर्म कुर्वन् कथं न लज्जसे?

Verse 47

पुत्राणामथ पौत्राणामन्येषां च दिवौकसाम् । अयोग्यं चैव विप्राणां यदेतत्कृतवानसि

पुत्राणां पौत्राणां चान्येषां दिवौकसां पुरतः, विप्राणां च सन्निधौ—यद् एतत् त्वया कृतं तद् अयोग्यमेव।

Verse 48

अथ वा नैष दोषस्ते न कामवशगा नराः । लज्जंति च विजानंति कृत्याकृत्यं शुभाशुभम्

अथवा नैष दोषस्ते; ये नराः कामवशगा न भवन्ति, ते लज्जन्ते, कृत्याकृत्यं शुभाशुभं च विविच्य जानन्ति।

Verse 49

अकृत्यं मन्यते कृत्यं मित्रं शत्रुं च मन्यते । शत्रुं च मन्यते मित्रं जनः कामवशं गतः

कामवशं गतः जनः अकृत्यं कृत्यं मन्यते; मित्रं शत्रुं मन्यते, शत्रुं च मित्रं मन्यते।

Verse 50

द्यूतकारे यथा सत्यं यथा चौरं च सौहृदम् । यथा नृपस्य नो मित्रं तथा लज्जा न कामिनाम्

यथा द्यूतकारे सत्यं नास्ति, यथा चोरे सौहृदं नास्ति, यथा नृपस्य न मित्रं—तथा कामिनां लज्जा नास्ति।

Verse 51

अपि स्याच्छीतलो वह्निश्चंद्रमा दहनात्मकः । क्षाराब्दिरपि मिष्टः स्यान्न कामी लज्जते ध्रुवम्

अपि स्याच्छीतलो वह्निः, चन्द्रमा दहनात्मकः; क्षाराब्धिरपि मिष्टः स्यात्—कामान्धो जनो ध्रुवं न लज्जते।

Verse 52

न मे स्याद्दुखमेतद्धि यत्सापत्न्यमुपस्थितम् । सहस्रमपि नारीणां पुरुषाणां यथा भवेत्

न मे दुःखमिदं स्यात्, यत् सापत्न्यमुपस्थितम्; सहस्रमपि नारीणां पुरुषाणां यथा भवेत्।

Verse 53

कुलीनानां च शुद्धानां स्वजात्यानां विशेषतः । त्वं कुरुष्व पराणां च यदि कामवशं गतः

कुलीनानां च शुद्धानां स्वजात्यानां विशेषतः; परेषां च तथा मा कार्षीः, यदि कामवशं गतः।

Verse 54

एतत्पुनर्महद्दुःखं यदाभीरी विगर्हिता । वेश्येव नष्टचारित्रा त्वयोढा बहुभर्तृका

एतत्पुनर्महद्दुःखं, यदाभीरी विगर्हिता; वेश्येव नष्टचारित्रा, त्वयोढा बहुभर्तृका।

Verse 55

तस्मादहं प्रयास्यामि यत्र नाम न ते विधे । श्रूयते कामलुब्धस्य ह्रिया परिहृतस्य च

तस्मादहं प्रयास्यामि, यत्र नाम न ते विधे; श्रूयते कामलुब्धस्य ह्रिया परिहृतस्य च।

Verse 56

अहं विडंबिता यस्मादत्रानीय त्वया विधे । पुरतो देवपत्नीनां देवानां च द्विजन्मनाम् । तस्मात्पूजां न ते कश्चित्सांप्रतं प्रकरिष्यति

अहं विडम्बिता यस्मादत्रानीय त्वया विधे । पुरतो देवपत्नीनां देवानां च द्विजन्मनाम् । तस्मात् पूजां न ते कश्चित् साम्प्रतं प्रकरिष्यति ॥

Verse 57

अद्य प्रभृति यः पूजां मंत्रपूजां करिष्यति । तव मर्त्यो धरापृष्ठे यथान्येषां दिवौकसाम्

अद्य प्रभृति यः पूजां मन्त्रपूजां करिष्यति । तव मर्त्यो धरापृष्ठे यथान्येषां दिवौकसाम् ॥

Verse 58

भविष्यति च तद्वंशो दरिद्रो दुःखसंयुतः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यः शूद्रोपि चालये

भविष्यति च तद्वंशो दरिद्रो दुःखसंयुतः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यः शूद्रोऽपि चालये ॥

Verse 59

एषाऽभीरसुता यस्मान्मम स्थाने विगर्हिता । भविष्यति न संतानस्तस्माद्वाक्यान्ममैव हि

एषाऽऽभीरसुता यस्मान्मम स्थाने विगर्हिता । भविष्यति न सन्तानस्तस्माद्वाक्यान्ममैव हि ॥

Verse 60

न पूजां लप्स्यते लोके यथान्या देवयोषितः

न पूजां लप्स्यते लोके यथान्या देवयोषितः ॥

Verse 61

करिष्यति च या नारी पूजा यस्या अपि क्वचित् । सा भविष्यति दुःखाढ्या वंध्या दौर्भाग्यसंयुता

या नारी यदा कदा चास्मिन् पवित्रे स्थाने निषिद्धेन विधिना पूजां करिष्यति, सा दुःखबहुला भविष्यति—वन्ध्या च दौर्भाग्यसंयुता।

Verse 62

पापिष्ठा नष्टचारित्रा यथैषा पंचभर्तृका । विख्यातिं यास्यते लोके यथा चासौ तथैव सा

यथा एषा पापिष्ठा नष्टचारित्रा ‘पञ्चभर्तृका’ इति लोके विख्यातिं यास्यति, तथैव सा अपि तादृशीं ख्यातिं प्राप्स्यति।

Verse 63

एतस्या अन्वयः पापो भविष्यति निशाचर । सत्यशौचपरित्यक्ताः शिष्टसंगविवर्जिताः

निशाचर, एतस्या अन्वयः पापो भविष्यति; सत्यं शौचं च परित्यज्य, शिष्टसङ्गविवर्जिताः भविष्यन्ति।

Verse 64

अनिकेता भविष्यंति वंशेऽस्या गोप्रजीविनः । एवं शप्त्वा विधिं साध्वी गायत्रीं च ततः परम्

अस्या वंशे गोप्रजीविनो जनाः अनिकेताः भविष्यन्ति। इति शप्त्वा साध्वी ततः परं विधिं च गायत्रीं च शशाप।

Verse 65

ततो देवगणान्सर्वाञ्छशाप च तदा सती । भोभोः शक्र त्वयानीता यदेषा पंचभर्तृका

ततः सती तदा देवगणान् सर्वान् शशाप—“भो भोः शक्र! त्वयानीता एषा पञ्चभर्तृका” इति।

Verse 66

तदाप्नुहि फलं सम्यक्छुभं कृत्वा गुरोरिदम् । त्वं शत्रुभिर्जितो युद्धे बंधनं समवाप्स्यसि

गुरोः आदेशानुसारं शुभकर्म सम्यक् कृत्वा तस्य फलं नूनं प्राप्स्यसि। युद्धे शत्रुभिर्जितो भूत्वा बन्धनं समवाप्स्यसि॥

Verse 67

कारागारे चिरं कालं संगमिष्यत्यसंशयम् । वासुदेव त्वया यस्मादेषा वै पंचभर्तृका

वासुदेव, यस्मात् त्वया एषा पञ्चभर्तृका स्त्री संगमिता, तस्मात् असंशयं सा चिरकालं कारागारे वासं करिष्यति॥

Verse 68

अनुमोदिता विधेः पूर्वं तस्माच्छप्स्याम्यसंशयम् । त्वं चापि परभृत्यत्वं संप्राप्स्यसि सुदुर्मते

विधात्रा पूर्वमेवानुमोदिता, तस्मादहं त्वां नूनं शप्स्यामि। त्वमपि सुदुर्मते परभृत्यत्वं संप्राप्स्यसि॥

Verse 69

समीपस्थोऽपि रुद्र त्वं कर्मैतद्यदुपेक्षसे । निषेधयसि नो मूढ तस्माच्शृणु वचो मम

रुद्र, समीपस्थितोऽपि त्वं एतत्कर्मोपेक्षसे; मूढ, न निषेधयसि। अतः मम वचनं शृणु॥

Verse 70

जीवमानस्य कांतस्य मया तद्विरहोद्भवम् । संसेवितं मृतायां ते दयितायां भविष्यति

जीवति तव कान्ते मया तद्विरहोद्भवं संसेवितम्; तव दयितायां मृतायां तदेव ते भविष्यति॥

Verse 71

यत्र यज्ञे प्रविष्टेयं गर्हिता पंचभर्तृका । भवानपि हविर्वह्ने यत्त्वं गृह्णासि लौल्यतः

यस्मिन् यज्ञे प्रविष्टेयं गर्हिता पञ्चभर्तृका । त्वमपि हविर्वह्ने लौल्यतो हविरग्रहीः ॥

Verse 72

तथान्येषु च यज्ञेषु सम्यक्छंकाविवर्जितः । तस्माद्दुष्टसमाचार सर्वभक्षो भविष्यसि

तथान्येष्वपि यज्ञेषु सम्यक्शङ्काविवर्जितः । तस्माद्दुष्टसमाचारः सर्वभक्षो भविष्यसि ॥

Verse 73

स्वधया स्वाहया सार्धं सदा दुःखसमन्वितः । नैवाप्स्यसि परं सौख्यं सर्वकालं यथा पुरा

स्वधया स्वाहया सार्धं सदा दुःखसमन्वितः । नैवाप्स्यसि परं सौख्यं सर्वकालं यथा पुरा ॥

Verse 74

एते च ब्राह्मणाः सर्वे लोभोपहतचेतसः । होमं प्रकुर्वते ये च मखे चापि विगर्हिते

एते च ब्राह्मणाः सर्वे लोभोपहतचेतसः । होमं प्रकुर्वते ये च मखे चापि विगर्हिते ॥

Verse 75

वित्तलोभेन यत्रैषा निविष्टा पञ्चभर्तृका । तथा च वचनं प्रोक्तं ब्राह्मणीयं भविष्यति

वित्तलोभेन यत्रैषा निविष्टा पञ्चभर्तृका । तत्रापि वचनं प्रोक्तं ब्राह्मणीयं भविष्यति ॥

Verse 76

दरिद्रोपहतास्तस्माद्वृषलीपतयस्तथा । वेदविक्रयकर्तारो भविष्यथ न संशयः

तस्माद् दरिद्रतया पीडिताः यूयं वृषलीपतयः भविष्यथ; वेदस्य विक्रयकर्तारश्च भविष्यथ—नात्र संशयः।

Verse 77

भोभो वित्तपते वित्तं ददासि मखविप्लवे । तस्माद्यत्तेऽखिलं वित्तमभोग्यं संभविष्यति

भो भो वित्तपते! मखविप्लवे यज्ञे त्वं वित्तं ददासि; तस्मात् तवाखिलं वित्तम् अभोग्यं भविष्यति, भोगाय अयोग्यम्।

Verse 78

तथा देवगणाः सर्वे साहाय्यं ये समाश्रिताः । अत्र कुर्वंति दोषाढ्ये यज्ञे वै पांचभर्तृके

तथा ये सर्वे देवगणाः साहाय्यार्थम् अत्र समाश्रिताः, तेऽपि अत्र दोषाढ्ये यज्ञे वै पाञ्चभर्तृके प्रवर्तन्ते।

Verse 79

संतानेन परित्यक्तास्ते भविष्यंति सांप्रतम् । दानवैश्च पराभूता दुःखं प्राप्स्यति केवलम्

ते सांप्रतम् संतानेन परित्यक्ताः भविष्यन्ति; दानवैश्च पराभूताः केवलं दुःखमेव प्राप्स्यन्ति।

Verse 80

एतस्याः पार्श्वतश्चान्याश्चतस्रो या व्यवस्थिताः । आभीरीति सप त्नीति प्रोक्ता ध्यानप्रहर्षिताः

एतस्याः पार्श्वे व्यवस्थिताः चतस्रः अन्याः स्त्रियः; ‘आभीरी’ इति तथा ‘सपत्नी’ इति प्रोक्ताः, स्वध्यानप्रहर्षिताः आसन्।

Verse 81

मम द्वेषपरा नित्यं शिवदूतीपुरस्सराः । तासां परस्परं संगः कदाचिच्च भविष्यति

मम प्रति नित्यं द्वेषपराः, शिवदूतीपुरस्सराः; तासां परस्परं संगः कदाचिदेव भविष्यति।

Verse 82

नान्येनात्र नरेणापि दृष्टिमात्रमपि क्षितौ । पर्वताग्रेषु दुर्गेषु चागम्येषु च देहिनाम् । वासः संपत्स्यते नित्यं सर्वभोगविवर्जितः

अत्र क्षितौ नान्येन नरेणापि दृष्टिमात्रमपि तासां न भविष्यति। पर्वताग्रेषु दुर्गेषु देहिनामगम्येषु च नित्यं वासः संपत्स्यते, सर्वभोगविवर्जितः।

Verse 83

सूत उवाच । एवमुक्त्वाऽथ सावित्रीकोपोपहतचेतसा । विसृज्य देवपत्नीस्ताः सर्वा याः पार्श्वतः स्थिताः

सूत उवाच—एवमुक्त्वाऽथ सावित्री कोपोपहतचेतसा, पार्श्वतः स्थिताः सर्वा देवपत्नीस्ताः विससर्ज।

Verse 84

उदङ्मुखी प्रतस्थे च वार्यमाणापि सर्वतः । सर्वाभिर्देवपत्नीभिर्लक्ष्मीपूर्वाभिरेवच

उदङ्मुखी प्रतस्थे च, वार्यमाणापि सर्वतः; सर्वाभिर्देवपत्नीभिर्लक्ष्मीपूर्वाभिरेव च।

Verse 85

तत्र यास्यामि नो यत्र नामापि किल वै यतः । श्रूयते कामुकस्यास्य तत्र यास्याम्यहं द्रुतम्

तत्र यास्यामि नो यत्र नामापि किल वै यतः श्रूयते कामुकस्यास्य; तत्र यास्याम्यहं द्रुतम्।

Verse 86

एकश्चरणयोर्न्यस्तो वामः पर्वतरोधसि । द्वितीयेन समारूढा तस्यागस्य तथोपरि

वामं पादं पर्वतरोधसि न्यस्य, द्वितीयेन तस्यागस्योपरि समारूढा।

Verse 87

अद्यापि तत्पदं वामं तस्यास्तत्र प्रदृश्यते । सर्वपापहरं पुण्यं स्थितं पर्वतरोधसि

ଅଦ୍ୟାପି ତତ୍ର ତସ୍ୟା ବାମପଦଚିହ୍ନଂ ପ୍ରଦୃଶ୍ୟତେ; ସର୍ବପାପହରଂ ପୁଣ୍ୟଂ ପର୍ବତରୋଧସି ସ୍ଥିତମ୍।

Verse 88

अपि पापसमाचारो यस्तं पूजयते नरः । सर्वपातकनिर्मुक्तः स याति परमं पदम्

ଅପି ପାପସମାଚାରୋ ଯଃ ତଂ ପୂଜୟତେ ନରଃ, ସର୍ବପାତକନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସ ଯାତି ପରମଂ ପଦମ୍।

Verse 89

यो यं काममभि ध्याय तमर्चयति मानवः । अवश्यं समवाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

ୟଂ ଯଂ କାମମଭିଧ୍ୟାୟ ତମର୍ଚୟତି ମାନବଃ, ଅବଶ୍ୟଂ ସମବାପ୍ନୋତି ଯଦ୍ୟପି ସ୍ୟାତ୍ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍।

Verse 90

सूत उवाच । एवं तत्र स्थिता देवी सावित्री पर्वता श्रया । अपमानं महत्प्राप्य सकाशात्स्वपतेस्तदा

ସୂତ ଉବାଚ—ଏବଂ ତତ୍ର ସ୍ଥିତା ଦେବୀ ସାବିତ୍ରୀ ପର୍ବତାଶ୍ରୟା; ସ୍ୱପତେଃ ସକାଶାତ୍ ତଦା ମହଦପମାନଂ ପ୍ରାପ୍ୟ।

Verse 91

यस्तामर्चयते सम्यक्पौर्णमास्यां विशेषतः । सर्वान्कामानवाप्नोति स मनोवांछितां स्तदा

यः ताम् सम्यगर्चयति, विशेषतः पौर्णमास्यां, स सर्वान् कामान् अवाप्नोति, तदा मनोवाञ्छितानपि।

Verse 92

या नारी कुरुते भक्त्या दीपदानं तदग्रतः । रक्ततंतुभिराज्येन श्रूयतां तस्य यत्फलम्

या नारी भक्त्या तदग्रतः दीपदानं करोति, रक्ततन्तुभिराज्येन, तस्य यत्फलं शृणुत।

Verse 93

यावन्तस्तंतवस्तस्य दह्यंते दीप संभवाः । मुहूर्तानि च यावंति घृतदीपश्च तिष्ठति । तावज्जन्मसहस्राणि सा स्यात्सौभाग्यभांगिनी

यावन्तस्तन्तवस्तस्य दीपसम्भवा दह्यन्ते, यावन्ति च मुहूर्तानि घृतदीपस्तिष्ठति; तावज्जन्मसहस्राणि सा स्यात् सौभाग्यभागिनी।

Verse 94

पुत्रपौत्रसमोपेता धनिनी शील मंडना न दुर्भगा न वन्ध्या च न च काणा विरूपिका

सा पुत्रपौत्रसमोपेता धनिनी शीलमण्डना; न दुर्भगा न वन्ध्या च न च काणा विरूपिका।

Verse 95

या नृत्यं कुरुते नारी विधवापि तदग्रतः । गीतं वा कुरुते तत्र तस्याः शृणुत यत्फलम्

या नारी तदग्रतः विधवापि नृत्यं करोति, गीतं वा करोति तत्र, तस्याः यत्फलं शृणुत।

Verse 96

यथायथा नृत्यमाना स्वगात्रं विधुनोति च । तथातथा धुनोत्येव यत्पापं प्रकृतं पुरा

यथायथा सा नृत्यन्ती स्वगात्रं विधुनोति, तथातथा पूर्वकृतं पापं निश्चयेन धुनोत्येव।

Verse 97

यावन्तो जन्तवो गीतं तस्याः शृण्वंति तत्र च । तावंति दिवि वर्षाणि सहस्राणि वसेच्च सा

तत्र तस्याः गीतं ये जन्तवः शृण्वन्ति, तावद्भिः सहस्रवर्षैः सा दिवि वसति।

Verse 98

सावित्रीं या समुद्दिश्य फलदानं करोति सा । फलसंख्याप्रमाणानि युगानि दिवि मोदते

या सावित्रीं समुद्दिश्य फलदानं करोति, सा दत्तफलसंख्याप्रमाणानि युगानि दिवि मोदते।

Verse 99

मिष्टान्नं यच्छते यश्च नारीणां च विशेषतः । तस्या दक्षिणमूर्तौ च भर्त्राढ्यानां द्विजोत्तमाः । स च सिक्थप्रमाणानि युगा नि दिवि मोदते

यश्च मिष्टान्नं ददाति, नारीणां विशेषतः, तस्या दक्षिणमूर्तौ—हे द्विजोत्तमाः—स अपि सिक्थप्रमाणानि युगानि दिवि मोदते।

Verse 100

यः श्राद्धं कुरुते तत्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । रसेनैकेन सस्येन तथैकेन द्विजोत्तमाः । तस्यापि जायते पुण्यं गयाश्राद्धेन यद्भवेत्

यः तत्र सम्यक्श्रद्धासमन्वितः श्राद्धं करोति—एकेन रसेन, एकेन सस्येनापि—हे द्विजोत्तमाः, तस्यापि गयाश्राद्धसमं पुण्यं जायते।

Verse 101

यः करोति द्विजस्तस्या दक्षिणां दिशमाश्रितः । सन्ध्योपासनमेकं तु स्वपत्न्या क्षिपितैर्जलैः

यः द्विजः तस्याः दक्षिणदिशमाश्रित्य स्वपत्न्या क्षिपितैर्जलैः एकां सन्ध्योपासनामपि करोति,

Verse 102

सायंतने च संप्राप्ते काले ब्राह्मणसत्तमाः । तेन स्याद्वंदिता संध्या सम्यग्द्वादशवार्षिकी

सायंकाले संप्राप्ते, हे ब्राह्मणसत्तमाः, तेन कर्मणा सा सन्ध्या सम्यग्वन्दिता द्वादशवार्षिकीव पुण्यफलप्रदा भवति।

Verse 103

यो जपेद्ब्राह्मणस्तस्याः सावित्रीं पुरतः स्थितः । तस्य यत्स्यात्फलं विप्राः श्रूयतां तद्वदामि वः

यो ब्राह्मणः तस्याः पुरतः स्थितः सावित्रीं जपेत्, तस्य यत्फलं भवति, हे विप्राः, श्रूयतां—तदहं वक्ष्यामि।

Verse 104

दशभिर्ज्जन्मजनितं शतेन च पुरा कृतम् । त्रियुगे तु सहस्रेण तस्य नश्यति पातकम्

दशभिर्जपैः अस्य जन्मजनितं पातकं नश्यति; शतेन पुराकृतं; सहस्रेण तु त्रियुगे कृतमपि पातकं विनश्यति।

Verse 105

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चमत्कारपुरं प्रति । गत्वा तां पूजयेद्देवीं स्तोतव्या च विशेषतः

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चमत्कारपुरं प्रति गत्वा तां देवीं पूजयेत्, विशेषतः स्तोत्रैश्च स्तोतव्या।

Verse 106

सावित्र्या इदमाख्यानं यः पठेच्छृणुयाच्च वा । सर्वपापविनिर्मुक्तः सुखभागत्र जायते

सावित्र्याः इदमाख्यानं यः पठति शृणोति वा । स सर्वपापविनिर्मुक्तः इह लोके सुखभाग्भवेत् ॥

Verse 107

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं द्विजोत्तमाः । सावित्र्याः कृत्स्नं माहात्म्यं किं भूयः प्रवदाम्यहम्

यत्पृष्टोऽहं द्विजोत्तमाः तत्सर्वं वो मया कथितम् । सावित्र्याः कृत्स्नं माहात्म्यं प्रोक्तं, किं भूयः प्रवदाम्यहम् ॥

Verse 192

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सावित्रीमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘सावित्रीमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम द्विनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥