Adhyaya 14

Verse 1

। सूत उवाच । यदन्यत्तत्र सञ्जातमाश्चर्यं द्विजसत्तमाः । तदहं कीर्तयिष्यामि रहस्यं हृदि संस्थितम्

सूत उवाच । यदन्यत्तत्र सञ्जातमाश्चर्यं द्विजसत्तमाः । तदहं कीर्तयिष्यामि रहस्यं हृदि संस्थितम् ॥

Verse 2

चमत्कारपुरे कश्चिद्वैश्यजातिसमुद्भवः । बभूव पुरुषो मूको दरिद्रेण समन्वितः

चमत्कारपुरे कश्चिद्वैश्यजातिसमुद्भवः। बभूव पुरुषो मूको दरिद्रेण समन्वितः॥

Verse 3

यो दौःस्थ्यात्सर्वलोकानां करोति पशुरक्षणम् । कुटुम्बभरणार्थाय संतुष्टो येनकेनचित्

यो दौःस्थ्यात्सर्वলোকानां करोति पशुरक्षणम्। कुटुम्बभरणार्थाय संतुष्टो येनकेनचित्॥

Verse 4

कदाचिद्रक्षतस्तस्य पशूंस्तान्वनभूमिषु । पशुरेको विनिष्क्रांतः स्वयूथात्तृणलोभतः

कदाचिद्रक्षतस्तस्य पशूंस्तान्वनभूमिषु। पशुरेको विनिष्क्रांतः स्वयूथात्तृणलोभतः॥

Verse 5

कृष्ण पक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे द्विजोत्तमाः । न तदा लक्षितस्तेन गच्छमानो यदृच्छया

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे द्विजोत्तमाः। न तदा लक्षितस्तेन गच्छमानो यदृच्छया॥

Verse 6

अथ यावद्गृहं प्राप्तः स मूकः पशुपालकः । तावत्तस्य च गोः स्वामी भर्त्सयन्समुपागतः

अथ यावद्गृहं प्राप्तः स मूकः पशुपालकः। तावत्तस्य च गोः स्वामी भर्त्सयन्समुपागतः॥

Verse 7

किं पाप न समायातः पशुरेकोऽद्य नो यथा । नूनं त्वया हतः सोऽपि विक्रीतोऽपिहितोऽथवा । तस्मा दानय मे क्षिप्रं निराहारोऽपि गां त्वरात्

किं पाप! अद्य मम पशुरेकोऽपि न समायातः? नूनं त्वया स हतः, विक्रीतो वा, अपिहितोऽथवा। तस्मात् शीघ्रं मे गां देहि—निराहारोऽपि त्वरया।

Verse 8

तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तः स मूकः पशुपालकः । निष्क्रांतो यष्टिमादाय निराहारोऽपि मन्दिरात्

तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तः स मूकः पशुपालकः। यष्टिमादाय निष्क्रान्तो मन्दिरान्निराहारोऽपि।

Verse 9

ततोऽरण्यं समासाद्य वीक्षांचक्रे समंततः । सूक्ष्मदृष्ट्या स दुर्गाणि गहनानि वनानि च

ततोऽरण्यं समासाद्य स वीक्षांचक्रे समन्ततः। सूक्ष्मदृष्ट्या स दुर्गाणि गहनानि वनानि च।

Verse 10

अथ तेन क्वचिद्दृष्टं पदं तस्य पशोः स्फुटम् । अटव्यां भ्रममाणेन परिज्ञातं च कृत्स्नशः

अथ तेन क्वचिद्दृष्टं तस्य पशोः पदं स्फुटम्। अटव्यां भ्रममाणेन परिज्ञातं च कृत्स्नशः।

Verse 11

ततश्च तत्पदान्वेषी स जगाम वनाद्वनम् । चमत्कारपुरस्यास्य समंताद्द्विजसत्त माः

ततश्च तत्पदान्वेषी स जगाम वनाद्वनम्। चमत्कारपुरस्यास्य समन्ताद् द्विजसत्तमाः।

Verse 12

एवं प्रदक्षिणा तस्य जाता पशुदिदृक्षया । स्थानस्य चैव निर्वेशे पशोश्चापिद्विजोत्तमाः

एवं पशुदिदृक्षया स तस्य प्रदक्षिणां कृतवान्; स्थानस्य सर्वपरिसरं च पशोः स्थितिं च निरवेशयत्, हे द्विजोत्तमाः।

Verse 13

प्रदक्षिणावसाने च पशुर्लब्धो हि तेन सः । निशांतेऽथ गृहं नीत्वा स्वामिने विनिवेदितः

प्रदक्षिणावसाने तेन स पशुः खलु लब्धः; निशान्तेऽथ गृहं नीत्वा स्वामिने सम्यग् विनिवेदितः।

Verse 14

चैत्रे पुण्यतमे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । क्षेत्रे पुण्यतमे देवास्तीर्थान्या यांति सर्वशः

चैत्रे पुण्यतमे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां, तस्मिन् पुण्यतमे क्षेत्रे देवाः सर्वतो दिशः तीर्थानि यान्ति।

Verse 15

एवमज्ञानभावेन कृता ताभ्यां प्रदक्षिणा । पशुपालपशुभ्यां वै सुपुण्ये तत्र वासरे

एवमज्ञानभावेन ताभ्यां पशुपालपशुभ्यां वै, तत्र सुपुण्ये वासरे प्रदक्षिणा कृता।

Verse 16

निराहारस्य मूकस्य साहारस्य पशोस्तथा

निराहारस्य मूकस्य तथा साहारस्य पशोश्चापि।

Verse 17

विना स्नानेन भक्षाच्च दैवाद्द्विजवरोत्तमाः । ततः काले व्यतिक्रांते कियन्मात्रे स्वकर्मतः । उभौ पंचत्वमापन्नौ पृथक्त्वेनायुषः क्षये

हे द्विजवरोत्तमाः, स्नानं विना भक्ष्यं विना च दैवयोगात् किञ्चित्कालव्यतिक्रमे स्वकर्मानुसारतः तौ उभौ पृथक् पृथगायुषः क्षये पञ्चत्वमापन्नौ।

Verse 18

ततश्च पशुपालस्तु दशार्णाधिपतेः सुतः । संजातस्तत्प्रभावेन पूर्वजातिमनुस्मरन्

ततः स पशुपालः तस्य तीर्थस्य प्रभावेन दशार्णाधिपतेः सुतत्वेन संजातः, पूर्वजन्म स्मरन्।

Verse 20

अथागत्य स राजेंद्रस्तेनैव सह मंत्रिणा । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम्

अथ स राजेन्द्रः तेनैव सह मन्त्रिणा तत्रागत्य कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां तस्याः पुरतः प्रदक्षिणां चकार।

Verse 21

चक्रे संवत्सरस्यांते श्रद्धया परया युतः । निराहारश्च मौनेन पदातिर्द्विजसत्तमाः

हे द्विजसत्तमाः, स संवत्सरान्ते परया श्रद्धया युतः निराहारः मौनेन च पदातिः सन् तत् चकार।

Verse 22

एकदा तत्र चाऽयाता मुनयः शंसितव्रताः । तीर्थे पापहरे पुण्ये विश्वामित्रसमुद्भवे

एकदा तत्र शंसितव्रता मुनयः आयाताः—पापहरि पुण्ये तीर्थे विश्वामित्रसमुद्भवे।

Verse 23

याज्ञवल्क्यो भरद्वाजः शुनःशेपोऽथ गालवः । देवलो भागुरिर्धौम्यः कश्य पश्च्यवनो भृगुः

याज्ञवल्क्यो भरद्वाजः शुनःशेपोऽथ गालवः । देवलो भागुरिर्धौम्यः कश्यपश्च्यवनो भृगुः—एते मुनयस्तत्र समाययुः ।

Verse 24

तथान्ये शंसिताऽत्मानो ब्रह्मचर्यपरायणाः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तस्मिन्क्षेत्रे समागताः

तथान्ये शंसितात्मानो ब्रह्मचर्यपरायणाः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन तस्मिन्क्षेत्रे समागताः ॥

Verse 25

तान्दृष्ट्वा स महीपालः प्रणिपत्य कृतांजलिः । यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः

तान्दृष्ट्वा स महीपालः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः ॥

Verse 26

ततस्तेषां स मध्ये च संनिविष्टो महीपतिः । तथागतः स भूपालः सर्वै स्तैश्चाभिनंदितः

ततस्तेषां स मध्ये च संनिविष्टो महीपतिः । तथागतः स भूपालः सर्वैस्तैश्चाभिनन्दितः ॥

Verse 27

ततश्चक्रुः कथा दिव्या मुनयस्ते महीपतेः । पुरतो मुनिमुख्यानां चरितानि महात्मनाम्

ततश्चक्रुः कथां दिव्यां मुनयस्ते महीपतेः । पुरतो मुनिमुख्यानां चरितानि महात्मनाम् ॥

Verse 28

राजर्षीणां पुराणानां धर्मशास्त्रसमुद्भवाः । आनंदं तस्य राजर्षेर्जनयंतो द्विजोत्तमाः

राजर्षीणां पुराणेषु धर्मशास्त्रेषु चोद्भवाः। द्विजोत्तमाः स्वोपदेशैस्तं राजर्षिमानन्दयन्॥

Verse 29

अथ क्वाऽपि कथांते स पार्थिवस्तैर्महर्षिभिः । पृष्टः कौतूहलाविष्टैर्दत्त्वा श्रौतीस्तदाशिषः

अथ क्वचित्कथान्ते स पार्थिवस्तैर्महर्षिभिः। श्रौतीराशिषो दत्त्वा कौतूहलाविष्टैः पृष्टवान्॥

Verse 30

ऋषय ऊचुः । वर्षेवर्षे महीपाल त्वमत्राऽगत्य यत्नतः । करोषि मंत्रिणा सार्धं पुरस्याऽस्य प्रदक्षिणाम्

ऋषय ऊचुः। वर्षेवर्षे महीपाल त्वमत्रागत्य यत्नतः। करोषि मंत्रिणा सार्धं पुरस्यास्य प्रदक्षिणाम्॥

Verse 31

अस्मिन्क्षेत्रे सुतीर्थानि संति पार्थिवसत्तम । तथाऽन्यानि प्रसिद्धानि देवतायतनानि च

अस्मिन्क्षेत्रे सुतीर्थानि सन्ति पार्थिवसत्तम। तथाऽन्यानि प्रसिद्धानि देवतायतनानि च॥

Verse 32

आदरस्तेषु वै राजन्नास्ति स्वल्पो ऽपि कर्हिचित् । एतन्नः कौतुकं जातं न चेद्गुह्यं प्रकीर्तय

आदरस्तेषु वै राजन्नास्ति स्वल्पोऽपि कर्हिचित्। एतन्नः कौतुकं जातं न चेद्गुह्यं प्रकीर्तय॥

Verse 33

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विनयाऽवनतः स्थितः । स प्रोवाच वचो भूपः किंचिद्व्रीडासमन्वितः

सूत उवाच—तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भूपो विनयावनतः स्थितः। किंचिद्व्रीडासमन्वितः स प्रत्युवाच वचनम्॥

Verse 34

यत्पृष्टोऽस्मि द्विजश्रेष्ठा युष्माभिः सांप्रतं मम । तद्गुह्यं न मयाऽख्यातं कस्यचिद्धरणीतले

हे द्विजश्रेष्ठाः! युष्माभिः सांप्रतम् यत् मम पृष्टम्, तद्गुह्यं मया धरणीतले कस्यचिदपि नाख्यातम्॥

Verse 35

तथाऽपि हि प्रकर्तव्यं युष्माकं सत्यमेव हि । अपि गुह्यतमं चेत्स्याच्छृण्वंतु मुनिसत्तमाः

तथापि युष्माकं प्रार्थना कर्तव्या—सत्यमेव हि। अपि गुह्यतमं चेत्, शृण्वन्तु मुनिसत्तमाः॥

Verse 36

सूत उवाच । ततः स कथयामास पूर्वजातिसमुद्भवम् । वृत्तांतं तन्मुनींद्राणां तेषां ब्राह्मणसत्तमाः

सूत उवाच—ततः स भूपः पूर्वजातिसमुद्भवं वृत्तान्तं कथयामास। तेषां मुनीन्द्राणां प्रसङ्गं, हे ब्राह्मणसत्तमाः॥

Verse 37

यथा नष्टः पशुस्तस्य कृता यद्वदवेक्षणा । यथा प्रदक्षिणा जाता चमत्कारपुरस्य तु

यथा तस्य पशुर्नष्टः, यथा च तस्य अन्वेषणा कृता। तथा च चमत्कारपुरस्य प्रदक्षिणा यथा जाता॥

Verse 38

जातिस्मृतिर्यथा जाता प्राक्तनी तत्प्रभावतः । राज्यप्राप्तिर्विभूतिश्च तथेष्टाप्तिः पदेपदे

जातिस्मृतिर्यथा जाता प्राक्तनी तत्प्रभावतः । राज्यप्राप्तिर्विभूतिश्च तथेष्टाप्तिः पदेपदे ॥

Verse 39

तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे प्रहृष्टाः पृथिवीपतेः । आशीर्वादान्बहून्दत्त्वा साधुसाध्विति चाऽब्रुवन्

तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे प्रहृष्टाः पृथिवीपतेः । आशीर्वादान्बहून्दत्त्वा साधुसाध्विति चाऽब्रुवन् ॥

Verse 40

समुत्थाय ततश्चक्रुः पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम् । यथोक्तविधिना सर्वे श्रद्धया परया युताः

समुत्थाय ततश्चक्रुः पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम् । यथोक्तविधिना सर्वे श्रद्धया परया युताः ॥

Verse 41

गताश्च परमां सिद्धिं तत्प्रभावात्सुदुर्लभाम् । जपयज्ञप्रदानैर्या तीर्थसेवादिकैरपि

गताश्च परमां सिद्धिं तत्प्रभावात्सुदुर्लभाम् । जपयज्ञप्रदानैर्या तीर्थसेवादिकैरपि ॥

Verse 42

सोऽपि राजा स मन्त्री च जातौ वैमानिकौ सुरौ । अद्याऽपि तौ हि दृश्येते तारारूपौ नभस्तले

सोऽपि राजा स मन्त्री च जातौ वैमानिकौ सुरौ । अद्याऽपि तौ हि दृश्येते तारारूपौ नभस्तले ॥