Adhyaya 61

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । शर्मिष्ठातीर्थमित्युक्तं त्वया यच्च महामते । कथं जातं महाभाग किंप्रभावं तु तद्वद

ऋषय ऊचुः—महामते, त्वया यत् ‘शर्मिष्ठातीर्थम्’ इति उक्तं, तत् कथं जातम्? महाभाग, तस्य किं प्रभावं? तद् वद।

Verse 2

सूत उवाच । आसीद्राजा वृकोनाम सोमवंश समुद्भवः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सर्वलोकहिते रतः

सूत उवाच—सोमवंशसमुद्भवो वृकनाम राजा आसीत्। स ब्रह्मण्यः शरण्यश्च सर्वलोकहिते निरतः॥

Verse 3

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । सर्वलक्षणसंपन्ना पतिव्रतपरायणा

तस्य भार्या साध्वी बभूव प्राणेभ्योऽपि गरीयसी। सर्वलक्षणसम्पन्ना पतिव्रतपरायणा॥

Verse 4

अथ तस्यां समुत्पन्ना प्राप्ते वयसि पश्चिमे । कन्यका दिवसे प्राप्ते सर्वशास्त्रविगर्हिते

अथ तस्यां वयसि पश्चिमे प्राप्ते कन्यका समुत्पन्ना। दिवसे प्राप्ते सर्वशास्त्रविगर्हिते॥

Verse 5

तत आनीय विप्रान्स ज्योतिर्ज्ञानविचक्षणान् । पप्रच्छ कीदृशी कन्या ममेयं संभविष्यति

ततः स विप्रान् आनीय ज्योतिर्ज्ञानविचक्षणान्। पप्रच्छ—कीदृशी कन्या ममेयं संभविष्यति॥

Verse 6

ब्राह्मणा ऊचुः । या कन्या प्राप्नुयाज्जन्म चित्रासंस्थे दिवाकरे । चंद्रे वापि चतुर्दश्यां सा भवेद्विषकन्यका

ब्राह्मणा ऊचुः—या कन्या चित्रासंस्थे दिवाकरे जन्म प्राप्नुयात्, चन्द्रे वा चतुर्दश्यां, सा विषकन्यका भवेत्॥

Verse 7

यस्तस्याः प्रतिगृह्णाति पाणिं पार्थिवसत्तम । षण्मासाभ्यंतरे मृत्युं स प्राप्नोति नरो ध्रुवम्

हे पार्थिवसत्तम, यः कश्चित् नरः तस्याः पाणिं विवाहार्थं प्रतिगृह्णाति, स ध्रुवं षण्मासाभ्यन्तरे मृत्युम् आप्नोति।

Verse 8

यस्मिन्सा जायते हर्म्ये षण्मासाभ्यंतरे च तत् । करोति विभवैर्हीनं धनदस्याप्यसंशयम्

यस्मिन् हर्म्ये सा जायते, तत् हर्म्यं षण्मासाभ्यन्तरे एव विभवैर्हीनं करोति; धनदस्यापि गृहे स्यात् तथापि न संशयः।

Verse 9

सेयं तव सुता राजन्यथोक्ता विष कन्यका । पैतृकं श्वाशुरीयं च हनिष्यति गृहद्वयम्

राजन्, एषा तव सुता यथोक्ता विषकन्यका; सा पैतृकं श्वाशुरीयं च गृहद्वयं हनिष्यति।

Verse 10

तस्मादिमां परित्यज्य सुखी भव नराधिप । श्रद्दधासि वचोऽस्माकं हित मुक्तं यदि प्रभो

तस्मात् नराधिप, इमां परित्यज्य सुखी भव; प्रभो, यदि अस्माकं हितमुक्तं वचः श्रद्दधासि।

Verse 11

राजोवाच । त्यक्ष्यामि यदि नामैतां धारयिष्यामि वा गृहे । अन्यदेहोद्भवं कर्म फलिष्यति तथापि मे

राजोवाच—त्यक्ष्यामि यदि नामैतां गृहे धारयिष्यामि वा; तथापि मे अन्यदेहोद्भवं कर्म फलिष्यति।

Verse 12

शुभं वा यदि वा पापं न तु शक्यं प्ररक्षितुम् । तस्मात्कर्म पुरस्कृत्य नैव त्यक्ष्यामि कन्यकाम्

शुभं वा यदि वा पापं न तु शक्यं निवारयितुम्। तस्मात् कर्म पुरस्कृत्य नैव त्यक्ष्यामि कन्यकाम्॥

Verse 13

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः । तेनतेनैव भूयः स प्राप्नोति सकलं फलम्

येन येन शरीरेण यद्यत् कर्म करोति यः। तेन तेनैव भूयः स प्राप्नोति सकलं फलम्॥

Verse 14

यस्यां यस्यामवस्थायां क्रियतेऽत्र शुभाशुभम् । तस्यां तस्यां ध्रुवं तस्य फलं तद्भुज्यते नरैः

यस्यां यस्यामवस्थायां क्रियतेऽत्र शुभाशुभम्। तस्यां तस्यां ध्रुवं तस्य फलं तद्भुज्यते नरैः॥

Verse 15

न नश्यति पुराकर्म कृतं सर्वेंद्रियैरिह । अकृतं जायते नैव तस्मान्नास्ति भयं मम

न नश्यति पुराकर्म कृतं सर्वेन्द्रियैरिह। अकृतं जायते नैव तस्मान्नास्ति भयं मम॥

Verse 16

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च। पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः॥

Verse 17

यथा वृक्षेषु वल्लीषु कुसुमानि फलानि च । स्वकालं नातिवर्तंते तद्वत्कर्म पुराकृतम्

यथा वृक्षवल्लीषु कुसुमफलानि स्वस्वकाले एव पच्यन्ते, न तं कालं लङ्घयन्ति; तथैव पुराकृतं कर्म स्वकाले एव फलति।

Verse 18

येनैव यद्यथा पूर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम् । स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः

येन यथा पूर्वं शुभाशुभं कर्म कृतं, स एव तस्य तादृशं फलम् अवश्यं भुङ्क्ते—आत्मनः नित्यं विहितम् इव।

Verse 19

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथैवं कोटिमध्यस्थं कर्तारं कर्म विन्दति

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सः स्वमातरं प्राप्नोति, तथैव कोटिमध्ये स्थितमपि कर्तारं कर्म स्वयमेव अन्वेष्य विन्दति।

Verse 20

अन्यदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषो भुवि । बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा

अन्यदेहे कृतं कर्म भुवि कश्चन पुरुषः न बलात्, न प्रज्ञया, तस्य गतिं परिवर्तयितुं समर्थः।

Verse 21

अन्यथा शास्त्रगर्भिण्या धिया धीरो महीयते । स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा

तथापि शास्त्रगर्भिण्या धिया धीरो महीयते; स हि स्वामिवत् प्राक्कृतकर्मणः प्रवृत्तिं नियच्छन् तदन्यथा विदधाति।

Verse 22

स्वकृतान्युपतिष्ठंति सुखदुःखानि देहिनाम् । हेतुभूतो हि यस्तेषां सोऽहंकारेण बध्यते

स्वकृतकर्मजन्यानि सुखदुःखानि देहिनामुपतिष्ठन्ति। तेषां हेतुभूतो यः कर्ताहमिति मन्यते, स अहंकारबन्धनेन बद्धो भवति॥

Verse 23

सुशीघ्रमभिधावन्तं निजं कर्मानुधावति । शेते सह शयानेन तिष्ठन्तमनुतिष्ठति

सुशीघ्रमभिधावन्तं नरं निजं कर्मानुधावति। शयानेन सह शेते, तिष्ठन्तमनु तिष्ठति॥

Verse 25

येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा । नरः स बद्धो रज्ज्वेव बलात्तत्रैव नीयते

येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा। स नरः रज्ज्वेव बद्धो बलात् तत्रैव नीयते॥

Verse 26

प्रमाणं कर्मभूतानां सुखदुःखोपपादने । सावधानतया यच्च जाग्रतां स्वपतामपि

सुखदुःखोपपादने कर्मैव प्रमाणं भवति। सावधानतया तत् जाग्रतामपि स्वपतामपि प्रवर्तते॥

Verse 27

तैलक्षये यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति । कर्मक्षये तथा जंतुर्निर्वाणमधिगच्छति

तैलक्षये यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति। कर्मक्षये तथा जन्तुर्निर्वाणमधिगच्छति॥

Verse 28

न मन्त्रा न तपो दानं न तीर्थं न च संयमः । समर्था रक्षितुं जंतुं पीडितं पूर्वकर्मभिः

न मन्त्राः न तपो न दानं न तीर्थसेवा न च संयमः; पूर्वकर्मपीडितं जन्तुं रक्षितुं समर्था भवन्ति न।

Verse 29

यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । तथा कर्म च कर्ता च नात्र कार्या विचारणा

यथा छाया च आतपश्च नित्यं परस्परं सुसम्बद्धौ; तथा कर्म च कर्ता च—अत्र विचारणा न कार्या।

Verse 30

अन्नपानानि जीर्यंति यत्र भक्ष्यं च भक्षितम् । तस्मिन्नेवोदरे गर्भः कथं नाम न जीर्यति

यत्रोदर एव अन्नपानानि भक्ष्यं च भक्षितं च जीर्यन्ते, तस्मिन्नेवोदरे गर्भः कथं नाम न जीर्येत्?

Verse 31

तस्मात्कर्मकृतं सर्वं देहिनामत्र जायते । शुभं वा यदि वा पापमिति मे निश्चयः सदा

तस्मात् देहिनामत्र यत्किञ्चिदुत्पद्यते तत्सर्वं कर्मकृतमेव; शुभं वा पापं वा—एष मे सदा निश्चयः।

Verse 32

अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति

अरक्षितमपि दैवरक्षितं तिष्ठति, सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति। वने विसर्जितोऽप्यनाथो जीवति, गृहे कृतप्रयत्नोऽपि न जीवति।

Verse 61

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये “विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनम्” नामैकषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः।