Adhyaya 104

Verse 1

ऋषय ऊचुः । राक्षसैस्तत्र लिंगानि यानि भक्त्या समन्वितैः । स्थापितानि च माहात्म्यं तेषां सूत प्रकीर्तय

ऋषय ऊचुः । राक्षसैस्तत्र लिंगानि यानि भक्त्या समन्वितैः । स्थापितानि च माहात्म्यं तेषां सूत प्रकीर्तय ॥

Verse 2

सूत उवाच । तेषां पूजाकृते रौद्रा राक्षसा बलवत्तराः । लंकापुर्याः समायांति सदैव शतशः पुरा

सूत उवाच । तेषां पूजाकृते रौद्रा राक्षसा बलवत्तराः । लंकापुर्याः समायांति सदैव शतशः पुरा ॥

Verse 3

आगच्छन्तो व्रजन्तस्ते मार्गे क्षेत्रे च तत्र च । भक्षयन्ति जनौघांश्च बालवृद्धाञ्जनानपि

आगच्छन्तो व्रजन्तश्च ते मार्गेषु क्षेत्रेऽपि तत्र च । जनौघान् भक्षयन्ति स्म बालवृद्धजनानपि ॥

Verse 4

ततस्ते मानवाः सर्वे प्रद्रवंतः समंततः । इतश्चेतश्च धावन्ति प्राणरक्षणतत्पराः

ततस्ते मानवाः सर्वे प्रद्रवन्तः समन्ततः । इतश्चेतश्च धावन्ति प्राणरक्षणतत्पराः ॥

Verse 5

तथान्ये बहवो गत्वा ह्ययोध्याख्यां महापुरीम् । रामपुत्रं नृपश्रेष्ठं कुशं प्रोचुः सुदुःखिताः

तथान्ये बहवो गत्वा ह्ययोध्याख्यां महापुरीम् । रामपुत्रं नृपश्रेष्ठं कुशं प्रोचुः सुदुःखिताः ॥

Verse 6

तव पित्रा समं प्राप्ताः पूर्वं ये राक्षसा नृप । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे विभीषणपुरःसराः

तव पित्रा समं प्राप्ताः पूर्वं ये राक्षसा नृप । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे विभीषणपुरःसराः ॥

Verse 7

संस्थापितानि लिंगानि चतुर्वक्त्राणि तत्र वै । राक्षसेंद्रैः स्वमन्त्रैस्तैस्तस्य क्षेत्रस्य पश्चिमे

संस्थापितानि लिङ्गानि चतुर्वक्त्राणि तत्र वै । राक्षसेन्द्रैः स्वमन्त्रैस्तैस्तस्य क्षेत्रस्य पश्चिमे ॥

Verse 8

तेनैव चानुषंगेण समागच्छंति नित्यशः । तस्मिन्क्षेत्रे प्रकुर्वंति तथा लोकस्य भक्षणम्

तेनैव चानुषंगेण समागच्छंति नित्यशः । तस्मिन्क्षेत्रे प्रकुर्वंति तथा लोकस्य भक्षणम्

Verse 9

यदि वा तानि लिंगानि कश्चित्संपूजयेन्नरः । सद्यो विनाशमायाति सोऽप्यनर्थो महानभूत्

यदि वा तानि लिंगानि कश्चित्संपूजयेन्नरः । सद्यो विनाशमायाति सोऽप्यनर्थो महानभूत्

Verse 10

तस्माद्यदि न रक्षा नः करिष्यसि महीपते । तच्छनैर्यास्यते लोकः सर्वोऽयं संक्षयं ध्रुवम्

तस्माद्यदि न रक्षा नः करिष्यसि महीपते । तच्छनैर्यास्यते लोकः सर्वोऽयं संक्षयं ध्रुवम्

Verse 11

तच्च क्षेत्रं विशेषेण यत्रागच्छंति ते सदा । राक्षसाः क्रूरकर्माणो महामांसस्य लोलुपाः

तच्च क्षेत्रं विशेषेण यत्रागच्छंति ते सदा । राक्षसाः क्रूरकर्माणो महामांसस्य लोलुपाः

Verse 12

तच्छ्रुत्वा स नृपस्तूर्णं स्वामात्यानां न्यवेदयत् । राज्यभारं ततस्तत्र बलेन सहितो ययौ

तच्छ्रुत्वा स नृपस्तूर्णं स्वामात्यानां न्यवेदयत् । राज्यभारं ततस्तत्र बलेन सहितो ययौ

Verse 13

अथ प्राप्तं कुशं दृष्ट्वा हतशेषा द्विजोत्तमाः । प्रोचुस्तं भर्त्सयित्वा तु वचनैः परुषाक्षरैः

अथ कुशं प्राप्तं दृष्ट्वा हतशेषा द्विजोत्तमाः । तं भर्त्सयित्वा परुषाक्षरैर्वचनैः प्रोचुः ॥

Verse 14

किमेवं क्रियते राज्यं यथा त्वं क्षत्रियाधमः । करोषि यत्र विध्वंसं राक्षसै र्नीयते जनः

किमेवं क्रियते राज्यं यथा त्वं क्षत्रियाधमः । करोषि यत्र विध्वंसं राक्षसैर्नीयते जनः ॥

Verse 15

नूनं जातो न रामेण भवान्रावणसंभवः । येनोपेक्षसि सर्वान्नो राक्षसैः परिपीडितान्

नूनं जातो न रामेण भवान्रावणसंभवः । येनोपेक्षसि सर्वान्नो राक्षसैः परिपीडितान् ॥

Verse 16

सत्यमेतत्पुरा प्रोक्तं नीतिशास्त्रविचक्षणैः । यस्य वर्णस्य यो राजा स वर्णः सुखमेधते

सत्यमेतत्पुरा प्रोक्तं नीतिशास्त्रविचक्षणैः । यस्य वर्णस्य यो राजा स वर्णः सुखमेधते ॥

Verse 17

तस्मात्त्वं राक्षसोद्भूतो राक्षसैर्द्विजसत्तमान् । उपेक्षसे ततः सर्वान्भक्ष्यमाणांस्तथापरान्

तस्मात्त्वं राक्षसोद्भूतो राक्षसैर्द्विजसत्तमान् । उपेक्षसे ततः सर्वान्भक्ष्यमाणांस्तथापरान् ॥

Verse 18

आर्तानां यत्र लोकानां दोषैः पार्थिवसंभवैः । पतंत्यश्रूणि भूपृष्ठे तत्र राजा स दोषभाक्

यत्र पार्थिवसम्भवैर्दोषैरार्तजनानामश्रूणि भूपृष्ठे पतन्ति, तत्र स राजा तेषां दोषाणां भारभाक् भवति।

Verse 19

कुश उवाच । प्रसादः क्रियतां विप्रा न मया ज्ञातमीदृशम् । राक्षसेभ्यः समुत्पन्नो ब्राह्मणानां पराभवः

कुश उवाच—विप्राः, प्रसादं कुरुत; एतादृशं मया न ज्ञातम्—यद्राक्षसेभ्यः समुत्पन्नो ब्राह्मणानां पराभवः।

Verse 20

अद्यप्रभृति यः कश्चिद्विनाशं नीयते क्वचित् । ब्राह्मणो वाऽथवाऽन्योऽपि तद्भवेन्मम पातकम्

अद्यप्रभृति यः कश्चिद् यत्र कुत्रचिद्विनाशं नीयते—ब्राह्मणो वा अन्यो वा—तत्सर्वं मम पातकं भवतु।

Verse 21

एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं प्रेषयामास राघवः । विभीषणाय संक्रुद्धो दूतं भयविवर्जितम्

एवमुक्त्वा राघवः ततोऽतितूर्णं संक्रुद्धो विभीषणाय भयविवर्जितं दूतं प्रेषयामास।

Verse 22

गच्छ दूत द्रुतं गत्वा त्वया वाच्यो विभीषणः । रामोचितस्त्वया स्नेहो मया सह कृतो महान्

गच्छ दूत, द्रुतं गत्वा त्वया विभीषणो वाच्यः—‘त्वया मया सह रामोचितः महान् स्नेहः कृतः’ इति।

Verse 23

यद्राक्षसगणैः सार्धं मम भूमिं समंततः । त्वं क्लेशयसि दुर्बुद्धे मां विश्वास्य सुभाषितैः

यद्यपि त्वं राक्षसगणैः सह मम भूमिं समन्ततः क्लेशयसि, हे दुर्बुद्धे, सुभाषितैर्मां विश्वास्यापि पीडयसि।

Verse 24

मम पित्रा कृतेयं ते प्रतिष्ठा राक्षसाधम । तेन नो हन्मि ते भ्राता यथा तातेन शातितः

मम पित्रा कृतेयं ते प्रतिष्ठा, हे राक्षसाधम; तस्मादिदानीं ते भ्रातरं हनिष्यामि, यथा तातेन तव पिता शातितः।

Verse 25

विषवृक्षोऽपि यो वृद्धिं स्वयमेव प्रणीयते । कथं संछिद्यते सोऽत्र स्वयमेव मनीषिभिः

विषवृक्षोऽपि यः स्वयमेव वृद्धिं प्रणीयते, स स्वयमेव प्रवर्धमानः कथमत्र मनीषिभिः संछिद्येत?

Verse 26

तस्मादद्य दिनादूर्ध्वं यदि कश्चिन्निशाचरः । समुद्रस्योत्तरं पारं कथंचिदागमिष्यति

तस्मादद्य दिनादूर्ध्वं यदि कश्चिन्निशाचरः समुद्रस्योत्तरं पारं कथञ्चिदागमिष्यति…

Verse 27

तदहं सत्वरं प्राप्य लंकां तव पुरीमिमाम् । ससैन्यो ध्वंसयिष्यामि तथा सर्वान्निशाचरान्

तदा अहं सत्वरं प्राप्य लङ्कां तव पुरीमिमां ससैन्यो ध्वंसयिष्यामि, तथा सर्वान्निशाचरान्।

Verse 28

त्वां च बद्ध्वा दृढैः पाशैर्निगडैश्च सुसंयतम् । कारासंस्थं करिष्यामि सद्य एव न संशयः

त्वामपि दृढैः पाशैर्निगडैश्च सुसंयम्य बद्ध्वा, कारागारे स्थापयिष्यामि अद्यैव; नात्र संशयः।

Verse 29

एवमुक्तस्ततो दूतो गत्वा सेतुं द्रुतं ततः । दृष्ट्वा रामेश्वरं देवं यावदग्रे व्यव स्थितः

एवमुक्तो दूतो द्रुतं सेतुं गत्वा, रामेश्वरं देवं दृष्ट्वा तस्याग्रे किञ्चित्कालं स्थितवान्।

Verse 30

तावत्पृष्टो जनैः कैश्चित्कस्त्वं वत्स इहागतः । केन कार्येण नो ब्रूहि नात्र गच्छंति मानवाः

ततः केचन जनास्तं पप्रच्छुः—‘कस्त्वं वत्स, इहागतः? केन कार्येण? ब्रूहि; अतोऽग्रे मानवाः न गच्छन्ति।’

Verse 31

दूत उवाच । अहं कुशेन भूपेन विभीषणगृहं प्रति । प्रेषितः कार्यमुद्दिश्य तत्र यास्याम्यहं कथम्

दूत उवाच—‘अहं कुशेन भूपेन विभीषणगृहं प्रति कार्यमुद्दिश्य प्रेषितः; तत्राहं कथं यास्यामि?’

Verse 32

जना ऊचुः । नातः परं नरः कश्चिद्गन्तुं शक्तः कथंचन । भग्नः सेतुर्यतो मध्ये रामेणाक्लिष्टकर्मणा

जना ऊचुः—‘नातः परं कश्चिन्नरः कथञ्चन गन्तुं शक्तः; मध्ये रामेणाक्लिष्टकर्मणा सेतुर्भग्नः।’

Verse 33

तस्मादत्रैव ते कार्यं सिद्धिं दूत प्रयास्यति । विभीषणकृतं सर्वं दर्शनात्तस्य रक्षसः

तस्मादत्रैव ते कार्यं सिद्धिं दूत प्रयास्यति । विभीषणकृतं सर्वं दर्शनात्तस्य रक्षसः

Verse 34

सर्वदा राक्षसेन्द्रोऽसौ शुभं रामेश्वरत्रयम् । त्रिकालं पूजयत्येव नियमं समुपाश्रितः

सर्वदा राक्षसेन्द्रोऽसौ शुभं रामेश्वरत्रयम् । त्रिकालं पूजयत्येव नियमं समुपाश्रितः

Verse 35

लंकाद्वारे स्थितो यो वै सेतुखण्डे महेश्वरः । प्रभाते कुरुते तस्य स्वयं पूजां विभीषणः

लंकाद्वारे स्थितो यो वै सेतुखण्डे महेश्वरः । प्रभाते कुरुते तस्य स्वयं पूजां विभीषणः

Verse 36

जलमध्यगतं यच्च सेतुखंडं द्वितीयकम् । तत्र रामेश्वरो यश्च मध्याह्ने तं प्रपूजयेत्

जलमध्यगतं यच्च सेतुखंडं द्वितीयकम् । तत्र रामेश्वरो यश्च मध्याह्ने तं प्रपूजयेत्

Verse 37

एनं देव निशीथे च सर्वदागत्य भक्तितः । संपूजयेन्न सन्देहः सत्यमेतत्प्रकीर्तितम्

एनं देव निशीथे च सर्वदागत्य भक्तितः । संपूजयेन्न सन्देहः सत्यमेतत्प्रकीर्तितम्

Verse 38

तस्मात्तिष्ठ त्वमव्यग्रः स्थानेऽत्रैव समाहितः । यावदागमनं तस्य राक्षसस्य महात्मनः

तस्मात् त्वम् अव्यग्रः समाहितः सन् अत्रैव स्थाने तिष्ठ । यावत् तस्य महात्मनः राक्षसस्य आगमनं भवति ॥

Verse 39

तेनैव सहितः पश्चात्स्वेच्छया तस्य मन्दिरम् । प्रयास्यसि गृहं वापि स्वकीयं तद्विसर्जितः

पश्चात् तेनैव सहितः स्वेच्छया तस्य मन्दिरं प्रयास्यसि; अथवा तेन विसर्जितः सन् स्वकीयं गृहं अपि गमिष्यसि ॥

Verse 40

अथ तेषां तदाकर्ण्य स दूतो हर्षसंयुतः । बाढमित्येव चोक्त्वाथ तत्र चैव व्यवस्थितः

तेषां वचनं तदाकर्ण्य स दूतो हर्षसंयुतः । ‘बाढम्’ इत्येव उक्त्वा अथ तत्रैव व्यवस्थितः ॥

Verse 41

अथ प्राप्ते निशार्धे स राक्षसैः परिवारितः । विभीषणः समायातस्तस्मिन्नायतने शुभे

अथ निशार्धे प्राप्ते स राक्षसैः परिवारितः । विभीषणः शुभे तस्मिन् आयतने समायातः ॥

Verse 42

विमानवरमारूढः स्तूयमानः समन्ततः । राक्षसैर्बंदिरूपैस्तैर्गीयमानस्तथा परैः

विमानवरमारूढः समन्ततः स्तूयमानः । बन्दिरूपैः राक्षसैः तथा परैश्च गीयमानः ॥

Verse 43

उत्तीर्य च विमानाग्र्यात्कृत्वाऽथ त्रिः प्रदक्षिणाम् । रामेश्वरं प्रणम्योच्चैः स्तोत्रमेतच्चकार सः

उत्तीर्य च विमानाग्र्यात् कृत्वाऽथ त्रिः प्रदक्षिणाम् । रामेश्वरं प्रणम्योच्चैः स्तोत्रमेतच्चकार सः ॥

Verse 44

नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयप्रद । सर्वतः पाणिपादं ते सर्वतोक्षिशिरोमुखम्

नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयप्रद । सर्वतः पाणिपादं ते सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ॥

Verse 45

त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं चंद्रस्त्वं प्रभाकरः । त्वं विष्णुस्त्वं चतुर्वक्त्रः शक्रस्त्वं परमेश्वरः

त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं चन्द्रस्त्वं प्रभाकरः । त्वं विष्णुस्त्वं चतुर्वक्त्रः शक्रस्त्वं परमेश्वरः ॥

Verse 47

यथा काष्ठगतो वह्निः संस्थितोऽपि न लक्ष्यते । मूढैः सर्वत्रसंस्थोपि तथा त्वं नैव लक्ष्यसे

यथा काष्ठगतो वह्निः संस्थितोऽपि न लक्ष्यते । मूढैः सर्वत्रसंस्थोऽपि तथा त्वं नैव लक्ष्यसे ॥

Verse 48

यथा दधिगतं सर्पिर्निगूढत्वेन संस्थितम् । चराचरेषु भूतेषु तथा त्वं देव संस्थितः

यथा दधिगतं सर्पिर्निगूढत्वेन संस्थितम् । चराचरेषु भूतेषु तथा त्वं देव संस्थितः ॥

Verse 49

यथा जलं धरापृष्ठात्खनन्नाप्नोति मानवः । तथा त्वां पूजयन्नित्यं मोक्षमाप्नोत्यसंशयम्

यथा धरापृष्ठे खनन् मानवो जलं प्राप्नोति, तथा त्वां नित्यं पूजयन् मोक्षमाप्नोत्यसंशयम्।

Verse 50

तावच्च दुर्लभः स्वर्गस्तावच्छूराश्च शत्रवः । यावदेव न सन्तोषं त्वं करोषि शरीरिणाम्

यावत् त्वं शरीरिणां सन्तोषं न करोषि, तावत् स्वर्गो दुर्लभः, तावच्च शूराः शत्रवः प्रबलाः सन्ति।

Verse 51

तावल्लक्ष्मीश्चला नॄणां तावद्रोगाः पृथग्विधाः । न यावद्देवदेव त्वं सन्तोषं संप्रयास्यसि

यावत् त्वं देवदेव सन्तोषं न संप्रयास्यसि, तावत् नॄणां लक्ष्मीश्चला, तावद्रोगाः पृथग्विधाः प्रवर्तन्ते।

Verse 52

तावत्पुत्रोद्भवं दुःखं तथा प्रियसमु द्भवम् । यावत्त्वं देव नायासि सन्तोषं देहिनामिह

यावत् त्वं देव देहिनामिह सन्तोषं नायासि, तावत् पुत्रोद्भवं दुःखं प्रियसमुद्भवं च दुःखं प्रवर्तते।

Verse 53

एवं स्तुत्वा ततो लिंगं स्नापयित्वा यथाविधि । गन्धानुलेपनैदिव्यैर्मर्दयामास वै ततः

एवं स्तुत्वा ततः लिङ्गं यथाविधि स्नापयित्वा, दिव्यगन्धानुलेपनैः पश्चात् तद् वै मर्दयामास।

Verse 54

पारिजातकपुष्पैश्च तथा सन्तानसम्भवैः । कल्पपादपसंभूतैस्तथा मन्दारजैरपि

पारिजातकुसुमैश्च तथा सन्तानवृक्षसम्भवैः। कल्पपादपसमुद्भूतैः तथा मन्दारजैः अपि (सः) पूजयामास॥

Verse 55

पूजां चक्रे सुविस्तीर्णा श्रद्धया परया युतः । दिव्यैराभरणैर्भूष्य दिव्यवस्त्रैस्ततः परम्

परया श्रद्धया युक्तः सुविस्तीर्णां महतीं पूजां चकार। दिव्यैराभरणैर्भूष्य ततः परं दिव्यवस्त्रैश्च अलङ्कृतवान्॥

Verse 56

स च गीतं स्वयं चक्रे तालमादाय पाणिना । मूर्छातालकृतं रम्यं सप्तस्वरविराजितम्

स च स्वयं गीतं चकार, पाणिना तालमादाय। मूर्छातालकृतं रम्यं सप्तस्वरविराजितम्॥

Verse 57

तानयुक्त्या समोपेतं ग्रामै रागैः स्वलंकृतम् । एवं कृत्वा स शुश्रूषा तस्य देवस्य भक्तितः

तानयुक्त्या समोपेतं ग्रामै रागैः स्वलङ्कृतम्। एवं कृत्वा स शुश्रूषां तस्य देवस्य भक्तितः अकरोत्॥

Verse 58

यावत्संप्रस्थितो भूयो लंकां प्रति विभीषणः । तावद्दूतोऽग्रतः स्थित्वा कुशवाक्यमुवाच ह

यावत् भूयो लङ्कां प्रति विभीषणः संप्रस्थितः। तावत् दूतः अग्रतः स्थित्वा कुशवाक्यं उवाच ह॥

Verse 59

विशेषतस्तु तेनोक्तं यत्तस्य पुरतः पुरा । अतिकोपाभिभूतेन प्ररक्तनयनेन च

विशेषतस्तु तेनोक्तं यत् तस्य पुरतः पुरा । अतिकोपाभिभूतेन प्ररक्तनयनेन च ॥

Verse 60

तच्छ्रुत्वाथ प्रणम्योच्चैर्दूतं प्राह विभीषणः । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः

तच्छ्रुत्वाथ प्रणम्योच्चैर्दूतं प्राह विभीषणः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः ॥

Verse 61

यद्येवं विहितं राज्ये रामपुत्रस्य राक्षसैः । तन्नूनं तन्मया सर्वं विहितं दूतसत्तम

यद्येवं विहितं राज्ये रामपुत्रस्य राक्षसैः । तन्नूनं तन्मया सर्वं विहितं दूतसत्तम ॥

Verse 62

तस्मान्महाप्रसादो मे कृतस्तेन महात्मना । कुशेन प्रेषितो यस्त्वं मम मूर्खस्य संनिधौ

तस्मान्महाप्रसादो मे कृतस्तेन महात्मना । कुशेन प्रेषितो यस्त्वं मम मूर्खस्य संनिधौ ॥

Verse 63

एवमुक्त्वा स तान्सर्वाञ्छोधयामास राक्षसान् । ये गत्वा भूतले मर्त्यान्ध्वंसयंति सदैव हि

एवमुक्त्वा स तान्सर्वाञ्छोधयामास राक्षसान् । ये गत्वा भूतले मर्त्यान्ध्वंसयन्ति सदैव हि ॥

Verse 64

ततस्तत्रैव चानीय तस्य दूतस्य संनिधौ । प्रत्येकं तानुवाचेदं कोपादश्रूणि चोत्सृजन्

ततः स तान् तत्रैव नीत्वा तस्य दूतस्य संनिधौ । एकैकं प्रति कोपेन वदन् अश्रूणि चोत्सृजत् ॥

Verse 65

यैः कृतो जनविध्वंसो राक्षसैः सुदुरात्मभिः । राज्ये कुशस्य संप्राप्तैः प्रभोर्मम महात्मनः

यैः कृतो जनविध्वंसो राक्षसैः सुदुरात्मभिः । कुशराज्ये समायातैः प्रभोर्मम महात्मनः ॥

Verse 66

ते सर्वे व्यंतरा रौद्राः प्रभवंतु सुदुःखिताः । लंकाद्वारगता नित्यं क्षुत्पिपासानिपीडिताः

ते सर्वे व्यंतरा रौद्राः प्रभवन्तु सुदुःखिताः । लङ्काद्वारगता नित्यं क्षुत्पिपासानिपीडिताः ॥

Verse 67

सर्वभोगपरित्यक्ताः शीतातपसहि ष्णवः । श्लेष्ममूत्रकृताहारा निन्द्याः सर्वजनस्य च

सर्वभोगपरित्यक्ताः शीतातपसहिष्णवः । श्लेष्ममूत्रकृताहारा निन्द्याः सर्वजनस्य च ॥

Verse 68

एवं दत्त्वाथ तेषां स शापं राक्षससत्तमः । ततः प्राह च तं दूतं पुनरेव कृतां जलिः

एवं दत्त्वाथ तेषां स शापं राक्षससत्तमः । ततः प्राह च तं दूतं पुनरेव कृताञ्जलिः ॥

Verse 69

अद्यप्रभृति नो कश्चिद्राक्षसः संप्रयास्यति । तस्माद्वाच्यो रघुश्रेष्ठो मद्वाक्यात्स कुशस्त्वया । क्षम्यतामपराधो मे यदज्ञाना दयंकृतः

अद्यप्रभृति न कश्चिद् राक्षसः पुनरपि संप्रयास्यति। तस्मान्मद्वाक्याद् रघुश्रेष्ठः कुशस्त्वया वाच्यः— ‘क्षम्यतां मेऽपराधः; यदज्ञानाद् अहं हिंसां कृतवान्।’

Verse 70

राक्षसैर्दुष्टजातीयैर्महामांसस्यलोलुपैः । कृतश्च निग्रहस्तेषां प्रत्यक्षं तव दूत यः

दुष्टजातीयैर्महामांसस्यलोलुपैः राक्षसैस्तेषां निग्रहः कृतः। स च निग्रहः, हे दूत, प्रत्यक्षं तव दृश्यते।

Verse 71

यदन्यदपि कृत्यं स्याद्दैवं वा मानुषं च वा । मम भृत्यस्य तत्सर्वं कथनीयमशंकितम्

यदन्यदपि कृत्यं स्यात्—दैवं वा मानुषं च वा— तत्सर्वं मम भृत्याय त्वया कथनीयम् अशंकितम्।

Verse 72

दूत उवाच । यानि तत्र च लिंगानि राक्षसैर्निर्मितानि च । तानि गत्वा स्वयं शीघ्रं त्वमुत्पाटय राक्षस

दूत उवाच— यानि तत्र लिङ्गानि राक्षसैर्निर्मितानि च, तानि गत्वा स्वयं शीघ्रं त्वमुत्पाटय, हे राक्षस।

Verse 73

एतदेव परं कृत्यं सर्वलोकसुखावहम् । स्थापितानि च यान्येव मंत्रै राक्षससंभवैः

एतदेव परं कृत्यं सर्वलोकसुखावहम्— यानि लिङ्गानि मन्त्रैः राक्षससंभवैः स्थापितानि।

Verse 74

संपूजितानि रक्षोभिश्चतुर्वक्त्राणि राक्षस । अजानन्मानवः कश्चिद्यदि पूजां समाचरेत्

हे राक्षस, रक्षोभिः सम्यक् संपूजितानि तानि चतुर्वक्त्राणि; अजानन् कश्चिन्मानवो यदि पूजां समाचरेत्…

Verse 75

तत्क्षणान्नाशमायाति एतद्दृष्टं मया स्वयम् । एतस्मात्कारणाद्वच्मि त्वामहं राक्षसाधिप । तैः स्थितैर्भूतले लिंगैः स्थिताः सर्वे निशाचराः

तत्क्षणादेव नाशमायाति—एतन्मया स्वयमेव दृष्टम्। तस्मात्कारणादहं त्वां वदामि, हे राक्षसाधिप; तैर्भूतले स्थापितैर्लिङ्गैः सर्वे निशाचराः अत्रैव स्थिताः।

Verse 76

विभीषण उवाच । मया पूर्वं प्रतिज्ञातं रामस्य पुरतः किल । रामेश्वरमतिक्रम्य न गतव्यं धरातले

विभीषण उवाच—मया पूर्वं रामस्य पुरतः प्रतिज्ञातं किल: ‘रामेश्वरमतिक्रम्य धरातले न गन्तव्यम्’ इति।

Verse 77

अन्यच्च कारणं दूत प्रोक्तमत्र मनीषिभिः । दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत्

अन्यच्च कारणं, हे दूत, अत्र मनीषिभिः प्रोक्तम्—दुःस्थितं सुस्थितं वा शिवलिङ्गं न चालयेत्।

Verse 78

तत्कथं तत्र गत्वाऽथ लिंगभेदं करोम्यहम् । स्वयं माहेश्वरो भूत्वा प्रतिज्ञाय च वै स्वयम्

तर्हि कथं तत्र गत्वा लिङ्गभेदं करोम्यहम्? स्वयं माहेश्वरो भूत्वा, स्वयमेव च प्रतिज्ञां कृत्वा।

Verse 79

तस्मात्प्रसादनीयस्ते मद्वाक्यात्स नराधिपः । यद्युक्तं मया प्रोक्तं तत्त्वं कुरु विनिग्रहम्

तस्मात् मद्वाक्यप्रभावेन स नराधिपः त्वया प्रसादनीयः। यदि मया युक्तं तत्त्वं प्रोक्तं, तर्हि तदनुसारं सत्ये स्थित्वा विनिग्रहं कुरु॥

Verse 80

एवमुक्त्वाथ तं दूतं रत्नैः सागरसंभवैः । प्रभूतैर्भूषयित्वाऽथ विससर्ज नृपं प्रति

एवमुक्त्वा अथ तं दूतं सागरसम्भवैः प्रभूतैः रत्नैः भूषयित्वा, अथ नृपं प्रति विससर्ज॥

Verse 81

अथ ते राक्षसास्तेन शप्ताः प्रोचुः सुदुःखिताः । कुरु शापस्य मोक्षं नः सर्वेषां राक्षसेश्वर

अथ तेन शप्ताः ते राक्षसाः सुदुःखिताः प्रोचुः— “हे राक्षसेश्वर, अस्माकं सर्वेषां शापमोक्षं कुरु” इति॥

Verse 82

विभीषण उवाच । नाहं करोमि भूयोऽपि युष्माकं राक्षसाधमाः अनुग्रहं प्रशप्तानां वंचकानां विशेषतः

विभीषण उवाच— नाहं भूयोऽपि युष्माकं, हे राक्षसाधमाः, प्रशप्तानां विशेषतः वञ्चकानां च, अनुग्रहं करोमि॥

Verse 83

तस्मात्सोऽपि रघुश्रेष्ठः प्रसादं वः करिष्यति । मम वाक्याद संदिग्धं कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्

तस्मात् स रघुश्रेष्ठोऽपि वः प्रसादं करिष्यति। मम वाक्यात् असंदिग्धं—कश्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम्॥

Verse 84

एवमुक्त्वाऽथ रक्षेन्द्रः प्रेषयामास सत्वरम् । दूतं कुशमहीपस्य मानुषं देवपूजकम्

एवमुक्त्वा ततः रक्षेन्द्रः शीघ्रमेव प्रेषयामास दूतम् । कुशमहीपस्य समीपं मानुषं देवपूजकं च ॥

Verse 85

गत्वा ब्रूहि कुशं भूपं सत्वरं वचनान्मम । एतेषां मत्प्रशप्तानां राक्षसानां दुरात्मनाम् । अनुग्रहं कुरु विभो दीनानां भोजनाय वै

गत्वा ब्रूहि कुशं भूपं सत्वरं वचनान्मम । एतेषां मत्प्रशप्तानां राक्षसानां दुरात्मनाम् । अनुग्रहं कुरु विभो दीनानां भोजनाय वै ॥

Verse 86

एवमुक्तस्ततस्तेन इतो दूतेन संयुतः । कुशस्तेन विनिर्यातः सत्वरं द्विजसत्तमाः

एवमुक्तस्ततः तेन दूतैनेतोऽन्वितः । कुशस्तेन विनिर्यातः सत्वरं द्विजसत्तमाः ॥

Verse 87

ततो गत्वा द्रुतं दूतः कुशं प्रोवाच सादरम् । प्रणिपत्य यथा न्यायं विनयावनतः स्थितः

ततो गत्वा द्रुतं दूतः कुशं प्रोवाच सादरम् । प्रणिपत्य यथा न्यायं विनयावनतः स्थितः ॥

Verse 88

विभीषणो मया दृष्टो देवे रामेश्वरे विभो । पूजार्थं तत्र चायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः

विभीषणो मया दृष्टो देवे रामेश्वरे विभो । पूजार्थं तत्र चायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥

Verse 89

प्रोक्तो मया भवद्वाक्यमशेषं रघुनन्दन । श्रुतं तेनापि तत्सर्वं विनयावनतेन च

प्रोक्तं मया भवद्वाक्यमशेषं रघुनन्दन । स च तत्सर्वं श्रुतवान् विनयावनतः सन् ॥

Verse 90

अजानतः प्रभो तस्य राक्षसैः सुदुरात्मभिः । प्रजैवं पीडिता भूमौ महामांसस्य लोलुपैः

अजानतः प्रभो तस्य राक्षसैः सुदुरात्मभिः । भूमौ प्रजाः सदा पीडिता महामांसलोलुपैः ॥

Verse 91

तच्छ्रुत्वा मन्मुखात्तेन सर्वेषां निग्रहः कृतः । यैः कृतं कदनं भूमौ तव पार्थिव सत्तम । कृतास्ते व्यन्तरा सर्वे पापाहारविहारिणः

तच्छ्रुत्वा मन्मुखात्तेन सर्वेषां निग्रहः कृतः । ये कृतं कदनं भूमौ तव पार्थिव सत्तम । कृतास्ते व्यन्तरा सर्वे पापाहारविहारिणः ॥

Verse 92

भविष्यथ तथा यूयं क्षुत्पिपासानिपीडिताः । तैः सर्वैः प्रार्थितः सोऽपि भूयोभूयः प्रणम्य तम्

भविष्यथ तथा यूयं क्षुत्पिपासानिपीडिताः । तैः सर्वैः प्रार्थितः सोऽपि भूयोभूयः प्रणम्य तम् ॥

Verse 93

शप्ताः सर्वे वयं तावत्प्रसादं कुरु तद्विभो । ते तेनाथ ततः प्रोक्ता नाहं वो राक्षसाधमाः

शप्ताः सर्वे वयं तावत्प्रसादं कुरु तद्विभो । तानुवाच ततः सोऽथ नाहं वो राक्षसाधमाः ॥

Verse 94

अनुग्रहं करिष्यामि न दास्यामि च भोजनम् । कुशादेशान्मया सर्वे यूयं पापसमन्विताः

अनुग्रहं करिष्यामि, न तु भोजनं दास्यामि। कुशराज्ञः आदेशात् मया सर्वे यूयं पापसमन्विताः (एव) स्थिताः।

Verse 95

निगृहीताः स युष्माकं प्रसादं प्रकरिष्यति । तदर्थं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशं महीपते

निगृहीताः स युष्माकं प्रसादं प्रकरिष्यति। तदर्थं प्रेषितो दूतः त्वत्सकाशं महीपते।

Verse 96

रक्षसा तेन यद्युक्तमखिलं तत्त्वमाचर । किं वा ते बहुनोक्तेन नास्ति भक्तस्तथा विधः । भक्तिशक्तिसमोपेतो यथा ते स विभीषणः

रक्षसा तेन यद्युक्तम् अखिलं तत्त्वम् आचर। किं वा ते बहुनोक्तेन—नास्ति भक्तस्तथा विधः; भक्तिशक्तिसमोपेतो यथा ते स विभीषणः।

Verse 97

अद्यप्रभृति नो भूमौ विचरिष्यंति राक्षसाः । तस्य वाक्यादसंदेहं त्वं राजन्सुख भाग्भव

अद्यप्रभृति नो भूमौ विचरिष्यन्ति राक्षसाः। तस्य वाक्याद् असन्देहं त्वं राजन् सुखभाग् भव।

Verse 98

लिंगानां च कृते राजन्विज्ञप्तं तेन रक्षसा । न मया चात्र राजेंद्र आगन्तव्यं कथंचन । रामदेवस्य वाक्येन जंबुद्वीपे न मे गतिः

लिङ्गानां च कृते राजन् विज्ञप्तं तेन रक्षसा। न मया चात्र राजेन्द्र आगन्तव्यं कथञ्चन; रामदेवस्य वाक्येन जम्बूद्वीपे न मे गतिः।

Verse 99

अत्र स्थितस्य यत्कृत्यं दैवं वा मानुषं च वा । तवादेशं करिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

अत्र निवसतः यत्कर्तव्यं दैवं मानुषं वा, तवाज्ञां करिष्यामि; यद्यपि तत् सुदुष्करं स्यात्।

Verse 100

तस्मात्तेन महाराज रामेश्वरप्रपूजकः । मनुष्यः प्रेषितो दूतो यस्तं पश्य महीपते

तस्मात्, महाराज, तेन रामेश्वरप्रपूजकेन मानुषो दूतो प्रेषितः; तं पश्य, महीपते।

Verse 101

अथ तस्य समादेशाड्ढौकनीयैः पृथग्विधैः । सहितः स समायातो दूतो रक्षेंद्रनोदितः

अथ तस्य समादेशात् पृथग्विधैः ढौकनीयैः सहितः स दूतो रक्षेन्द्रनोदितः समायातः।

Verse 102

धात्रीफलप्रमाणानां तेन प्रस्थास्त्रयोदश । मौक्तिकानां समानीताः कृते तस्य महीपतेः

धात्रीफलप्रमाणानां मौक्तिकानां तेन महीपतेः कृते प्रस्थास्त्रयोदश समानीताः।

Verse 103

वैडूर्याणां मरकतानां मणीनां च द्विजोत्तमाः । जात्यानां षोडश द्रोणाः समानीताः सुनिर्मलाः

द्विजोत्तमाः, वैडूर्य-मरकतादीनां जात्यानां सुनिर्मलानां मणीनां षोडश द्रोणाः समानीताः।

Verse 104

अग्निशौचानि वस्त्राणि तथा देवमयानि च । असंख्यातानि वै हेम जात्यं संख्याविवर्जितम्

अग्निशुद्धानि वस्त्राणि देवमयानि चापि वै । दत्तानि बहुधा तत्र हेम च जात्यं गणनातिगम् ॥

Verse 105

तत्सर्वं दर्शयित्वाथ कुशाय सुमहात्मने । कृत्वा प्रदक्षिणं पश्चात्प्रणाममकरोद्द्विजाः

तत्सर्वं दर्शयित्वाथ कुशाय सुमहात्मने । प्रदक्षिणं कृतं पश्चात् प्रणामं चाकरोद्द्विजाः ॥

Verse 106

एष पार्थिवशार्दूल राक्षसेन्द्रो विभीषणः । प्रणामं कुरुते भक्त्या मन्मुखेनेदमब्रवीत्

एष पार्थिवशार्दूल राक्षसेन्द्रो विभीषणः । भक्त्या प्रणमते त्वां वै मन्मुखेनोक्तवानिति ॥

Verse 107

प्रसादात्ते पितुः क्षेमं मम राज्ये मही पते । एष तिष्ठाम्यहं नित्यं पूजयंस्ते पितुर्हरम्

प्रसादात्ते पितुः क्षेमं मम राज्ये महीपते । अत्र तिष्ठाम्यहं नित्यं पूजयन् ते पितुर्हरम् ॥

Verse 108

मम राजन्नविज्ञातैर्यदि तैः सुदुरात्मभिः । महीतले कृतं किंचिद्विरुद्धं क्षम्यतां मम

मम राजन्नविज्ञातैः सुदुरात्मभिरेव तैः । महीतले कृतं किंचिद्विरुद्धं क्षम्यतां मम ॥

Verse 109

एते ये राक्षसाः शप्तास्तवार्थाय मया प्रभो । एतेषां प्रेतरूपाणां त्वमाहारं प्रकीर्तय

भो प्रभो, तवार्थाय मया शप्ताः एते राक्षसाः। एतेषां प्रेतरूपाणां किमाहारं भवेत्, तत् त्वं प्रकीर्तय।

Verse 110

कुश उवाच । ममादेशात्समागत्य तेऽत्र लिंगानि कृत्स्नशः । पूरयंतु प्रयत्नेन पांसुभिः सर्वतोदिशम्

कुश उवाच—ममादेशात् समागत्य तेऽत्र लिङ्गानि कृत्स्नशः। प्रयत्नेन सर्वतोदिशं पांसुभिः पूरयन्तु।

Verse 111

ततस्तु भोजनं तेषां यद्भविष्यति भूतले । तद्वक्ष्यामि स्थिरो भूत्वा शृणु देवप्रपूजक

ततः भूतले तेषां यद् भोजनं भविष्यति, तत् अहं स्थिरो भूत्वा वक्ष्यामि। शृणु, देवप्रपूजक।

Verse 112

तुलागते सदादित्ये तैरागत्य धरातले । विहर्तव्यं प्रयत्नेन यावद्वृश्चिकदर्शनम्

तुलागते सदादित्ये तेऽपि धरातले आगत्य। प्रयत्नेन विहरन्तु यावद् वृश्चिकदर्शनम्।

Verse 113

तत्र यैर्न कृतं श्राद्धं प्रेतपक्षे नराधमैः । कन्यास्थे वा रवौ यावन्न तुलांतगतिर्भवेत्

तत्र प्रेतपक्षे नराधमैः यैः श्राद्धं न कृतम्, तथा कन्यास्थे रवौ यावत्। ते तुलान्तगतिं यावन्न प्राप्नुवन्ति, तावत् तथा तिष्ठन्ति।

Verse 114

ज्वररूपैस्तदंगस्थैर्भक्ष्यमन्नं पृथग्विधम् । ममादेशादसंदिग्धं मासमेकं निशाचरैः

ज्वररूपैस्तदङ्गस्थैर्निशाचरैर्ममाज्ञया । असन्दिग्धं मासमेकं भक्ष्यं भुञ्ज्येत नानाविधम् ॥

Verse 115

विधिहीनं च यैर्दत्तं भुक्तं च विधिवर्जितम् । श्राद्धं वा मानुषैः सेव्या ज्वररूपैश्च ते सदा

विधिहीनं यैर्दत्तं च भुक्तं च विधिवर्जितम् । श्राद्धं वा मानुषैः सेव्यम्—तेषां ज्वररूपिणः सदा ॥

Verse 116

एवं वाच्यास्त्वया सर्वे प्रेतास्ते मद्वचोऽखिलम् । तस्मादागत्य कुर्वंतु कार्तिके मासि मद्वचः

एवं त्वया समाख्येयाḥ सर्वे प्रेताः मद्वचः । तस्मादागत्य कुर्वन्तु कार्तिके मासि मदाज्ञाम् ॥

Verse 117

तथा दूत त्वया वाच्यो मम वाक्याद्विभीषणः । प्रमादाद्यन्मया प्रोक्तं परुषं वचनं तव

तथा दूत त्वया वाच्यो मम वाक्याद्विभीषणः । प्रमादाद्यन्मया प्रोक्तं परुषं वचनं तव ॥

Verse 118

जानाम्यहं महाभाग न तेऽस्ति विकृतिः क्वचित् । परिक्लिष्टं जनं दृष्ट्वा मयैतद्व्याहृतं वचः

जानाम्यहं महाभाग न तेऽस्ति विकृतिः क्वचित् । परिक्लिष्टं जनं दृष्ट्वा मयैतद्व्याहृतं वचः ॥

Verse 119

राक्षसेन्द्रे स्थिते भूमौ त्वयि जानाम्यहं सदा । तिष्ठते जनको मह्यं रामः शस्त्रभृतां वरः

राक्षसेन्द्रे त्वयि भूमौ प्रतिष्ठिते सति अहं नित्यं जानामि—शस्त्रभृतां वरः श्रीरामो मे जनकवत् रक्षकः तिष्ठति।

Verse 120

एवमुक्त्वा ततो दूतं पूजया मास राघवः । वस्त्रैर्बहुविधै रत्नैर्नद्युत्थैश्च पृथग्विधैः

एवमुक्त्वा ततः दूतं राघवः पूजयामास; बहुविधैर्वस्त्रैः नद्युत्थैश्च पृथग्विधैः रत्नैः समलङ्कृत्य।

Verse 121

विभीषणकृते पश्चात्प्रेषयामास राघवः । ढौकनीयान्यनेकानि यानि संति च तत्र वै

विभीषणकृते पश्चात् राघवः प्रेषयामास; तत्र सन्ति यानि वै, तानि ढौकनीयान्यनेकानि।

Verse 122

सूत उवाच । एवं स सुखसंयुक्तान्कृत्वा सर्वान्द्विजोत्तमान् । एतत्सर्वं ददौ पश्चात्तेभ्यो मुक्तादिकं नृपः

सूत उवाच—एवं स सर्वान् द्विजोत्तमान् सुखसंयुक्तान् कृत्वा, नृपः पश्चात् तेभ्यः एतत्सर्वं मुक्तादिकं ददौ।

Verse 123

ढौकनीयं तथाऽयातं तल्लंकायाः पृथग्विधम् । शासनानि तथान्यानि गजाश्वसहितानि च

ढौकनीयं तथाऽयातं तल्लङ्कायाः पृथग्विधम्; शासनानि तथान्यानि गजाश्वसहितानि च।

Verse 124

पत्तनानि विचित्राणि ग्रामाणि नगराणि च । यच्चान्यद्वांछितं येन तद्दत्तं तेन तस्य वै

विचित्राणि पत्तनानि ग्रामान् नगराणि च स ददौ। यच्चान्यद् येन वाञ्छितं तत्तस्यैव तेन दत्तं वै॥

Verse 125

ततः कुशेश्वरं देवं विधाय च लवेश्वरम् । स्वां तनुं च महाभागौ भ्रातरौ तौ रघूत्तमौ

ततः कुशेश्वरं देवं विधाय च लवेश्वरम्। स्वां तनुं चेव तत्रैव न्यस्यतां रघुनन्दनौ॥

Verse 126

निवेद्य ब्राह्मणेन्द्राणां कृत्वा वृत्तिं यथोचिताम् । अयोध्यां नगरीं तूर्णं कृतकृत्यौ विनिर्गतौ

निवेद्य ब्राह्मणेन्द्रेभ्यः कृत्वा वृत्तिं यथोचिताम्। अयोध्यां नगरीं तूर्णं कृतकृत्यौ विनिर्गतौ॥

Verse 495

यथा तिलगतं तैलं गूढं तिष्ठति सर्वदा । तथा त्वं सर्व लोकेषु गूढस्तिष्ठसि शंकर

यथा तिलगते तैलं गूढं तिष्ठति सर्वदा। तथा त्वं सर्वलोकेषु गूढस्तिष्ठसि शंकर॥