Adhyaya 16
अस्य षोडशाध्याये सूतः हाटकेश्वरसम्भवे पवित्रक्षेत्रे रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनस्य परमफलश्रैष्ठ्यं प्रतिपादयति। विवेकिनः सर्वकर्माणि परित्यज्य तत्रैव निवासं कृत्वा देवसन्निधिं सेवितुम् उपदिश्यते। दानं, क्रियाकाण्डः, अग्निष्टोमादियज्ञाः सम्यग्दक्षिणासहिताः, चान्द्रायणकृच्छ्रादिदुर्व्रतानि, प्रभासगङ्गादितीर्थानि च—एतानि सर्वाणि तुल्यतया निरूप्य, तस्य क्षेत्रस्य पुण्यस्य षोडशांशमपि न समं भवतीति निगद्यते। पूर्वं राजर्षयः तत्र सिद्धिं प्राप्तवन्त इति दृष्टान्तैः कथ्यते; कालवशेन नष्टाः पशवः पक्षिणः सर्पाः व्याघ्रादयश्चापि तदनुबन्धेन दिव्यलोकं यान्तीति च। तीर्थानि निवासेन शुद्धिं ददति, हाटकेश्वरक्षेत्रं तु स्मरणेनापि, दर्शनस्पर्शाभ्यां च विशेषतः परमशुद्धिं जनयतीति देहसम्बद्धसाक्षात्कारमाध्यमेन पावनतत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वाऽन्या निखिलाः क्रियाः । रक्तशृंगस्य सांनिध्यं सेवनीयं विचक्षणैः
सूत उवाच—तस्मात् सर्वप्रयत्नेन अन्याः निखिलाः क्रियाः त्यक्त्वा, विचक्षणैः रक्तशृङ्गस्य सांनिध्यं सेवनीयं।
Verse 2
किं दानैः किं क्रियाकांडैः किं यज्ञैः किं व्रतैरपि । तत्क्षेत्रं सेवयेद्भक्त्या हाटकेश्वरसंभवम्
किं दानैः किं क्रियाकाण्डैः किं यज्ञैः किं व्रतैरपि? भक्त्या तदेव क्षेत्रं सेवेत, यद् हाटकेश्वरसंभवम्।
Verse 3
अग्निष्टोमादयो यज्ञाः सर्वे संपूर्णदक्षिणाः । तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्
अग्निष्टोमादयो यज्ञाः सर्वे संपूर्णदक्षिणाः अपि, तस्य क्षेत्रस्य पुरतः षोडशीं कलामपि नार्हन्ति।
Verse 4
चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च । तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्
चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि सान्तपनानि चापि यत् । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्ये षोडशीं कलामपि न अर्हन्ति ॥
Verse 5
प्रभासाद्यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा । तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्
प्रभासादीनि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्ये षोडशीं कलामपि न अर्हन्ति ॥
Verse 6
भूमिदानानि सर्वाणि धर्माः सर्वे दयादिकाः । तस्य क्षेत्रस्य पुरतः कलां नार्हंति षोडशीम्
भूमिदानानि सर्वाणि धर्माः सर्वे दयादिकाः । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्ये षोडशीं कलामपि न अर्हन्ति ॥
Verse 7
तत्र राजर्षयः पूर्वं प्रभूताः सिद्धिमागताः । पशवः पक्षिणः सर्पाः सिंहव्याघ्रा मृगादयः
तत्र पूर्वं राजर्षयः प्रभूताः सिद्धिमागताः । पशवः पक्षिणः सर्पाः सिंहव्याघ्रमृगादयः ॥
Verse 9
तत्र कालवशान्नष्टास्तेऽपि प्राप्ता दिवालयम् । यस्तत्र व्रतहीनोऽपि कृषिकर्मरतोऽपि वा
तत्र कालवशान्नष्टास्तेऽपि प्राप्ता दिवालयम् । यस्तत्र व्रतहीनोऽपि कृषिकर्मरतोऽपि वा ॥
Verse 10
श्रूयतां परमं गुह्यं तस्य क्षेत्रस्य संभवम् । पुनंति क्षेत्रतीर्थानि संवासादिह मानवान्
श्रूयतां परमं गुह्यं तस्य क्षेत्रस्य संभवम्। अस्य क्षेत्रस्य तीर्थानि मानवान् इह संवासमात्रेणापि पुनन्ति॥
Verse 11
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं पुनाति स्मरणादपि । किं पुनर्दर्शनाद्विप्राः स्पर्शनाच्च विशेषतः
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं स्मरणादपि पावनम्। किं पुनर्दर्शनाद्विप्राः स्पर्शनाच्च विशेषतः॥
Verse 16
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनंनाम षोडशोऽ ध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णन’नाम षोडशोऽध्यायः समाप्तः॥