
अध्यायेऽस्मिन् हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्ये विष्णुरिन्द्रं प्रति धर्म्यां श्राद्धविधिं निरूपयति। रणाङ्गणे शत्रुमुखे निहताः, पृष्ठतः प्रहृताश्च पतितयोधाः अपि गयाश्राद्धसदृशेन विधिना कृतैः पिण्डोदकदानैः उपकृताः स्युः इति स उपदिशति। ततोऽिन्द्रः पृच्छति—गया दूरदेशे, तत्र च पितामहः प्रतिवर्षं विधिं करोति; कथं मया भूमौ सुलभतया श्राद्धसिद्धिः साध्यते इति। विश्वामित्रः विष्णोः प्रत्युत्तरं कथयति—हाटकेश्वरप्रदेशे कूपिकामध्ये परमपुण्यं तीर्थं विद्यते। अमावास्यायां चतुर्दश्यां च तत्र गयाया आगमनं (संक्रमणं) भवति, सर्वतीर्थसमवायशक्त्या युक्तं तत् स्थानं भवतीति। विशेषश्च—सूर्ये कन्याराशौ स्थिते, अष्टवंशप्रसिद्धैः ब्राह्मणैः सह तत्र श्राद्धं कृत्वा कर्ता प्रेतावस्थागतान् पितॄन्, तथा स्वर्गस्थांश्च, उद्धर्तुं समर्थो भवति। ते ब्राह्मणाः हिमालयसमीपे तपस्विनः निवसन्तीति तेषां उत्पत्तिं निर्दिश्य, इन्द्रं तान् सन्मानपूर्वकं आनयितुं, सामोपायेन प्रसादयितुं, विधिवत् श्राद्धं समापयितुं च आदेशयति। अन्ते इन्द्रः सन्तुष्टः हिमालयं प्रति प्रस्थितः, विष्णुश्च क्षीरसागरं जगाम—एवं विधिलाघवेन तीर्थविशेषे गयासमानफलप्राप्तिः प्रतिपाद्यते।
Verse 1
विष्णुरुवाच । एवं ज्ञात्वा सहस्राक्ष मम वाक्यं समाचर । यदि ते वल्लभास्ते च ये हता रणमूर्धनि
विष्णुरुवाच—एवं ज्ञात्वा सहस्राक्ष मम वाक्यं समाचर। यदि ते वल्लभास्ते च ये हता रणमूर्धनि॥
Verse 2
युध्यमानास्तवाग्रे च गयाश्राद्धेन तर्पय । तान्सर्वान्प्रेतभावाच्च येन मुक्तिं भजंति ते
युध्यमानास्तवाग्रे च गयाश्राद्धेन तर्पय। तान्सर्वान्प्रेतभावाच्च येन मुक्तिं भजन्ति ते॥
Verse 3
पलायनपरा ये च पृष्ठदेशे हता मृताः
पलायनपरा ये च पृष्ठदेशे हता मृताः॥
Verse 4
इन्द्र उवाच । वर्षेवर्षे तदा श्राद्धं प्रकरोति पितामहः । गयां गत्वा दिने तस्मिन्पितॄणां दिव्यरूपिणाम्
इन्द्र उवाच—वर्षेवर्षे तदा श्राद्धं प्रकरोति पितामहः। गयां गत्वा दिने तस्मिन्पितॄणां दिव्यरूपिणाम्॥
Verse 5
तत्कथं देव गच्छामि तत्राहं श्राद्धसिद्धये । तस्मात्कथय मे तेषां किंचिच्छ्राद्धाय भूतले । मुक्तिदं येन गच्छामि तव वाक्याज्जनार्दन
तत्कथं देव गच्छामि तत्राहं श्राद्धसिद्धये। तस्मात्कथय मे तेषां किंचिच्छ्राद्धाय भूतले। मुक्तिदं येन गच्छामि तव वाक्याज्जनार्दन॥
Verse 6
विश्वामित्र उवाच । ततः स सुचिरं ध्यात्वा तमुवाच जनार्दनः । अस्ति तीर्थं महत्पुण्यं तस्मादप्यधिकं च यत्
विश्वामित्र उवाच—ततः स सुचिरं ध्यात्वा जनार्दनस्तमुवाच—अस्ति तीर्थं महत्पुण्यं, तस्मादप्यधिकं च यत्।
Verse 7
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे कूपिकामध्यसंस्थितम् । अमावास्यादिने तत्र चतुर्दश्याश्च देवप । गया संक्रमते सम्यक्सर्वतीर्थसमन्विता
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे कूपिकामध्यसंस्थितम्। अमावास्यादिने तत्र चतुर्दश्यां च देवप, गया सम्यक् संक्रमते सर्वतीर्थसमन्विता।
Verse 8
कन्यासंस्थे रवौ तत्र यः श्राद्धं कुरुते नरः । अष्टवंशोद्भवैर्विप्रैः स पितॄंस्तारयेन्निजान्
कन्यासंस्थे रवौ तत्र यो नरः श्राद्धं करोति। अष्टवंशोद्भवैर्विप्रैः स निजान् पितॄंस्तारयेत्।
Verse 9
अपि प्रेतत्वमापन्नान्किं पुनः स्वर्गसंस्थितान् । तत्क्षेत्रप्रभवा विप्रा अष्टवंशसमुद्भवाः
अपि प्रेतत्वमापन्नान् किं पुनः स्वर्गसंस्थितान्। तत्क्षेत्रप्रभवा विप्रा अष्टवंशसमुद्भवाः।
Verse 10
तप उग्रं समास्थाय वर्तंते हिमपर्वते । आनर्ताधिपतेर्दानाद्भीतास्तत्र समागताः
तप उग्रं समास्थाय वर्तन्ते हिमपर्वते। आनर्ताधिपतेर्दानाद्भीतास्तत्र समागताः।
Verse 11
तान्गृहीत्वा द्रुतं गच्छ तत्र संबोध्य गौरवात् । सामपूर्वैरुपायैस्तैस्तेषामग्रे समाचर
तान् गृहीत्वा द्रुतं गच्छ; तत्र गौरवेण संबोधय। सामपूर्वैरुपायैस्तैस्तेषामग्रे सम्यक् समाचर॥
Verse 12
श्राद्धं चैव यथान्यायं ततः प्राप्स्यसि वांछितम् । ते चाऽपि सुखिनः सर्वे भविष्यंति समागताः
श्राद्धं चैव यथान्यायं कृत्वा ततः प्राप्स्यसि वाञ्छितम्। ते चापि सर्वे सुखिनो भविष्यन्ति समागताः॥
Verse 13
त्वया सह प्रपूज्याश्च ह्यस्माभिः श्राद्धकारणात् । तच्छ्रुत्वा सहसा शक्रः सन्तोषं परमं गतः
त्वया सह ह्यस्माभिः श्राद्धकारणात् ते प्रपूज्याश्च। इति श्रुत्वा सहसा शक्रः परं सन्तोषं गतः॥
Verse 14
हिमवंतं समुद्दिश्य प्रस्थितस्त्वरयाऽन्वितः । वासुदेवोऽपि राजेंद्र क्षीराब्धिमगमत्तदा
हिमवन्तं समुद्दिश्य स त्वरया प्रस्थितः। वासुदेवोऽपि राजेन्द्र तदा क्षीराब्धिमगच्छत्॥
Verse 15
हिमवन्तं समाश्रित्य शक्रोऽपि ददृशे द्विजान् । अष्टवंशसमुद्भूतान्विष्णुना समुदाहृतान्
हिमवन्तं समाश्रित्य शक्रोऽपि द्विजान् ददर्श। अष्टवंशसमुद्भूतान् विष्णुना समुदाहृतान्॥
Verse 205
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शक्रविष्णुसंवादे गयाश्राद्धफलमाहात्म्य वर्णनंनाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शक्रविष्णुसंवादे ‘गयाश्राद्धफलमाहात्म्यवर्णनम्’ इति नाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।