Adhyaya 174

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यदपि वो वच्मि लिंगं यत्तत्र संस्थितम् । स्थापितं पिप्पलादेन कंसारेश्वरमित्यहो

सूत उवाच । तथान्यदपि वक्ष्यामि लिङ्गं यत्तत्र संस्थितम् । पिप्पलादेन स्थापितं कंसारेश्वरसंज्ञितम् ॥

Verse 3

यस्मिन्दृष्टे तु लोकानां पापं याति दिनोद्भवम् । नते षाण्मासिकं चैव पूजिते वर्षसंभवम् । ऋषय ऊचुः । पिप्पलादेन यल्लिंगं स्थापितं सूतनन्दन । कंसारेश्वरमित्युक्तं कस्मात्तच्च ब्रवीहि नः

यस्मिन्दृष्टे तु लोकानां पापं याति दिनोद्भवम् । नते षाण्मासिकं चैव पूजिते वर्षसंभवम् । ऋषय ऊचुः । पिप्पलादेन यल्लिङ्गं स्थापितं सूतनन्दन । कंसारेश्वरमित्युक्तं कस्मात्तच्च ब्रवीहि नः ॥

Verse 4

क एष पिप्पलादस्तु कस्य पुत्रो वदस्व नः । किमर्थं स्थापितं लिंगं क्षेत्रे तत्र महात्मना

क एष पिप्पलादस्तु कस्य पुत्रो वदस्व नः । किमर्थं स्थापितं लिङ्गं क्षेत्रे तत्र महात्मना ॥

Verse 5

सूत उवाच । प्रश्नभारो महानेष भवद्भिः समुदाहृतः । तथापि कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवम्

सूत उवाच । प्रश्नभारो महानेष भवद्भिः समुदाहृतः । तथापि कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवम् ॥

Verse 6

याज्ञवल्क्यस्यभगिनी कंसारीति च विश्रुता । कुमारब्रह्मचर्येण तप स्तेपे सुदारुणम्

याज्ञवल्क्यस्य भगिनी कंसारीति च विश्रुता । कुमारब्रह्मचर्येण तपः सुदारुणं चकार ॥

Verse 7

याज्ञवल्क्याश्रमे पुण्ये बांधवेन समन्विता । कस्यचित्त्वथ कालस्य याज्ञवल्क्यस्य भो द्विजाः

याज्ञवल्क्याश्रमे पुण्ये बान्धवेन समन्विता । कस्यचित्कालस्य सा नारी याज्ञवल्क्यं समाययौ ॥

Verse 8

चस्कन्द रेतः स्वप्नांते दृष्ट्वा कांचिद्वराप्सराम् । तारुण्यभावसंस्थस्य तपोयुक्तस्य सद्द्विजाः

स्वप्नान्ते वराप्सरां दृष्ट्वा चस्कन्द रेतः । तारुण्यभावसंस्थस्य तपोयुक्तस्य सद्द्विजाः ॥

Verse 9

रेतसा तस्य महता परिधानं परिप्लुतम् । तच्च तेन परित्यक्तं प्रभाते समुपस्थिते

रेतसा तस्य महता परिधानं परिप्लुतम् । प्रभाते समुपस्थिते तच्च तेन परित्यक्तम् ॥

Verse 10

कंसारिकाऽथ जग्राह स्नानार्थं वसनं च तत् । अमोघरेतसा क्लिन्नमजानन्ती द्विजोत्तमाः

कंसारिका तद्वसनं स्नानार्थं जग्राह । अमोघरेतसा क्लिन्नमजानन्ती द्विजोत्तमाः ॥

Verse 11

कुर्वन्त्या यजनं तस्या जलं वीर्यसमन्वितम् । प्रविष्टं भगमध्ये तु ऋतुकाल उपस्थिते

तस्या यजनकर्म कुर्वत्याः वीर्यसमन्वितं जलम् ऋतुकालोपस्थिते भगमध्ये प्रविष्टम्।

Verse 12

ततो गर्भः समभवत्तस्यास्तूदरमध्यगः । वृद्धिं चाप्यगमन्नित्यं शुक्लपक्षे यथोडुराट्

ततः तस्याः उदरमध्यगः गर्भः समभवत्; स च नित्यं वृद्धिमगमत्, शुक्लपक्षे यथोडुराट्।

Verse 13

साऽपि तं गर्भमादाय स्वोदरस्थं तपस्विनी । दुःखेन महता युक्ता लज्जयाऽथ तदाऽवृता

तपस्विनी सा स्वोदरस्थं गर्भमादाय महादुःखयुता, लज्जया च तदा आवृता बभूव।

Verse 14

चिन्तयामास सुचिरं विस्मयेन समन्विता । गोपायन्ती तदाऽत्मानं दर्शनं याति नो नृणाम्

सा सुचिरं विस्मयसमन्विता चिन्तयामास; आत्मानं गोपायन्ती तदा नृणां दर्शनं न ययौ।

Verse 15

व्रतचर्यामिषं कृत्वा सदा रहसि संस्थिता । संप्राप्ते दशमे मासि निशीथे समुपस्थिते । तस्याः कुमारको जातो वालार्कसदृशद्युतिः

सा व्रतचर्यां कृत्वा सदा रहसि संस्थिता; दशमे मासि संप्राप्ते निशीथे समुपस्थिते, तस्याः वालार्कसदृशद्युतिः कुमारको जातः।

Verse 16

अथ सा तं समा दाय सूक्ष्मवस्त्रेण वेष्टितम् । कृत्वा जगाम चारण्यं मनुष्यपरिवर्जितम् । अश्रुपूर्णेक्षणा दीना रुदन्ती गुप्तमेव च

अथ सा तं शिशुं समादाय सूक्ष्मवस्त्रेण वेष्टयित्वा मनुष्यपरिवर्जितं चारण्यं जगाम। अश्रुपूर्णेक्षणा दीना रुदन्ती गुप्तमेव च।

Verse 17

ततो गत्वा च साऽश्वत्थं विजने सुमहत्तरम् । तस्याधस्ताद्विमुच्याथ वाक्यमेतदुवाच ह

ततो सा विजने सुमहत्तरमश्वत्थं गत्वा, तस्याधस्ताद् विमुच्य, वाक्यमेतदुवाच ह।

Verse 18

अश्वत्थ विष्णुरूपोऽसि त्वं देवेषु प्रतिष्ठितः । तस्माद्रक्षस्व मे पुत्रं सर्वतस्त्वं वनस्पते

अश्वत्थ त्वं विष्णुरूपोऽसि, देवेषु प्रतिष्ठितः। तस्मात् सर्वतो मे पुत्रं रक्षस्व, हे वनस्पते।

Verse 19

एष ते शरणं प्राप्तो मम पुत्रस्तु बालकः । पापाया निर्दयायाश्च तस्माद्रक्षां समाचर

एष मम पुत्रो बालकस्तव शरणं प्राप्तः। पापाया निर्दयायाश्च भयात् तस्माद् रक्षां समाचर।

Verse 20

एवमुक्त्वा रुदित्वा च सुचिरं सा तपस्विनी । जगाम स्वाश्रमं पश्चाद्वाष्पव्याकुललोचना

एवमुक्त्वा सुचिरं रुदित्वा च सा तपस्विनी। पश्चात् स्वाश्रमं जगाम, वाष्पव्याकुललोचना।

Verse 21

यावद्रोदिति सा माता तस्याधस्ताद्वनस्पतेः । तावदाकाशजा वाणी संजाता मेघनिःस्वना

यावत्तस्याः माता तस्य वनस्पतेरधस्ताद् रोदिति स्म, तावद् आकाशसमुद्भूता वाणी मेघगर्जितनिस्वना समजायत।

Verse 22

मा त्वं शोकं कुरुष्वास्य बालकस्य कृते शुभे । एष शापादुतथ्यस्य ज्येष्ठभ्रातुर्बृहस्पतिः । अवतीर्णो धरापृष्ठे योग्यतां समवाप्स्यति

हे शुभे, अस्य बालकस्य कृते मा शोकं कुरुष्व। एष उतथ्यस्य ज्येष्ठभ्राता बृहस्पतिः; शापात् धरापृष्ठेऽवतीर्णः सन् अत्र स्वयोग्यतां समवाप्स्यति।

Verse 23

एष चाथर्वणं वेदं शतकल्पं सुविस्तरम् । शतभेदं च नवधा पंचकल्पं करिष्यति

एष चाथर्वणं वेदं सुविस्तरं शतकल्पं करिष्यति; शतभेदं च कृत्वा नवधा पञ्चकल्पं च विन्यस्यति।

Verse 24

पिप्पलस्य तरोरेष रसं संभक्षयिष्यति । पिप्पलाद इति ख्यातस्ततो लोके भविष्यति

एष पिप्पलतरोरस्य रसं संभक्षयिष्यति; ततः पिप्पलाद इति लोके ख्यातो भविष्यति।

Verse 25

या त्वं विस्मयमापन्ना पुरुषेण विना शिशुः । संजातोऽयं मम प्रांशुस्ततस्तत्कारणं शृणु

या त्वं पुरुषेण विना शिशुः संजात इति विस्मयमापन्ना, स मम प्रांशुः; अतस्तत्कारणं शृणु।

Verse 26

स्नानवस्त्रं च ते भ्रातू रेतसा यत्परिप्लुतम् । तत्त्वया ऋतुकाले तु परिधानं कृतं शुभे

तव भ्रातुः स्नानवस्त्रं यत् रेतसा परिप्लुतम् । तत् त्वया ऋतुकाले तु परिधानं कृतं शुभे ॥

Verse 27

स्नानकाले तु तोयानि रेतोदकमथास्पृशन् । अमोघरेतसा तेन पुत्रोऽयं तव संस्थितः

स्नानकाले तु तोयानि रेतोदकमथास्पृशन् । अमोघरेतसा तेन पुत्रोऽयं तव संस्थितः ॥

Verse 28

एवं ज्ञात्वा महाभागे यद्युक्तं तत्समाचर

एवं ज्ञात्वा महाभागे यद्युक्तं तत्समाचर ॥

Verse 29

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा देवलोकस्यवज्रपातोपमं वचः । हाहाकारपरा भूत्वा निपपात धरातले

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा देवलोकस्य वज्रपातोपमं वचः । हाहाकारपरा भूत्वा निपपात धरातले ॥

Verse 30

छिन्नवृक्षलता यद्वत्पतिता सा तपस्विनी

छिन्नवृक्षलता यद्वत् पतिता सा तपस्विनी ॥

Verse 31

चिरायन्त्यां तु तस्यां स याज्ञवल्क्यो महामुनिः । शून्यं तमाश्रमं दृष्ट्वा पप्रच्छान्यान्मुनीश्वरान्

चिरकालं विलम्बमाने तस्यां स महामुनिर्याज्ञवल्क्यः। शून्यमाश्रमं दृष्ट्वा स अन्यान् मुनीश्वरान् पप्रच्छ॥

Verse 32

क्व च मे भगिनी याता कंसारी सुतपस्विनी । तया विनाऽद्य मे सर्वं शून्यमाश्रममंडलम्

क्व मे भगिनी याता कंसारिः सुतपस्विनी? तया विना अद्य मे सर्वं शून्यमिवाश्रममण्डलम्॥

Verse 33

आचख्यौ तापसः कश्चिद्भगिनी ते यवीयसी । निश्चेष्टा पतिता भूमावश्वत्थस्य समीपतः

आचख्यौ कश्चित्तापसः—ते भगिनी यवीयसी। निश्चेष्टा भूमौ पतिता अश्वत्थस्य समीपतः॥

Verse 34

मया दृष्टा मुनिश्रेष्ठ तां त्वं भावय मा चिरम् । अथासौ त्वरया युक्तः संभ्रांतस्तु प्रधावितः

मया दृष्टा मुनिश्रेष्ठ, तां त्वं भावय मा चिरम्। अथासौ त्वरया युक्तः संभ्रान्तः प्रधावितः॥

Verse 35

यत्र सा कथिता तेन तापसेन तपस्विनी । वीक्षते यावत्तत्रस्था श्वसमाना व्यवस्थिता

यत्र सा तेन तापसेन कथिता तपस्विनी। तत्रैव सा श्वसमाना यावत् वीक्ष्यते व्यवस्थिताऽभवत्॥

Verse 36

अथ तोयेन शीतेन सेचयित्वा मुहुर्मुहुः । दत्त्वा भूयोऽपि वातं च यावच्चक्रे सचेतनाम् । तावत्कात्यायनी प्राप्ता मैत्रेयी च ससंभ्रमम्

अथ शीततोयेन तां मुहुर्मुहुः सेचयित्वा, भूयोऽपि वातेन च व्यजनं कृत्वा, तां सचेतनां चकार। तावदेव कात्यायनी प्राप्ता, मैत्रेयी च ससंभ्रमं समाययौ।

Verse 37

किमिदं किमिदं जातं ननांदर्वद मा चिरम्

किमिदं किमिदं जातं? ननु शीघ्रं वद; मा चिरं विलम्बस्व।

Verse 38

किं वा भूतगृहीताऽसि माहेंद्रेण ज्वरेण वा

किं वा भूतगृहीताऽसि, माहेन्द्रेण ज्वरेण वा पीडिताऽसि?

Verse 39

अथ सा चेतनां लब्ध्वा याज्ञ वल्क्यं पुरः स्थितम् । भार्यया सहितं दृष्ट्वा व्रीडयाऽसून्मुमोच ह

अथ सा चेतनां लब्ध्वा याज्ञवल्क्यं पुरः स्थितं भार्यया सहितं दृष्ट्वा, व्रीडया प्राणान् मुमोच ह।

Verse 40

अथ तां च मृतां दृष्ट्वा रुदित्वा च चिरं द्विजाः । याज्ञवल्क्यः सभार्यस्तु दत्त्वा वह्निं च शोकधृक् । जगाम स्वाश्रमं पश्चाद्दत्त्वा च सलिलाञ्जलिम्

अथ तां मृतां दृष्ट्वा द्विजाः चिरं रुरुदुः। याज्ञवल्क्यः सभार्यः शोकधृक् तां वह्नौ निक्षिप्य अन्त्येष्टिं कृत्वा, सलिलाञ्जलिं दत्त्वा पश्चात् स्वाश्रमं जगाम।

Verse 41

सोऽपि बालोऽथ ववृधे पिप्पलास्वादपुष्टिधृक् । अश्वत्थस्य तले तस्य वृद्धिं याति शनैःशनैः

सोऽपि बालोऽथ ववृधे पिप्पलफलास्वादपुष्टिधृक्। अश्वत्थस्य तले तस्य शनैः शनैरिव वृद्धिं जगाम॥

Verse 42

कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन मार्गेण चागतः

कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन तेन मार्गेण चागतः॥

Verse 43

स दृष्ट्वा बालकं तत्र द्वादशार्कसमप्रभम् । एकाकिनं वने शून्ये पिप्पलास्वादतत्परम् । पप्रच्छ विस्मयाविष्ट एकाकी को भवानिह

स दृष्ट्वा बालकं तत्र द्वादशार्कसमप्रभम्। एकाकिनं वने शून्ये पिप्पलास्वादतत्परम्॥ पप्रच्छ विस्मयाविष्टः—एकाकी को भवानिह॥

Verse 44

वने शून्ये महारौद्रे सिंहव्याघ्रसमाकुले । क्व ते माता पिता चैव किमर्थं चेह तिष्ठसि

वने शून्ये महारौद्रे सिंहव्याघ्रसमाकुले। क्व ते माता पिता चैव किमर्थं चेह तिष्ठसि॥

Verse 45

निवससि कथं चैव सर्वं मे विस्तराद्वद

निवससि कथं चैव सर्वं मे विस्तराद्वद॥

Verse 46

पिप्पलाद उवाच । नाहं जानामि पितरं मातरं न च बांधवम् । नापि त्वां कोऽत्र चा यातो मम पार्श्वे तु सांप्रतम्

पिप्पलाद उवाच—नाहं पितरं मातरं न च बान्धवान् जानामि। न त्वामपि जानामि; कोऽसि त्वं, किमर्थं च मम पार्श्वेऽद्यैव समागतः?

Verse 47

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः । ततस्तं प्रहसन्प्राह ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

सूत उवाच—तस्य वचनं श्रुत्वा मुनीश्वरश्चिरं ध्यात्वा। अथ दिव्येन चक्षुषा तत्त्वं ज्ञात्वा प्रहसन् तमुवाच।

Verse 48

नारद उवाच । मया ज्ञातोऽसि वत्स त्वं याज्ञवल्क्यस्य रेतसा । दैवयोगात्समुत्पन्नो भगिन्या उदरे ह्यृतौ

नारद उवाच—वत्स, मया त्वं ज्ञातोऽसि; याज्ञवल्क्यस्य रेतसा त्वं जातः। दैवयोगात् ऋतौ तस्य भगिन्या उदरे समुत्पन्नः।

Verse 49

उतथ्यशापदोषेण देवाचार्यो बृहस्पतिः । देवकार्यस्य सिद्ध्यर्थं तस्मात्तच्छृणु कारणम्

उतथ्यशापदोषेण देवाचार्यो बृहस्पतिः प्रतिबद्धोऽभवत्। देवकार्यस्य सिद्ध्यर्थं तस्मात् तस्य कारणं शृणु।

Verse 51

नवशाखः पंचकल्पस्त्वया कार्यः सुखावहः

त्वया नवशाखः पञ्चकल्पश्च सुखावहः कार्यः।

Verse 52

तव मात्रा महाभाग रेतसा च परिप्लुतम् । यद्वस्त्रं याज्ञवल्क्यस्य परिधानं कृतं च यत्

महाभागे, याज्ञवल्क्यस्य यत् परिधानवस्त्रं तव मात्रा गृहीत्वा धारितवती, तत् तस्य रेतसा परिप्लुतं समभूत्।

Verse 53

भगिन्या सुतपस्विन्या स्नानार्थं न च काम्यया । तद्रेतो जलमिश्रं तु भगमध्ये विनिर्गतम्

सुतपस्विन्या भगिन्या स्नानार्थमेव, न काम्यया, कृतम्। तद्रेतो जलमिश्रं भूत्वा तु भगमध्ये विनिर्गतम्।

Verse 54

अमोघं तेन संभूतस्त्वमत्र जगतीतले । माता वै मृत्युमापन्ना ज्ञात्वैवं लज्जया तया

एवं तेनामोघं संभूतस्त्वं जगतीतले। माता तु तद्वृत्तं ज्ञात्वा लज्जया मृत्युमापन्ना।

Verse 55

चमत्कारपुरे तुभ्यं मातुलो जनकस्तथा । संतिष्ठते महाभाग तत्पार्श्वे त्वमितो वज

चमत्कारपुरे तव मातुलो जनकः निवसति, महाभाग। अतः त्वमितो गत्वा तस्य पार्श्वे निवस।

Verse 56

सांप्रतं व्रतकालस्ते वर्षं चैवाष्टमं स्थितम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य लज्जयाऽधोमुखः स्थितः

सांप्रतम् तव व्रतकालः प्राप्तः, अष्टमं वर्षं च स्थितम्। तस्य वचनं श्रुत्वा स लज्जया अधोमुखोऽभवत्।

Verse 57

ततश्चिरेण दीनं स वाक्यमेतदुवाच तम् । किं मया पापमाख्याहि पूर्वदेहांतरे कृतम्

ततः चिरेण स दीनः तमेतद्वाक्यमुवाच— “किं मया पूर्वदेहान्तरकृतं पापमाख्याहि?”

Verse 58

येनेदं गर्हितं जन्म वियोगो मातृसंभवः । परित्यक्ष्यामि जीवं स्वं दुःखेनानेन सन्मुने

“येन मे गर्हितं जन्म मातृवियोगसम्भवम्; हे सन्मुने, अनेन दुःखेन पीडितोऽहं स्वजीवितं परित्यक्ष्यामि।”

Verse 59

नारद उवाच । न त्वया दुष्कृतं किंचित्पूर्वदेहांतरे कृतम् । परं येन सुसंजातं तवेदं व्यसनं शृणु

नारद उवाच— “न त्वया पूर्वदेहान्तरकृतं किंचिदपि दुष्कृतम्; परं येन तवेदं व्यसनं सुसंजातं तच्छृणु।”

Verse 60

जन्मस्थेन भवाञ्जातः शनिना नाऽत्र संशयः । तेनावस्थामिमां प्राप्तो नान्यदस्ति हि कारणम्

“जन्मस्थेन शनिना भवाञ्जातः—नात्र संशयः; तेनैव त्वमिमामवस्थां प्राप्तो, नान्यदस्ति कारणम्।”

Verse 61

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कोपसंरक्तलोचनः । ऊर्ध्वमालोकयामास समुद्दिश्य शनैश्चरम्

तस्य वाक्यं श्रुत्वा स कोपसंरक्तलोचनः; ऊर्ध्वमालोकयामास शनैश्चरं समुद्दिश्य।

Verse 62

तस्य दृष्टिनिपातेन न्यपतत्स तु तत्क्षणात् । विमानात्स्वाद्रवेः पुत्रो ययातिरिव नाहुषः

तस्य केवलदृष्टिनिपातेन स तत्क्षणादेव विमानात् न्यपतत्—नाहुषपुत्रो ययातिरिव पतितः।

Verse 63

अधोवक्त्रो द्विजश्रेष्ठाः पितुरादेशमाश्रितः । बालभावेऽपि तेनैव दग्धौ पादौ तदा रवेः

अधोवक्त्रो द्विजश्रेष्ठाः पितुरादेशपरायणः; बाल्येऽपि तेनैव कर्मणा तदा रवेः पादौ दग्धौ।

Verse 64

अथ तं नारदः प्राह पतमानमधोमुखम् । बाल्यभावादनेन त्वं पातितोऽसि शनैश्चर

अथ नारदः पतमानमधोमुखं तमब्रवीत्—“बाल्यभावादनेन त्वं पातितोऽसि शनैश्चर।”

Verse 65

तस्मान्मा वीक्षयस्वैनं भविष्यति प्रकोपभाक् । मा पतस्व तथा भूमौ बलान्मद्वाक्यसंभवात्

तस्मान्मा वीक्षयस्वैनं, स प्रकोपभाक् भविष्यति; तथा भूमौ मा पतस्व, मद्वाक्यबलसम्भवात्।

Verse 66

स्तंभयित्वा तथाप्येवं गगनस्थं शनैश्चरम् । ततः प्रोवाच तं बालं पिप्पलादं मुनीश्वरः

एवं गगनस्थं शनैश्चरं स्तम्भयित्वा, ततः मुनीश्वरः तं बालं पिप्पलादं प्रोवाच।

Verse 67

मा कोपं कुरु बाल त्वमेष सूर्यसुतो ग्रहः । देवानामपि पीडां च कुरुतेऽष्टमराशिगः

मा कोपं कुरु बाल त्वमेष सूर्यसुतो ग्रहः । देवानामपि पीडां च कुरुतेऽष्टमराशिगः

Verse 68

जन्मस्थस्तु विशेषेण द्वितीयस्तु तथापरः । यद्येष कुपितस्त्वां तु वीक्षयिष्यति कर्हिचित्

जन्मस्थस्तु विशेषेण द्वितीयस्तु तथापरः । यद्येष कुपितस्त्वां तु वीक्षयिष्यति कर्हिचित्

Verse 69

करिष्यति न संदेहो भस्मराशिं ममाग्रतः । अनेन वीक्षितौ पादौ जातमात्रेण सूर्यकौ

करिष्यति न संदेहो भस्मराशिं ममाग्रतः । अनेन वीक्षितौ पादौ जातमात्रेण सूर्यकौ

Verse 70

आयातस्य तु तुष्टस्य पुत्रदर्शनवाञ्छया । अन्तर्धानीकृते वस्त्रे ज्ञात्वा तं रौद्रचक्षुषम्

आयातस्य तु तुष्टस्य पुत्रदर्शनवाञ्छया । अन्तर्धानीकृते वस्त्रे ज्ञात्वा तं रौद्रचक्षुषम्

Verse 71

ततो दग्धावुभौ चापि तिष्ठतश्चर्म वेष्टितौ । दृश्येतेऽद्यापि मूर्त्तौ तौ घटितायां धरातले

ततो दग्धावुभौ चापि तिष्ठतश्चर्म वेष्टितौ । दृश्येतेऽद्यापि मूर्त्तौ तौ घटितायां धरातले

Verse 72

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य स बालकः । भयेन महता युक्तस्ततः पप्रच्छ तं मुनिम्

सूत उवाच—तद्वचनं नारदस्य श्रुत्वा स बालको महाभयसमाविष्टः ततः तं मुनिं पप्रच्छ।

Verse 73

कथं यास्यति मे तुष्टिं वदैष मम सन्मुने । अज्ञानात्पातितो व्योम्नः शक्तिं चास्याविजानता

कथं मे तेन तुष्टिः स्यात्, वदैतत् मम सन्मुने। अज्ञानात् व्योम्नः पातितोऽसौ, तस्य शक्तिम् अविजानता।

Verse 74

नारद उवाच । ग्रहा गावो नरेंद्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः । पूजिताः प्रतिपूज्यंते निर्दहंत्यपमानिताः

नारद उवाच—ग्रहा गावो नरेन्द्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः। पूजिताः प्रतिपूज्यन्ते, निर्दहन्त्यपमानिताः॥

Verse 75

तस्मात्कुरु स्तुतिं चास्य स्वशक्त्या भास्करेः प्रभो । प्रसादं गच्छते येन कोपं त्यजति पातजम्

तस्मात् कुरु स्तुतिं चास्य स्वशक्त्या भास्करेः प्रभो। प्रसादं गच्छते येन, कोपं त्यजति पातजम्॥

Verse 76

ततः कृतांजलिर्भूत्वा स्तुतिं चक्रे स बालकः । भयेन महता युक्तस्ततः संपृच्छ्य तं मुनिम्

ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा स्तुतिं चक्रे स बालकः। भयेन महता युक्तः, ततः पुनः तं मुनिं संपृच्छत्॥

Verse 77

पिप्पलादो द्विजश्रेष्ठाः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । नमस्ते क्रोधसंस्थाय पिंगलाय नमोऽस्तु ते

पिप्पलाद उवाच—हे द्विजश्रेष्ठाः, मुहुर्मुहुः प्रणिपत्याहम् वदामि—क्रोधसंस्थाय ते नमः; पिङ्गलाय ते नमोऽस्तु।

Verse 78

नमस्ते वसुरूपाय कृष्णाय च नमोऽस्तु ते । नमस्ते रौद्रदेहाय नमस्ते चांतकाय च

वसुरूपाय ते नमः, कृष्णाय च नमोऽस्तु ते। रौद्रदेहाय ते नमः, अन्तकाय च ते नमः।

Verse 79

नमस्ते यमसंज्ञाय नमस्ते सौरये विभो । नमस्ते मन्दसंज्ञाय शनैश्चर नमोऽस्तु ते

यमसंज्ञाय ते नमः, सौरये विभवे नमः। मन्दसंज्ञाय ते नमः, शनैश्चर नमोऽस्तु ते।

Verse 81

शनैश्चर उवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन सांप्रतम् । वरं वरय भद्रं ते येन यच्छामि सांप्रतम्

शनैश्चर उवाच—वत्स, अनेन स्तोत्रेण साम्प्रतम् अहं तव परितुष्टोऽस्मि। भद्रं ते; वरं वरय, येनाहं तत्क्षणाद् ददामि।

Verse 82

पिप्पलाद उवाच । अद्यप्रभृति नो पीडा बालानां सूर्यनन्दन । त्वया कार्या महाभाग स्वकीया च कथंचन

पिप्पलाद उवाच—अद्यप्रभृति, सूर्यनन्दन, बालानां नो पीडा त्वया कर्तव्या। महाभाग, मदीयानां परेषां वा कथञ्चन न।

Verse 83

यावद्वर्षाष्टमं जातं मम वाक्येन सूर्यज । स्तोत्रेणानेन योऽत्र त्वां स्तूयात्प्रातः समुत्थितः

मम वाक्येन सूर्यज, यावद्वर्षाष्टमं जातं; अत्र यः प्रातः समुत्थितः स्तोत्रेणानेन त्वां स्तौति—

Verse 84

तस्य पीडा न कर्तव्या त्वया भास्करनन्दन । तव वारे च संजाते तैलाभ्यंगं करोति यः

तस्य त्वया पीडा न कर्तव्या, भास्करनन्दन; तव वारे संजाते यः तैलाभ्यङ्गं करोति—

Verse 85

दिनाष्टकं न कर्तव्या तस्य पीडा कथंचन । यस्त्वां लोहमयं कृत्वा तैलमध्ये ह्यधोमुखम्

तस्य दिनाष्टकं कथञ्चन पीडा न कर्तव्या; यश्च त्वां लोहमयं कृत्वा तैलमध्ये ह्यधोमुखं निधत्ते—

Verse 88

स्वशक्त्या राति नो तस्य पीडा कार्या त्वया विभो । कृष्णां गां यस्तु विप्राय तवोद्देशेन यच्छति

स्वशक्त्या यो राति, तस्य त्वया पीडा न कार्या, विभो; कृष्णां गां यस्तु विप्राय तवोद्देशेन यच्छति—

Verse 90

तथा कृष्णतिलैश्चैव कृष्णपुष्पानुलेपनैः । पूजां करोति यस्तुभ्यं धूपं वै गुग्गुलं दहेत् । कृष्णवस्त्रेण संवेष्ट्य त्याज्या तस्य व्यथा त्वया

कृष्णतिलैः कृष्णपुष्पानुलेपनैश्च यस्तुभ्यं पूजां करोति, गुग्गुलुधूपं दहेत्; कृष्णवस्त्रेण संवेष्ट्य—त्याज्या तस्य व्यथा त्वया।

Verse 91

सूत उवाच । एवमुक्तः शनिस्तेन बाढमित्येव जल्प्य च । नारदं समनुज्ञाप्य जगाम निजसं श्रयम्

सूत उवाच—एवमुक्तः शनिस्तेन ‘बाढम्’ इत्येवोक्त्वा, नारदं समनुज्ञाप्य स्वनिलयं जगाम।

Verse 92

नारदोऽपि तमादाय वालकं कृपयान्वितः । चमत्कारपुरं गत्वा याज्ञवल्क्याय चार्पयत्

नारदोऽपि कृपयान्वितो बालकं तमादाय चमत्कारपुरं गत्वा याज्ञवल्क्याय समर्पयामास।

Verse 93

कथयामास वृत्तांतं तस्य संभूति संभवम् । यद्दृष्टं ज्ञानदीपेन तस्मै सर्वं न्यवेदयत्

तस्य बालस्य संभूति-सम्भववृत्तान्तं सम्यक् कथयामास; ज्ञानदीपेन यद्दृष्टं तत्सर्वं तस्मै न्यवेदयत्।

Verse 94

एष ते वीर्यसंभूतो बालको भगिनीसुतः । मयाऽश्वत्थतले लब्धः काननेऽश्वत्थसंनिधौ

एष ते वीर्यसंभूतो बालको भगिनीसुतः; मयाऽश्वत्थतले लब्धः काननेऽश्वत्थसंनिधौ।

Verse 95

व्रतबंध कुरुष्वास्य सांप्रतं चाष्टवार्षिकः । नात्र दोषोस्ति विप्रेंद्र न भगिन्यास्तथा तव । तस्माद्गृहाण पुत्रं स्वं भागिनेयं विशेषतः

अस्य व्रतबन्धं सांप्रतं कुरुष्व; अष्टवार्षिकोऽयम्। नात्र दोषोऽस्ति विप्रेन्द्र, न तव न च भगिन्याः; तस्माद्गृहाण पुत्रं स्वं भागिनेयं विशेषतः।

Verse 96

धारयेत्तेन तैलेन ततः स्नानं समाचरेत् । तस्य पीडा न कर्तव्या देयो लाभो महीभुजः

धारयेत्तेन तैलेन ततः स्नानं समाचरेत् । तस्य पीडा न कर्तव्या देयो लाभो महीभुजः

Verse 97

अध्यर्द्धाष्टमिकायोगे तावके संस्थिते नरः । तववारे तु संप्राप्ते यस्तिलांल्लोहसंयुतान्

अध्यर्द्धाष्टमिकायोगे तावके संस्थिते नरः । तववारे तु संप्राप्ते यस्तिलांल्लोहसंयुतान्

Verse 99

अध्यर्द्धाष्टमजा पीडा नाऽस्य कार्या त्वया विभो । शमी समिद्भिर्यो होमं तवोद्देशेन यच्छति

अध्यर्द्धाष्टमजा पीडा नाऽस्य कार्या त्वया विभो । शमी समिद्भिर्यो होमं तवोद्देशेन यच्छति

Verse 174

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां षष्ठे नागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पिप्पलादोत्पत्तिव र्णनंनाम चतुःसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां षष्ठे नागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पिप्पलादोत्पत्तिव र्णनंनाम चतुःसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः