Adhyaya 226

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । यतः सपिंडता प्रोक्ता पितृपिण्डैः समंततः । यावत्सपिण्डता नैव तावत्प्रेतः स तिष्ठति

भर्तृयज्ञ उवाच—यतः पितृपिण्डैः समन्ततः संयोगरूपा सपिण्डता प्रोक्ता; यावत् सा सपिण्डता न भवति, तावत् स जीवः प्रेतभावे स्थितो भवति।

Verse 2

अपि धर्मसमोपेतस्तपसाऽपि समन्वितः । एतस्मात्कारणात्प्रोक्ता मुनिभिस्तु सपिंडता

अपि धर्मसमोपेतः तपसाऽपि समन्वितो मृतो भवेत्; तथापि एतस्मात् कारणात् मुनिभिः सपिण्डता विधेयैव प्रोक्ता।

Verse 3

यस्ययस्य च योऽन्यत्र योनिं प्राप्नोति मानवः । तत्रस्थस्तृप्तिमाप्नोति यद्दत्तं तस्य वंशजैः

यस्य यस्य च मानवस्य अन्यत्र या या योनिः (वा लोकः) प्राप्यते, तत्र स्थितः स तस्य वंशजैः दत्तेन तृप्तिम् अवाप्नोति।

Verse 4

आनर्त उवाच । ये दृश्यंते निजाः स्वप्ने चिरात्पितृपितामहाः । प्रार्थयंति निजान्कामांस्ततः किं स्यान्महामुने

आनर्त उवाच—ये चिरात् गताः पितरः पितामहाश्च स्वप्ने स्वकीयेषु दृश्यन्ते, स्वकान् कामान् प्रार्थयन्ते; तत् किं सूचयति, महामुने?

Verse 5

भर्तृयज्ञ उवाच । येषां गतिर्न संजाता प्रेतत्वे च व्यवस्थिताः । दर्शयंति च ते सर्वे स्वयमात्मानमेव हि

भर्तृयज्ञ उवाच—येषां गतिः न संजाता, ये च प्रेतत्वे व्यवस्थिताः; ते सर्वे स्वप्ने स्वयमेव आत्मानं स्वस्वरूपेण दर्शयन्ति।

Verse 6

स्ववंश्यानां न चान्ये तु सत्यमेतन्मयोदितम् । यथा लोकेऽत्र संजाता ये च कृत्यैः शुभाशुभैः

स्ववंश्येष्वेव दृश्यन्ते नान्येषु सत्यमीरितम्। यथा लोकेऽत्र कर्मभिः शुभाशुभैः प्रजाः प्रजायन्ते॥

Verse 7

आनर्त उवाच । यस्य नो विद्यते पुत्रः सपिण्डीकरणं कथम् । तस्य कार्यं भवेदत्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

आनर्त उवाच—यस्य नो विद्यते पुत्रः सपिण्डीकरणं कथम्। तस्य किं कर्तव्यमत्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि॥

Verse 8

भर्तृयज्ञ उवाच । यस्य नो विद्यते पुत्र औरसश्च महीपते । चतुर्णां स्वपितॄणां तु कथं स स्याच्चतुर्थकः

भर्तृयज्ञ उवाच—यस्य नो विद्यते पुत्र औरसश्च महीपते। चतुर्णां स्वपितॄणां तु कथं स स्याच्चतुर्थकः॥

Verse 9

प्रकर्षेण व्रजेद्यस्मात्तस्मात्प्रेतः प्रकीर्तितः । पुत्रेण भ्रात्रा पत्न्या वा तस्य कार्या सपिंडता

प्रकर्षेण व्रजतीति तस्मात्प्रेतः प्रकीर्तितः। पुत्रेण भ्रात्रा पत्न्या वा तस्य कार्या सपिण्डता॥

Verse 10

चतुर्थो यदि राजेंद्र जायते न कथंचन । क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान्

चतुर्थो यदि राजेन्द्र जायते न कथंचन। क्षेत्रजादीन् सुतान् तर्ह्येकादश यथोदितान्॥

Verse 11

पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः । काले यदि न राजेंद्र जायतेऽस्योत्तरक्रिया

क्रियालोपनिवारणार्थं मनीषिणः ‘पुत्रप्रतिनिधीन्’ प्राहुः। राजेन्द्र, काले यदि अस्य उत्तरक्रिया न जायते (पुत्रेण), तदा—

Verse 12

नारायणबलिः कार्यः प्रेतत्वस्य विनाशकः । यथान्येषां मनुष्याणामपमृत्युमुपेयुषाम् । कार्यश्चैवात्महंतॄणां ब्राह्मणान्मृत्युमीयुषाम्

नारायणबलिः कार्यः, प्रेतत्वविनाशकः। अपमृत्युमुपेयुषां मनुष्याणामन्येषामपि विहितः; आत्महन्तॄणां ब्राह्मणानां च मृत्युमीयुषां च कार्य एव।

Verse 13

आनर्त उवाच । कथं मृत्युमवाप्नोति पुरुषोऽत्र महामते

आनर्त उवाच—महामते, अत्र पुरुषः कथं मृत्युमवाप्नोति?

Verse 14

स्वर्गं वा नरकं वापि कर्मणा केन गच्छति । मोक्षं वाऽथ महाभाग सर्वं मे विस्त राद्वद

स्वर्गं वा नरकं वापि केन कर्मणा गच्छति? महाभाग, मोक्षं वा कथं प्राप्नोति? सर्वं मे विस्तरेण वद।

Verse 15

भर्तृयज्ञ उवाच । धर्मी पापी तथा ज्ञानी तिस्रोऽत्र गतयः स्मृताः । धर्मात्संप्राप्यते स्वर्गः पापान्नरक एव च

भर्तृयज्ञ उवाच—धर्मी पापी तथा ज्ञानी—इति तिस्रोऽत्र गतयः स्मृताः। धर्मात् स्वर्गः संप्राप्यते, पापात् नरक एव च।

Verse 16

ज्ञानात्संप्राप्यते मोक्षः सत्यमेतन्मयोदितम् । एनमर्थं भविष्यं तु भीष्मं शांतनवं नृप

ज्ञानादेव मोक्षः संप्राप्यते—एतत् सत्यम् मया उदितम्। एष एव अर्थः, नृप, भविष्ये भीष्मात् शांतनवात् पुनः श्रूयते।

Verse 17

युधिष्ठिरो महाराज धर्मपुत्रो नृपोत्तमः । कृष्णेन सह राजेंद्र पितामहमपृच्छत

युधिष्ठिरो महाराजो धर्मपुत्रो नृपोत्तमः। कृष्णेन सह राजेन्द्र पितामहमपृच्छत॥

Verse 18

युधिष्ठिर उवाच । कियंतो नरकाः ख्याता यमलोके पितामह । केन पापेन गच्छंति तेषु सर्वेषु जंतवः

युधिष्ठिर उवाच—कियन्तो नरकाः ख्याता यमलोके पितामह? केन पापेन गच्छन्ति तेषु सर्वेषु जन्तवः?

Verse 19

श्रीभीष्म उवाच । एकविंशत्प्रमाणाः स्युर्नरका यममंदिरे । प्राणिनस्तेषु गच्छंति निजकर्मानुसारतः

श्रीभीष्म उवाच—एकविंशतिप्रमाणाः स्युः नरका यममन्दिरे। प्राणिनस्तेषु गच्छन्ति निजकर्मानुसारतः॥

Verse 20

ख्यातौ चित्रविचित्रौ च कायस्थौ यममंदिरे

ख्यातौ चित्रविचित्रौ च कायस्थौ यममन्दिरे। लेख्यलेखकौ प्रसिद्धौ तत्र धर्मविचक्षणौ॥

Verse 21

चित्रोऽथ लिखते धर्मं सर्वं प्राणिसमुद्भवम् । विचित्रः पातकं सर्वं परमं यत्नमास्थितः

ततः चित्रोऽखिलं धर्मं प्राणिसमुद्भवं लिखति; विचित्रश्च परमयत्नेन सर्वं पातकं सम्यग् अंकयति।

Verse 22

यमदूताः सदैवाष्टौ धर्मराजसमुद्भवाः । ये नयंति नरान्मृत्युलोकात्स्ववशगान्सदा

यमदूताः सदा अष्टौ धर्मराजसमुद्भवाः; ते मृत्युलोकात् नरान् नित्यं नयन्ति स्ववशगान् कृत्वा।

Verse 23

करालो विकरालश्च वक्रनासो महोदरः । सौम्यः शांतस्तथा नंदः सुवाक्यश्चाष्टमः स्मृतः

करालो विकरालश्च वक्रनासो महोदरः; सौम्यः शान्तस्तथा नन्दः सुवाक्यश्चाष्टमः स्मृतः।

Verse 24

एतेषां ये पुरा प्रोक्ताश्चत्वारो रौद्ररूपिणः । पापं जनं च ते सर्वे नयन्ति यमसादनम्

एतेषां ये पुरा प्रोक्ताश्चत्वारो रौद्ररूपिणः; ते सर्वे पापजनं यमसादनं नयन्ति।

Verse 25

चत्वारो ये परे प्रोक्ताः सौम्यरूपवपुर्द्धराः । धर्मिणं ते जनं सर्वं नयंति यमसादनम्

चत्वारो ये परे प्रोक्ताः सौम्यरूपवपुर्धराः; ते सर्वे धर्मिणं जनं यमसादनं नयन्ति।

Verse 26

विमानेन समारूढमप्सरोगणसेवितम्

विमानेन समारूढम् अप्सरोगणसेवितम्—धर्मात्मानं दिव्ययानस्थं नयन्ति, अप्सरोगणैः सेवितं सत्कृतं च।

Verse 27

लिखितस्यानुरूपेण पापधर्मोद्भवस्य च । एतेषां किंकरा ये च तेषां संख्या न जायते

लिखितस्यानुरूपेण पापधर्मोद्भवस्य च; तेषां किंकरा एते जायन्ते—तेषां संख्या न कदापि गणयितुं शक्यते।

Verse 28

अष्टोत्तरशतं तेषां व्याधीनां परिकल्पितम् । सहायार्थं यमेनात्र ज्वरयक्ष्मांतरस्थितम्

अष्टोत्तरशतं तेषां व्याधीनां परिकल्पितम्; यमेनात्र सहायार्थं ज्वरयक्ष्मान्तरस्थितं नियोजितम्।

Verse 29

ते गत्वा व्याधयः पूर्वं वशे कुर्वंति मानवम्

ते व्याधयः पूर्वं गत्वा मानवं वशे कुर्वन्ति।

Verse 30

यमदूतास्ततो गत्वा नाभिमूलव्यवस्थितम् । वायुरूपं समादाय जनैः सर्वैरलक्षिताः

ततो यमदूताः गत्वा नाभिमूलव्यवस्थितम्; वायुरूपं समादाय जनैः सर्वैरलक्षिताः तिष्ठन्ति।

Verse 31

गच्छंति यममार्गेण देहं संस्थाप्य भूतले । षडशीतिसहस्राणि यममार्गः प्रकीर्तितः

यममार्गेण ते यान्ति देहं भूमौ विनिक्षिप्य। षडशीतिसहस्राणि यममार्गः प्रकीर्तितः॥

Verse 32

तत्र वैतरणीनाम नदी पूर्वं परिश्रुता । स्रोतोभ्यां सा महाभाग तत्र संस्था सदैव हि

तत्र वैतरणी नाम नदी पूर्वप्रसिद्धा। द्विस्रोतसा महाभाग तत्र नित्या व्यवस्थिताऽस्ति॥

Verse 33

तत्र शोणितमेकस्मिन्स्रोतस्यस्या वह त्यलम् । शस्त्राणि च सुतीक्ष्णानि तन्मध्ये भरतर्षभ

तत्रैकस्मिन्स्रोतसि शोणितं बहु वहति। तन्मध्ये सुतीक्ष्णानि शस्त्राणि भरतर्षभ॥

Verse 34

मृत्युकाले प्रयच्छंति ये धेनुं ब्राह्मणाय वै । तस्याः पुच्छं समाश्रित्य ते तरंति च तां नृप

मृत्युकाले ये धेनुं ब्राह्मणाय प्रयच्छति। तस्याः पुच्छं समाश्रित्य ते तरन्ति तां नृप॥

Verse 35

स्वबाहुभिस्तथैवान्ये शतयोजनविस्तृतम् । द्वितीयं चैव तत्स्रोतो वैतरण्या व्यवस्थितम् । तस्यास्तत्सलिलस्रावि गम्यं धर्मवतां सदा

स्वबाहुभिर्ह्यन्येऽपि तरन्ति तदनन्तरम्। शतयोजनविस्तीर्णं द्वितीयं स्रोतो व्यवस्थितम्॥ तस्याः सलिलधारा तु धर्मवतां सदा गम्या॥

Verse 36

ये नरा गोप्रदातारो मृत्युकाले व्यवस्थिते । ते गोपुच्छं समाश्रित्य तां तरंति पृथूदकाम् । अन्ये स्वबाहुभिः कृत्वा गोप्रदानविवर्जिताः

ये नरा गोप्रदातारो मृत्युकाले समुपस्थिते । गोपुच्छं समाश्रित्य ते वैतरणीं पृथूदकाम् तरन्ति । अन्ये तु गोप्रदानहीनाः स्वबाहुभिरेव कृत्वा तरणं प्रयान्ति ॥

Verse 37

गोप्रदानं प्रकर्तव्यं तस्माच्चैव विशेषतः । मृत्युकालेऽत्र संप्राप्ते य इच्छेद्गतिमात्मनः

तस्माद् गोप्रदानं नित्यं कर्तव्यं विशेषतः । मृत्युकालेऽत्र संप्राप्ते योऽऽत्मनः शुभगतिṁ इच्छति ॥

Verse 38

तस्या अनन्तरं यांति पापमार्गेण पापिनः । धर्मिष्ठा धर्ममार्गेण विमानवरमाश्रिताः

तस्या अनन्तरं यान्ति पापमार्गेण पापिनः । धर्मिष्ठा धर्ममार्गेण विमानवरमाश्रिताः ॥

Verse 39

वैतरण्याः परं पारे पंचयोजनमायतम् । असिपत्रवनंनाम पापलोकस्य दुःखदम्

वैतरण्याः परं पारे पञ्चयोजनमायतम् । असिपत्रवनं नाम पापलोकस्य दुःखदम् ॥

Verse 40

तत्र लोहमयान्येवासिपत्राणां शतानि च । यानि कृन्तंति मर्त्यानां शरीराणि समंततः

तत्र लोहमयान्येव असिपत्राणां शतानि च । यानि कृन्तन्ति मर्त्यानां शरीराणि समन्ततः ॥

Verse 41

यैर्हृतं परवित्तं च कलत्रं च दुरात्मभिः । नव श्राद्धानि तेषां चेत्तस्मान्मुक्तिः प्रजायते

यैर्दुरात्मभिः परवित्तं परकलत्रं च हृतं, तेषां नवश्राद्धकृत्ये कृते तस्मात् क्लेशात् मुक्तिः प्रजायते।

Verse 42

तस्मात्परतरो ज्ञेयो विख्यातः कूटशाल्मलिः । अधोमुखाः प्रलंबंते तस्मिन्कंटकसंकुले

तस्मात् परतरः कूटशाल्मलिर्विख्यातो ज्ञेयः; तस्मिन् कण्टकसंकुले अधोमुखाः प्रलम्बन्ते।

Verse 43

अधस्ताद्वह्निना चैव दह्यमाना दिवानिशम् । विश्वासघातका ये च सर्वदैव सुनिर्दयाः । तस्मान्मुक्तिं प्रयांति स्म श्राद्धे ह्येकादशे कृते

अधस्ताद्वह्निना दिवानिशं दह्यमानाः विश्वासघातकाः सर्वदा सुनिर्दयाः; श्राद्धे ह्येकादशे कृते तस्मान्मुक्तिं प्रयान्ति स्म।

Verse 44

यंत्रात्मकस्ततः प्रोक्तो नरको दारुणाकृतिः । ब्रह्मघ्नास्तत्र पीड्यंते ये चाऽन्ये पापकर्मिणः

ततः परं दारुणाकृतिर्यन्त्रात्मकः नरकः प्रोक्तः; तत्र ब्रह्मघ्ना ये चान्ये पापकर्मिणोऽपि पीड्यन्ते।

Verse 45

श्राद्धेन द्वादशोत्थेन तेभ्यो दत्तेन पार्थिव । तस्मान्मुक्तिं प्रगच्छन्ति यन्त्राख्यनरकात्स्फुटम्

पार्थिव, द्वादशश्राद्धोत्थेन तेभ्यो दत्तेन तर्पणेन, यन्त्राख्यनरकात् ते स्फुटं मुक्तिं प्रगच्छन्ति।

Verse 46

ततो लोहसमाः स्तंभा ज्वलमाना व्यवस्थिताः । आलिंगंति च तान्सर्वान्परदाररताश्च ये

ततः लोहसमाः स्तम्भाः ज्वलन्तो व्यवस्थिताः। परदाररताः ये च, तान् सर्वान् आलिङ्गन्ति॥

Verse 47

मासिकोत्थे कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः

मासिकोत्थे कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः॥

Verse 48

लोहदंष्ट्रास्ततो रौद्राः सारमेया व्यवस्थिताः । भक्षयंति च ते पापान्पृष्ठमांसा शिनो नरान् । त्रैपक्षिके कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः

ततो लोहदंष्ट्राः रौद्राः सारमेयाः व्यवस्थिताः। पृष्ठमांसाशिनो नरान् पापान् ते भक्षयन्ति॥ त्रैपक्षिके कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः॥

Verse 49

लोहचंचुमयाः काकाः संस्थितास्तदनंतरम् । सरागैर्लोचेनैर्यैश्च ईक्षिताः पर योषितः

तदनन्तरं लोहचञ्चुमयाः काकाः संस्थिताः। सरागलोचनैः ये च परयोषितः ईक्षिताः॥

Verse 50

तेषां नेत्राणि ते घ्नंति भूयो जातानि भूरिशः । द्विमासिकं च यच्छ्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते

ते तेषां नेत्राणि घ्नन्ति भूयो जातानि भूरिशः। द्विमासिकं यत् श्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते॥

Verse 51

ततः शाल्मलिकूटस्तु तथान्ये लोहकण्टकाः । तेषां मध्येन नीयंते पैशुन्यनिरता नराः । त्रिमासिकं तु यच्छ्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते

ततः शाल्मलिकूटोऽस्ति तथा लोहकण्टकवनानि च। तेषां मध्ये पैशुन्यरताः परदोषप्रकाशका नराः नीयन्ते। त्रैमासिकश्राद्धकर्मणा तेषां मोक्षः प्रजायते।

Verse 52

रौरवोऽथ सुविख्यातो दारुणो नरको महान् । ब्रह्मघ्नानां समादिष्टः स महाक्लेशकारकः

अनन्तरं रौरवो नाम सुविख्यातो दारुणो महान् नरकः। स ब्रह्मघ्नानां समादिष्टः, महाक्लेशप्रदः सदा।

Verse 53

छिद्यंते विविधैः शस्त्रैस्तत्रस्था ये मुहुर्मुहुः । चतुर्मासिकश्राद्धेन मुक्तिस्तेषां प्रजायते

तत्र स्थिताः प्राणिनो विविधैः शस्त्रैः मुहुर्मुहुः छिद्यन्ते। चतुर्मासिकश्राद्धकर्मणा तेषां मुक्तिः प्रजायते।

Verse 54

अपरस्तु समाख्यातः क्षारोदस्तु सुदारुणः । कृतघ्नानां समादिष्टः सदैव बहुवेदनः

अपरः क्षारोद इति समाख्यातः सुदारुणो नरकः। स कृतघ्नानां समादिष्टः, सदैव बहुवेदनाप्रदः।

Verse 55

अधोमुखा ऊर्ध्व पादाः पीड्यंते यत्र लंबिताः । पञ्चमासिकदानेन मुक्तिस्तेषां प्रजायते

यत्र नराः अधोमुखा ऊर्ध्वपादाः लंबिताः सन्तः पीड्यन्ते। पञ्चमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते।

Verse 56

कुम्भीपाकस्ततो ज्ञेयो नरको दारुणाकृतिः । तैलेन क्षिप्यमाणास्तु यत्र दण्डाभिसंधिताः । दृश्यंते जनहंतारो बालहंतार एव च

कुम्भीपाकस्ततो ज्ञेयो नरको दारुणाकृतिः । तैलेन क्षिप्यमाणास्तु यत्र दण्डाभिसंधिताः । दृश्यंते जनहंतारो बालहंतार एव च

Verse 57

पतंति नरके रौद्रे नरा विश्वासघातकाः । षण्मासिकप्रदानेन मुच्यंते तत्र संकटात्

पतंति नरके रौद्रे नरा विश्वासघातकाः । षण्मासिकप्रदानेन मुच्यंते तत्र संकटात्

Verse 58

सर्पवृश्चिकसंयुक्तस्तथाऽन्यो नरकः श्रुतः । तत्र ये दांभिका लोके ते गच्छन्ति नराधमाः । सप्तमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते

सर्पवृश्चिकसंयुक्तस्तथाऽन्यो नरकः श्रुतः । तत्र ये दांभिका लोके ते गच्छन्ति नराधमाः । सप्तमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते

Verse 59

तथा संवर्तकोनाम नरकोऽन्यः प्रकीर्तितः । वेदविप्लावकाः साधुनिंदकाश्च दुरात्मकाः

तथा संवर्तकोनाम नरकोऽन्यः प्रकीर्तितः । वेदविप्लावकाः साधुनिंदकाश्च दुरात्मकाः

Verse 60

उत्पाट्यते ततो जिह्वा सन्दंशैर्व ह्निसम्भवैः । स्वकार्ये येऽनृतं ब्रूयुस्तद्गात्रं खाद्यते श्वभिः

उत्पाट्यते ततो जिह्वा सन्दंशैर्व ह्निसम्भवैः । स्वकार्ये येऽनृतं ब्रूयुस्तद्गात्रं खाद्यते श्वभिः

Verse 61

परार्थेऽपि च ये ब्रूयुस्तेषां गात्राणि कृत्स्नशः । अष्टमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते

परार्थहेतोः येऽपि मिथ्यावचनं वदन्ति, तेषां गात्राणि सर्वाण्येव पीड्यन्ते। अष्टमासिकदानेन तेषां मोक्षः प्रजायते।

Verse 62

अग्निकूटो महाप्लावो दारुणो नरको महान् । तत्र ते यांति वै मूढाः कूटसाक्ष्यिप्रदा नराः

अग्निकूटो महाप्लावो दारुणो नरको महान्। तत्रैव यान्ति मूढा वै कूटसाक्ष्यप्रदा नराः॥

Verse 63

तत्रस्था यातनां रौद्रां सहं तेऽतीव दुःखिताः । नवमासिकदानं च तेषामाह्लादनं परम्

तत्रस्था रौद्रां यातनां सहन्तेऽतीव दुःखिताः। तेषां नवमासिकदानं परमाह्लादनं भवेत्॥

Verse 64

ततो लोहमयैः कीलैः संचितोऽन्यः समंततः । तत्र चाग्निप्रदातारः स्त्रीणां हन्तार एव च

ततो लोहमयैः कीलैः समन्तात् संचितोऽपरः। तत्र यान्त्यग्निप्रदातारः स्त्रीहन्तारश्च मानवाः॥

Verse 66

ततोंऽगारमयैः पुंजैरावृताभूः समंततः । स्वामिद्रोहरतास्तत्र भ्राम्यंते सर्वतो दिशः

ततोऽङ्गारमयैः पुंजैरावृता भूमिः समन्ततः। स्वामिद्रोहरतास्तत्र सर्वतो दिशो भ्राम्यन्ति॥

Verse 67

एकादशोद्भवं दानं तत्र मुक्त्यै प्रजायते । संतप्तसिकतापूर्णो नरको दारुणाकृतिः

तत्र मोक्षहेतवे एकादशसम्बन्धि दानमुद्भवतीति कथ्यते। दारुणाकृतिरपि नरकः सन्तप्तसिकतापूर्णोऽस्ति।

Verse 68

स्वामिनं चागतं दृष्ट्वा पलायनपरायणाः । ये भवन्ति नरास्तत्र पच्यंते तेऽपि दुःखिताः । तेषां द्वादशमासीयं श्राद्धं चैवोपतिष्ठति

स्वामिनमागतं दृष्ट्वा ये पलायनपरायणाः नरास्तत्र भवन्ति, ते दुःखिताः पच्यन्ते। तेषां द्वादशमासीयं श्राद्धं चोपतिष्ठति।

Verse 69

यत्किंचिद्दीयते तोयमन्नं वा वत्सरांतरे । प्रभुंजते च तन्मार्गे प्रदत्तं निजबान्धवैः

वत्सरान्तरे यत्किञ्चिद् तोयमन्नं वा दीयते, तन्मार्गे निजबान्धवैः प्रदत्तं ते भुञ्जते।

Verse 70

ततः संवत्सरादूर्ध्वं निजकर्मसमुद्भवम् । शुभाशुभं प्रपद्यंते धर्मराजसमीपगाः

ततः संवत्सरादूर्ध्वं धर्मराजसमीपगाः स्वकर्मसमुद्भवं शुभाशुभं फलम् प्रपद्यन्ते।

Verse 71

एवं पंचदशैतानि संसेव्य नरकाणि ते । प्राप्नुवंति ततो जन्म मर्त्यलोके पुनर्नराः

एवं पञ्चदशैतानि नरकाणि संसेव्य ते, ततः पुनर्मर्त्यलोके नराः जन्म प्राप्नुवन्ति।

Verse 72

प्राप्नुवंति विदेशे च जन्म ये हेतुवादकाः । नित्यं तर्पणदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते

ये हेतुवादकाः सन्ति ते विदेशेषु जन्म प्राप्नुवन्ति; तथापि नित्यं तर्पणदानकर्मणा तेषां पितॄणां तृप्तिः प्रजायते।

Verse 73

स्वामिद्रोहरता ये च कुराज्ये जन्म चाप्नुयुः । हंतकारप्रदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते

ये स्वामिद्रोहरताः सन्ति ये च कुराज्ये जन्म चाप्नुयुः; हंतकारप्रदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते।

Verse 74

अदत्त्वा ये नरोऽश्नंति पितृदेवद्विजातिषु । दुर्भिक्षे जन्म तेषां तु तेन पापेन जायते

ये नराः पितृदेवद्विजातिषु भागं न दत्त्वा भुञ्जते, तेन पापेन तेषां दुर्भिक्षे जन्म जायते।

Verse 76

ये प्रकुर्वंति दम्पत्योर्भेदं वै सानुरागयोः । परस्परमसत्यानि तेषां भार्याऽसती भवेत्

ये सानुरागयोर्दम्पत्योर्भेदं प्रकुर्वन्ति, परस्परमसत्यानि वदन्ति च; तेषां भार्या असती भवेत्।

Verse 77

एकस्मिन्वचने प्रोक्ते दश ब्रूते क्रुधान्विता । विरूपा भ्रममाणा च सर्वलोकविगर्हिता । कन्यादानफलैस्तेषां तत्रासां च सुखं भवेत्

एकस्मिन्वचने प्रोक्ते सा क्रुधान्विता दश वचनानि ब्रूते; विरूपा भ्रममाणा सर्वलोकविगर्हिता। कन्यादानफलैस्तेषां तत्रासां च सुखं भवेत्।

Verse 78

कन्यकादानविघ्नं हि विक्रयं वा करोति यः । स कन्याः केवलाः सूते न पुत्रं केवलं क्वचित्

कन्यादानस्य विघ्नं यः करोति, अथवा कन्याविक्रयं समाचरति, स केवलाः कन्याः प्रसूते; पुत्रं तु कदाचन न जनयति।

Verse 79

जायंते ताश्च बंधक्यो विधवा दुर्भगास्तथा । कन्यादानफल प्राप्त्या तासां सौख्यं प्रजायते

ताः स्त्रियः बन्धक्यः, विधवाः, दुर्भगाश्च जायन्ते; किन्तु कन्यादानफलप्राप्त्या तासां सौख्यं प्रजायते।

Verse 80

यैर्हृतानि च रत्नानि तथा शास्त्रांतराणि च । ते दरिद्राः प्रजायंते मूकाः खंजा विचक्षुषः । तेषां शास्त्र प्रदानेन इह सौख्यं प्रजायते

यैः रत्नानि तथा शास्त्रग्रन्थाश्च हृताः, ते दरिद्राः, मूकाः, खञ्जाः, विचक्षुषश्च जायन्ते; शास्त्रप्रदानेन तेषामिह सौख्यं प्रजायते।

Verse 81

एते तु नरकाः प्रोक्ता मर्त्यलोकसमुद्भवाः । एतैर्विज्ञायते सर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम्

एते नरकाः मर्त्यलोकसमुद्भवाः इति प्रोक्ताः; एतैः सर्वं कृतं कर्म शुभाशुभं च यथार्थतः विज्ञायते।

Verse 82

तीर्थयात्राफलैस्तस्य ततः शुद्धिः प्रजायते

ततः तीर्थयात्राफलैस्तस्य शुद्धिः प्रजायते।

Verse 83

भीष्म उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि नराधिप । एकविंशत्प्रमाणं च नरकाणां यथा स्थितम्

भीष्म उवाच—नराधिप, यत् पृष्टोऽस्मि तत् सर्वम् एतत् ते मया सम्यग् आख्यातम्; एकविंशतिनरकाणां प्रमाणं च यथास्थितं विन्यासश्च।

Verse 84

भूयश्च पृच्छ राजेंद्र संदेहो यो हृदि स्थितः

राजेन्द्र, भूयः पृच्छ; यः कश्चित् संदेहो हृदि स्थितः, तं सर्वं निवेदय।

Verse 226

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनंनाम षड्विंशत्युत्तरद्विशत तमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे ‘तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनम्’ इति नाम्ना षड्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 685

तत्र धावंति दुःखार्तास्ताड्यमानाश्च किंकरैः । दशमासिकजं दानं तत्र तेषां प्रमुक्तये

तत्र दुःखार्ताः किंकरैस्ताड्यमानाश्च धावन्ति; तेषां तत्र प्रमुक्तये दशमासिकजं दानं मोक्षोपायः प्रदिश्यते।

Verse 758

क्षयाहे श्राद्धसंप्राप्तौ तत स्तृप्तिः प्रजायते

क्षयाहे श्राद्धसम्प्राप्तौ ततः तृप्तिः प्रजायते।