Adhyaya 139

Verse 1

सूत उवाच । धर्मराजेश्वरोत्थं च माहात्म्यं द्विजसत्तमाः । यन्मया प्रश्रुतं पुण्यं सकाशात्स्वपितुः पुरा

सूत उवाच—धर्मराजेश्वरोत्थं च माहात्म्यं द्विजसत्तमाः। यन्मया प्रश्रुतं पुण्यं सकाशात्स्वपितुः पुरा॥

Verse 2

तदहं कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः । त्रैलोक्येऽपि सुविख्यातं सर्व पातकनाशनम्

तदहं कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः। त्रैलोक्येऽपि सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्॥

Verse 3

तत्र क्षेत्रे पुरा विप्रः कश्यपान्वयसंभवः । उपाध्याय इति ख्यातो वेदविद्यापरायणः

तत्र क्षेत्रे पुरा विप्रः कश्यपान्वयसम्भवः। उपाध्याय इति ख्यातो वेदविद्यापरायणः॥

Verse 4

पश्चिमे वयसि प्राप्ते तस्य पुत्रो बभूव ह । स्वाध्यायनियमस्थस्य प्रभूतविभवस्य च

पश्चिमे वयसि प्राप्ते तस्य पुत्रो बभूव ह। स्वाध्यायनियमस्थस्य प्रभूतविभवस्य च॥

Verse 5

पञ्चवर्षकमात्रस्तु यदा जज्ञे च तत्सुतः । तदा मृत्युवशं प्राप्तः पितृमातृसुदुःखकृत्

पञ्चवर्षमात्रे तस्मिन् सुतस्य वर्धिते सति । स मृत्युवशमापन्नः पितृमातृमहादुःखकृत् ॥

Verse 6

ततः स ब्राह्मणः कोपं चक्रे वैवस्वतोपरि । धर्मराजगृहं प्राप्तं दृष्ट्वा निजकुमारकम्

ततः स ब्राह्मणः क्रुद्धो वैवस्वतममन्यत । धर्मराजगृहं नीतं दृष्ट्वा स्वं बालकं सुतम् ॥

Verse 7

आदाय सलिलं हस्ते शुचिर्भूत्वासमाहितः । प्रददौ दारुणं शापं धर्मराजाय दुःखितः

आदाय सलिलं हस्ते शुचिर्भूत्वा व्यथान्वितः । असमाहितचित्तोऽपि धर्मराजं शशाप सः ॥

Verse 8

अपुत्रोऽद्य कृतो यस्मादहं तेन दुरात्मना । अतः सोऽपि च दुष्टात्मा यमोऽपुत्रो भविष्यति

अपुत्रोऽद्य कृतो यस्मादहं तेन दुरात्मना । अतः स दुष्टात्मा यमोऽप्यपुत्रो भविष्यति ॥

Verse 9

तथास्य भूतले लोको नैव पूजां विधास्यति । कीर्तयिष्यति नो नाम यथान्येषां दिवौकसाम्

तथैव भूतले लोको नैव तस्यार्चनं करिष्यति । न च नामास्य कीर्तिष्यत्यन्येषां दिवौकसामिव ॥

Verse 10

यः कश्चित्प्रातरुत्थाय नाम चास्य ग्रही ष्यति । मंगल्यकरणे चाथ विघ्नं तस्य भविष्यति

यः कश्चित् प्रातरुत्थायास्य नाम गृह्णाति वा जपति; तस्य मंगल्यकर्मसु नूनं विघ्नः समुत्पत्स्यते।

Verse 11

तं श्रुत्वा तस्य विप्रस्य यमः शापं सुदारुणम् । स्वधर्मे वर्तमानस्तु ततो दुःखा न्वितोऽभवत्

तस्य विप्रस्य सुदारुणं शापं श्रुत्वा यमः स्वधर्मे स्थितोऽपि ततः परं दुःखान्वितोऽभवत्।

Verse 12

एतस्मिन्नंतरे गत्वा ब्रह्मणः सदनं प्रति । कृतांजलिपुटो भूत्वा यमः प्राह पितामहम्

एतस्मिन्नन्तरे यमः ब्रह्मणः सदनं प्रति गत्वा कृताञ्जलिपुटो भूत्वा पितामहं प्राह।

Verse 13

पश्य देवेश शप्तोऽहं निर्दोषोपि द्विजन्मना । स्वधर्मे वर्तमानस्तु यथान्यः प्राकृतो जनः

पश्य देवेश, निर्दोषोऽपि अहं द्विजन्मना शप्तः; स्वधर्मे वर्तमानोऽपि यथान्यः प्राकृतो जन इवाभवम्।

Verse 14

तस्मादहं त्यजिष्यामि नियोगं ते पितामह । ब्रह्मशापभया द्भीतः सत्यमेतन्मयोदितम्

तस्माद् अहं ते नियोगं पितामह त्यजिष्यामि; ब्रह्मशापभयाद् भीतः—सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 15

पुरा मांडव्यशापेन शूद्रयोन्यवतारितः । सांप्रतं पुत्ररहितः कृतोऽपूज्यश्च सत्तम

पुरा माण्डव्यशापेन शूद्रयोन्यवतारितोऽहम् । इदानीं सत्तम त्वां प्रति पुत्ररहितोऽपूज्यश्च कृतोऽस्मि ॥

Verse 16

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनं वैवस्वतस्य च । तत्कालोचितमाहेदं स्वयमेव शतक्रतुः

सूत उवाच । तस्य वैवस्वतस्य दीनवाक्यं निशम्य तत् । तत्कालोचितमाहेदं स्वयमेव शतक्रतुः ॥

Verse 17

युक्तमुक्तमनेनैतद्धर्मराजेन पद्मज । नियोगे वर्तमानेन तावकीये सुरेश्वर

युक्तमुक्तमनेनैतद्धर्मराजेन पद्मज । नियोगे वर्तमानेन तावकीये सुरेश्वर ॥

Verse 18

अवश्यमेव मर्त्ये च मनुष्याः समये स्थिताः । बाल्ये वा यौवने वाथ वार्धक्ये वा पितामह । संहर्तव्या न संदेहो नाकाले च कथंचन

अवश्यमेव मर्त्ये च मनुष्याः समये स्थिताः । बाल्ये वा यौवने वाथ वार्धक्ये वा पितामह । संहर्तव्या न संदेहो नाकाले च कथंचन ॥

Verse 19

एतदेव कृतं नाम धर्मराजाख्यमुत्तमम् । त्वया च सममित्रस्य समशस्त्रोर्महात्मनः

एतदेव कृतं नाम धर्मराजाख्यमुत्तमम् । त्वया च सममित्रस्य समशस्त्रोर्महात्मनः ॥

Verse 20

तस्मादद्य समालोक्य कश्चिदेव विचिंत्यताम् । उपायो येन निर्दोषो नियोगं कुरुते तव

तस्मादद्यैव समालोक्य कश्चिदुपायो विचिन्त्यताम् । येन स निर्दोषः सन् तव नियोगं सम्यक् कुर्यात् ॥

Verse 21

ब्रह्मोवाच । ब्रह्मशापं न शक्तोऽह मन्यथाकर्तुमेवच । उपायं च करिष्यामि सांप्रतं त्रिदशाधिप

ब्रह्मोवाच । ब्राह्मशापं न शक्नोमि अन्यथाकर्तुमेव च । उपायं तु करिष्यामि सांप्रतम् त्रिदशाधिप ॥

Verse 22

ततो ध्यानं प्रचक्रे स ब्रह्मा लोकपितामहः । तदर्थं सर्वदेवानां पुरतः सुस माहितः

ततः स लोकपितामहः ब्रह्मा तदर्थं ध्यानं प्रचक्रे । सर्वदेवानां पुरतः सुसंमतो महितश्च ॥

Verse 23

तस्यैवं ध्यानसक्तस्य प्रादुर्भूताः समंततः । मूर्ता रोगाः सुरौद्रास्ते वातगुल्मकफात्मकाः । अष्टोत्तरशतप्रायाः प्रोचुस्तं च कृतादराः

तस्यैवं ध्यानसक्तस्य समन्ततः प्रादुर्भूताः । मूर्ता रोगाः सुरौद्रास्ते वातगुल्मकफात्मकाः । अष्टोत्तरशतप्रायाः प्रोचुस्तं कृतादराः ॥

Verse 24

रोगा ऊचुः । किमर्थं देवदेवेश त्वया सृष्टा वयं विभो । आदेशो दीयतां शीघ्रं प्रसादः क्रियतामिति

रोगा ऊचुः । किमर्थं देवदेवेश त्वया सृष्टा वयं विभो । आदेशो दीयतां शीघ्रं प्रसादः क्रियतामिति ॥

Verse 25

व्रह्मोवाच । व्रजध्वं भूतले शीघ्रं ममादेशादसंशयम् । यमादेशान्मनुष्येषु गन्तव्यमविकल्पितम्

ब्रह्मोवाच— ममाज्ञया निःसन्देहं शीघ्रं भूतलं व्रजत। यमाज्ञया मनुष्यलोके गन्तव्यम्, अविकल्पितम्।

Verse 26

एवमुक्त्त्वा तु तान्रोगांस्ततः प्राह पितामहः । धर्मराजं समीपस्थं भृशं दीनमधोमुखम्

एवं तान् रोगान् उक्त्वा पितामहः ततः समीपस्थितं धर्मराजं प्राह— स भृशं दीनोऽधोमुखः स्थितः।

Verse 27

एते ते व्याधयः सर्वे मया यम नियोजिताः । साहाय्यं च करिष्यंति सर्वकृ त्येषु सर्वदा

हे यम, एते सर्वे व्याधयः मया तव नियोजिताः। ते सर्वकृत्येषु सर्वदा साहाय्यं करिष्यन्ति।

Verse 28

यः कश्चिदधुना मर्त्यो गतायुः संप्रपद्यते । वधाय तस्य यत्नेन त्वया प्रेष्याः सदैव तु

अधुना यः कश्चिन्मर्त्यो गतायुः संप्रपद्यते, तस्य वधाय यत्नेन त्वया एते प्रेष्याः सदैव।

Verse 29

एतेषां जायते तेन जननाशसमुद्भवः । अपवादो धरापृष्ठे न च संजायते तव

एतेषां द्वारा तदनुसारं जननाशः समुद्भवति; धरापृष्ठे तव अपवादो न च संजायते।

Verse 31

ततस्तान्सकलान्व्याधीन्गृहीत्वा रविनंदनः । यमलोकं समासाद्य ततः प्रोवाच सादरम्

ततः रविनन्दनः (यमः) तान् सकलान् व्याधीन् गृहीत्वा यमलोकं समासाद्य, ततः सादरं प्रोवाच।

Verse 32

पृष्ट्वापृष्ट्वा च गंतव्यं चित्रगुप्तं धरातले । गंतव्यं जननाशाय समये समुपस्थिते

पुनः पुनः पृष्ट्वा धरातले चित्रगुप्तं प्रति गन्तव्यम्; समये समुपस्थिते जननाशाय गन्तव्यम्।

Verse 33

परमस्ति मया तत्र स्थापितं लिंगमुत्तमम् । हाटकेश्वरजेक्षेत्रे सर्वपातकनाशनम्

तत्र मया परमं लिङ्गमुत्तमं स्थापितम्; हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत् सर्वपातकनाशनम्।

Verse 34

यस्तं पश्यति सद्भक्त्या प्रातरुत्थाय मानवः । स युष्माभिः सदा त्याज्यो दूरतो वचनान्मम

यः कश्चित् मानवः प्रातरुत्थाय सद्भक्त्या तं पश्यति, स मम वचनात् युष्माभिः सदा दूरतो त्याज्यः।

Verse 35

एवमुक्त्वा स तान्व्याधींस्ततो वैवस्वतः स्वयम् । तस्य विप्रस्य तं पुत्रं गृहीत्वा सत्वरं ययौ । तस्यैव मंदिरे रम्ये कृत्वा रूपं द्विजन्मनः

एवमुक्त्वा स तान् व्याधीन्, ततः वैवस्वतः स्वयम् तस्य विप्रस्य पुत्रं गृहीत्वा सत्वरं ययौ; तस्यैव रम्ये मन्दिरे द्विजन्मनः रूपं कृत्वा।

Verse 36

अथासौ ब्राह्मणो दृष्ट्वा स्वं पुत्रं गृहमागतम् । सहितं विप्ररूपेण धर्मराजेन धीमता

अथासौ ब्राह्मणः स्वपुत्रं गृहमागतम् अवलोक्य, विप्ररूपेण धीमता धर्मराजेन सहागतं दृष्ट्वा विस्मयमगात्।

Verse 37

ततः प्रहृष्टचित्तेन सत्वरं सम्मुखो ययौ । पुत्रपुत्रेति जल्पन्स निजभार्यासमन्वितः

ततः स प्रहृष्टचित्तः सत्वरं सम्मुखो ययौ; ‘पुत्र, पुत्र’ इति जल्पन् स्वभार्यासहितोऽभवत्।

Verse 38

परिष्वज्य ततो भूयो वाष्पपर्याकुलेक्षणः । आघ्राय च ततो मूर्ध्नि वाक्यमेतदुवाच ह

तं भूयोऽपि परिष्वज्य वाष्पपर्याकुलेक्षणः; ततः शिरसि आघ्राय वाक्यमेतदुवाच ह।

Verse 39

ब्राह्मण उवाच । कथं पुत्र समायातस्त्वं तस्मा द्यममंदिरात् । न कश्चित्पुनरायाति यत्र गत्वाऽपि वीर्यवान्

ब्राह्मण उवाच—कथं पुत्र समायातस्त्वं तस्माद्यममन्दिरात्? न कश्चित्पुनरायाति यत्र गत्वाऽपि वीर्यवान्।

Verse 41

कश्चायं ब्राह्मणः पार्श्वे तव संतिष्ठते सुत । दिव्येन तेजसा युक्तस्तं नमाम्यहमात्मज

कश्चायं ब्राह्मणः पार्श्वे तव संतिष्ठते सुत? दिव्येन तेजसा युक्तं तं नमाम्यहमात्मज।

Verse 42

पुत्र उवाच । एष ब्राह्मणरूपेण समायातो यमः स्वयम् । मामादाय कृपाविष्टो ज्ञात्वा त्वां दुःखसंयुतम्

पुत्र उवाच । एष ब्राह्मणरूपेण समायातो यमः स्वयम् । मामादाय कृपाविष्टो ज्ञात्वा त्वां दुःखसंयुतम्

Verse 43

तस्मात्त्वं कुरु तातास्य शापानुग्रहमद्य वै । गृहप्राप्तस्य सुस्नेहाद्यद्यहं तव वल्लभः

तस्मात्त्वं कुरु तातास्य शापानुग्रहमद्य वै । गृहप्राप्तस्य सुस्नेहाद्यद्यहं तव वल्लभः

Verse 44

ततस्तस्य प्रणामं स कृत्वा ब्राह्मणसत्तमः । व्रीडयाऽधोमुखो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम्

ततस्तस्य प्रणामं स कृत्वा ब्राह्मणसत्तमः । व्रीडयाऽधोमुखो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम्

Verse 45

ब्राह्मण उवाच । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । यत्पुत्रस्य मम प्राप्तिर्गतस्य यमसादनम्

ब्राह्मण उवाच । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । यत्पुत्रस्य मम प्राप्तिर्गतस्य यमसादनम्

Verse 46

त्वं च पुत्रकृते तात सन्तोषं परमं गतः । तस्मात्पुत्रेण संयुक्तो यथायं स्यात्तथा कुरु

त्वं च पुत्रकृते तात सन्तोषं परमं गतः । तस्मात्पुत्रेण संयुक्तो यथायं स्यात्तथा कुरु

Verse 47

ब्राह्मण उवाच । न मे स्यादनृतं वाक्यं कदा चिदपि पुत्रक । अपि स्वैरेण यत्प्रोक्तं किं पुनर्दुःखितेन च

ब्राह्मण उवाच—पुत्रक, मम वाक्यं कदाचिदपि नानृतं स्यात्। स्वैरं यत् प्रोक्तं तदपि सत्यं, दुःखितेन तु प्रोक्तं किं पुनः?

Verse 48

तस्मात्तस्य भवेत्पुत्रो दैवयोनिसमुद्भवः । न कथंचिदपि प्राज्ञ मम शापवशाद्ध्रुवम्

तस्मात् तस्य पुत्रो दैवयोनिसमुद्भवो भविष्यति। प्राज्ञ, मम शापवशात् ध्रुवं न कथञ्चिदन्यथा भवेत्।

Verse 49

भविष्यति सुतश्चान्यो मानुषीयोनिसंभवः । राजसूयाश्वमेधाभ्यां यश्चैनं तारयिष्यति

अन्यश्च सुतो मानुषीयोनिसंभवो भविष्यति, यः राजसूयाश्वमेधयोः पुण्येनैनं तारयिष्यति।

Verse 50

कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न संतारणक्षमः । पितृपक्षं शुभं कर्म कृत्वा सर्वोत्तमं भुवि

यो न संतारणक्षमः, तेन जातेन पुत्रेण कोऽर्थः? पितृपक्षे शुभं सर्वोत्तमं कर्म कृत्वा स भुवि श्रेष्ठो भवति।

Verse 51

तथा पूजाकृते योऽस्य शापो दत्तश्च वै पुरा । तत्रापि शृणु मे वाक्यं तस्य पुत्रक जल्पतः

तथा पूजाकृतेऽस्य यः शापः पुरा दत्तो वै, तत्रापि मे वाक्यं शृणु; तस्य पुत्रक, जल्पतः।

Verse 52

वेदोक्तैर्विविधैर्मन्त्रैर्या पूजा चास्य संस्थिता । न भविष्यति सा लोके कथंचिदपि पुत्रक

वेदोक्तैर्नानामन्त्रैः संस्थिता या चास्य पूजा, सा पूजा लोके कथञ्चिदपि न भविष्यति, हे पुत्रक।

Verse 53

अस्य मानुषसंभूतैर्मन्त्रैः पूजा भविष्यति । विशिष्टा सर्वदेवेभ्यः सत्यमेतन्मयोदितम्

अस्य मानुषसम्भूतैर्मन्त्रैः पूजा भविष्यति; सा च सर्वदेवेभ्यो विशिष्टा भविष्यति—सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 54

पुत्र उवाच । अहमेनं प्रतिष्ठाप्य द्रिजश्रेष्ठ महीतले । सम्यगाराधयिष्यामि किमन्यैर्विबुधैर्मम

पुत्र उवाच—अहमेनं प्रतिष्ठाप्य द्विजश्रेष्ठ महीतले, सम्यगाराधयिष्यामि; किमन्यैर्विबुधैर्मम?

Verse 55

तस्मात्संकीर्तयिष्यामि मंत्रान्मानुषसंभवान् । तथा पूजाविधानं च त्वत्प्रसादेन पूर्वज

तस्मान्मानुषसम्भवान् मन्त्रान् संकीर्तयिष्यामि, तथा पूजाविधानं च त्वत्प्रसादेन, हे पूर्वज।

Verse 56

ततः सुगं नः पन्थेति तस्य मंत्रं विधाय सः । समाचरत्प्रहृष्टात्मा धर्मराजस्य शृण्वतः

ततः ‘सुगं नः पन्था’ इति मन्त्रं विधाय सः, प्रहृष्टात्मा धर्मराजस्य शृण्वतः समाचरत्।

Verse 58

यम उवाच । कथंचिदपि विप्रेद्र न मे स्याद्दर्शनं वृथा । अन्येषामपि देवानां तस्मात्प्रार्थय वांछि तम्

यम उवाच—हे विप्रेन्द्र, मम तव दर्शनं कथञ्चिदपि वृथा मा भवतु। तस्माद् अन्येषामपि देवानां विषये यद् वाञ्छसि तत् प्रार्थय।

Verse 59

ब्राह्मण उवाच । तवार्चां मम पुत्रोऽयं स्थापयिष्यति यामिह । तामनेनैव मंत्रेण यः कश्चित्पूजयेद्द्विजः

ब्राह्मण उवाच—हे यम, ममायं पुत्र इह तव अर्चां स्थापयिष्यति। ताम् अनेनैव मन्त्रेण यः कश्चिद् द्विजः पूजयेत्…

Verse 60

भवेत्संवत्सरं यावत्संप्राप्ते पंचमीदिने । मा तस्य पुत्रशोको हि इह लोके कथञ्चन

…संवत्सरं यावत्, संप्राप्ते पञ्चमीदिने; तस्य इह लोके कथञ्चन पुत्रशोको मा भवतु।

Verse 61

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय संप्रहृष्टमना यमः । यमलोकं जगामाथ स्वाधिकारपरोऽभवत्

सूत उवाच—यमः ‘तथेति’ प्रतिज्ञाय संप्रहृष्टमना अभवत्। अथ यमलोकं जगाम, स्वाधिकारपरः समभवत्।

Verse 62

सोऽपि ब्राह्मणदायादः कृत्वा प्रासादमुत्तमम् । यममाराधयामास मध्ये संस्थाप्य भक्तितः । पित्रा चोक्तेन मन्त्रेण तेनैव विधिपूर्वकम्

सोऽपि ब्राह्मणदायादः प्रासादमुत्तमं कृत्वा, मध्ये यमं भक्तितः संस्थाप्य, पित्रोक्तेन तेनैव मन्त्रेण विधिपूर्वकं यममाराधयामास।

Verse 63

ततश्च क्रमशः प्राप्य पुत्रपौत्राननेकशः । कालधर्ममनुप्राप्तश्चिरं स्थित्वा महीतले

ततः क्रमशः प्राप्य पुत्रपौत्राननेकशः । चिरं महीतले स्थित्वा कालधर्ममनुप्राप्तः ॥

Verse 64

एतद्वः सर्वमाख्यातं पुराणेयत्पुरा श्रुतम् । यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या संप्राप्ते पंचमीदिने । नापमृत्युर्भवेत्तस्य न च शोकः सुतोद्भवः

एतद्वः सर्वमाख्यातं पुराणे यत्पुरा श्रुतम् । यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या संप्राप्ते पञ्चमीदिने । नापमृत्युर्भवेत्तस्य न च शोकः सुतोद्भवः ॥

Verse 97

तच्छ्रुत्वाथ यमः प्रोच्चैः सुप्रसन्नेन चेतसा । तं ब्राह्मण मुवाचेदं हर्षगद्गदयागिरा

तच्छ्रुत्वाथ यमः प्रोच्चैः सुप्रसन्नेन चेतसा । तं ब्राह्मणमुवाचेदं हर्षगद्गदयागिरा ॥