Adhyaya 118

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यत्त्वया सूतज प्रोक्तं तक्षकः संभविष्यति । सौराष्ट्रविषये राजा रैवताख्यो महाबलः

ऋषय ऊचुः । यत्त्वया सूतज प्रोक्तं तक्षकः संभविष्यति । सौराष्ट्रविषये राजा रैवताख्यो महाबलः ॥

Verse 2

तथा तस्य प्रिया भार्यो नाम्ना क्षेमंकरीति या । आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये संभविष्यति भामिनी

तथा तस्य प्रिया भार्या नाम्ना क्षेमंकरीति या । आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये संभविष्यति भामिनी ॥

Verse 3

ताभ्यां सर्वं समाचक्ष्व वृत्तांतं सूतनंदन । अत्र नः कौतुकं जातं विचित्रं जल्पतस्तव

हे सूतनन्दन, तयोः सम्बन्धिनं सर्वं वृत्तान्तं सम्यग् अस्मान् प्रति कथय। अत्र तव विचित्र-विस्मयकर-वचनैः अस्माकं कौतुकं जातम्।

Verse 4

केदारश्च श्रुतोऽस्माभिः सूतपुत्र हिमाचले । स कथं तत्र संजातः सर्वं विस्तरतो वद

हे सूतपुत्र! हिमाचले केदारः श्रुतोऽस्माभिः। स कथं तत्र प्रतिष्ठितः? तत् सर्वं विस्तरेण वद।

Verse 5

दिने त्रयोदशे प्राप्ते नाम तस्या यथोचितम् । विहितं भूभुजा तेन विप्राणां पुरतो द्विजाः

त्रयोदशे दिने प्राप्ते, भूभुजा तस्या नामकरणं यथोचितं विधाय, विप्राणां पुरतः, हे द्विजाः, सम्यक् अकारि।

Verse 6

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि सर्वं ब्राह्मणसत्तमाः । यथा मया श्रुतं पूर्वं निजतातमुखाद्द्विजाः

सूत उवाच—हे ब्राह्मणसत्तमाः, अत्र वः सर्वं कीर्तयिष्यामि; यथा मया पूर्वं निजतातमुखात् श्रुतं, हे द्विजाः।

Verse 7

आनर्त्ताधिपतेश्चापि संजाता तनया गृहे । तस्याश्चापि सुविख्यातं नाम जातं धरातले

आनर्त्ताधिपतेर्गृहे तनया संजाता; तस्याश्च नाम धरातले सुविख्यातं बभूव।

Verse 8

क्षेमंकरीति विप्रेन्द्राः कर्मणा प्रकटीकृतम् । आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीद्राजा प्रभंजनः

‘क्षेमंकरी’ इति, हे विप्रेन्द्राः, कर्मभिः सा नाम्ना प्रकटीकृता। पूर्वं च आनर्ताधिपतिः प्रभञ्जन इति राजा आसीत्।

Verse 9

तस्य वैरं समुत्पन्नं बहुभिः सह भूमिपैः । ततो निर्वास्यते देशो नीयते पशवो बलात् । शत्रुभिर्जायते युद्धं दिवा नक्तं द्विजोत्तमाः

तस्य बहुभिः सह भूमिपैर्वैरं समुत्पन्नम्। ततः स देशो निर्वास्यते, पशवो बलान्नीयन्ते; शत्रुभिर्दिवा नक्तं युद्धं जायते, हे द्विजोत्तमाः।

Verse 10

ततः कतिपयाहस्य तस्य भार्या प्रियंवदा । ऋतुस्नाता दधाराथ गर्भं पुण्यं निजोदरे

ततः कतिपयाहस्य तस्य भार्या प्रियंवदा ऋतुस्नाता निजोदरे पुण्यं गर्भं दधार।

Verse 12

यतः प्रभृति तस्याः स गर्भोऽभूदुदराश्रयः । ततः प्रभृति राष्ट्रस्य क्षेमं जातं तथा पुरे । एके संख्ये जिता स्तेन शत्रवोऽपि सुदुर्जयाः । निहताश्च तथैवान्ये मित्रभावं समाश्रिताः

यतः प्रभृति तस्याः स गर्भ उदराश्रयोऽभूत्, ततः प्रभृति राष्ट्रे पुरे च क्षेमं जातम्। एके संख्ये जिता शत्रवोऽपि सुदुर्जयाः, अन्ये निहताः, केचन मित्रभावं समाश्रिताः।

Verse 18

ततस्तां यौवनोपेतां रैवताय महीपतिः । ददौ सौराष्ट्रनाथाय काले वैवाहिके शुभे

ततः सा यौवनोपेता सती, महीपतिः रैवताय सौराष्ट्रनाथाय शुभे वैवाहिके काले ददौ।

Verse 20

या तूढा रामरूपेण नागराजेन धीमता । पुत्रपौत्रवती जाता सौभाग्यमदगर्विता

या तु रामरूपेण धीमता नागराजेन परिणीता, सा पुत्रपौत्रवती भूत्वा सौभाग्येन मदगर्विता बभूव।

Verse 21

न च ताभ्यां सुतो जातः कथंचिदपि वंशजः । वयसोंऽतेऽपि विप्रेंद्रास्ततो दुःखं व्यजायत

न च ताभ्यां कथंचिदपि वंशजः सुतो जातः; वयसान्तेऽपि विप्रेन्द्राः ततो दुःखं व्यजायत।

Verse 22

अथ तौ मंत्रिवर्गस्य राज्यं सर्वमशेषतः । अर्पयित्वा तु पुत्रार्थं तपोऽर्थमिह चागतौ

अथ तौ मंत्रिवर्गाय राज्यं सर्वमशेषतः समर्प्य, पुत्रार्थं तपोऽर्थमिह आगतौ।

Verse 23

ततः स्वमाश्रमं गत्वा स्थितौ तत्र समाहितौ । देवीं कात्यायनीं स्थाप्य तदाराधनतत्परौ

ततः स्वमाश्रमं गत्वा तत्र समाहितौ स्थितौ; देवीं कात्यायनीं स्थाप्य तदाराधनतत्परौ बभूवतुः।

Verse 24

यया विनिहतो रौद्रो महिषाख्यो महासुरः । कौमारव्रतधारिण्या तस्मिन्विन्ध्ये महाचले

या कौमारव्रतधारिण्या तस्मिन् विन्ध्ये महाचले रौद्रो महिषाख्यो महासुरो विनिहतः, तां देवीं तौ समाराधयताम्।

Verse 25

ततस्ताभ्यां ददौ तुष्टा सा पुत्रं वंशवर्धनम् । नाम्ना क्षेमजितं ख्यातं परपक्षक्षया वहम्

ततः ताभ्यां प्रसन्ना सा देवी तुष्टा सती वंशवर्धनं पुत्रं ददौ। स च ‘क्षेमजित्’ इति नाम्ना ख्यातः, परपक्षक्षयकरोऽभवत्॥

Verse 26

ततः स्वं राज्यमासाद्य भूयोऽपि स महीपतिः । स्वपुत्रं वर्धयामास हर्षेण महतान्वितः

ततः स्वराज्यमासाद्य स महीपतिः पुनरेव। महाहर्षसमायुक्तः स्वपुत्रं वर्धयामास॥

Verse 27

यदा स यौवनोपेतः सञ्जातः क्षेमजित्सुतः । तं च राज्ये नियोज्याऽथ स्वस्थानं स पुनर्ययौ

यदा क्षेमजितः सुतो यौवनोपेतः सञ्जातः। तं राज्ये नियोज्याथ स स्वस्थानं पुनर्ययौ॥

Verse 28

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं तदेतद्द्विजसत्तमाः । भार्यया सहितस्त्यक्त्वा शेषमन्यं परिच्छदम्

हाटकेश्वरसम्बद्धं क्षेत्रमेतद् द्विजसत्तमाः। स भार्यया सह शेषं परिच्छदं त्यक्त्वा निववृते॥

Verse 29

तत्र संस्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः । प्रासादं च मनोहारि ततश्चक्रे समाहितः

तत्र देवस्य शूलिनो लिङ्गं संस्थापयामास। समाहितचित्तः प्रासादं च मनोहरं ततश्चकार॥

Verse 30

रैवतेश्वरमित्युक्तं सर्वपातक नाशनम् । दर्शनादेव सर्वेषां देहिनां द्विजसत्तमाः

रैवतेश्वरमिति ख्यातं सर्वपातकनाशनम्। तस्य दर्शनमात्रेण सर्वदेहिनां दोषा नश्यन्ति, हे द्विजसत्तमाः॥

Verse 31

या पूर्वं स्थापिता दुर्गा तस्मिन्क्षेत्रे महीभुजा । तस्याः क्षेमंकरी चक्रे प्रासादं श्रद्ध यान्विता

या पूर्वं महीभुजा तस्मिन्क्षेत्रे दुर्गा प्रतिष्ठापिता। स श्रद्धाभक्तिसंयुक्तः तस्याः प्रासादं कारयामास, क्षेमंकरीं च तां चकार॥

Verse 32

सापि क्षेमंकरीनाम ततः प्रभृति कीर्त्यते । कात्यायन्यपि या प्रोक्ता महिषासुरमर्दिनी

ततः प्रभृति सा देवी ‘क्षेमंकरी’ इति कीर्त्यते। या च ‘कात्यायनी’ इति प्रोक्ता, महिषासुरमर्दिनी॥

Verse 33

यस्तां चैत्रसिते पक्षे संप श्येदष्टमीदिने । तस्याभीष्टा भवेत्सिद्धिः सर्वदैव द्विजोत्तमाः

यः चैत्रस्य सिते पक्षे अष्टमीदिने तां पश्येत्। तस्याभीष्टसिद्धिर्भवति नित्यं, हे द्विजोत्तमाः॥

Verse 34

एतद्वः सर्वमाख्यातं रैवतेश्वरवर्णनम् । क्षेमंकर्याः प्रभावं च सर्वपातकनाशनम्

एतद्वः सम्यगाख्यातं रैवतेश्वरवर्णनम्। क्षेमंकर्याः प्रभावश्च सर्वपातकनाशनः॥

Verse 118

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये क्षेमंकरीरैवतेश्वरोत्पत्तितीर्थ माहात्म्यवर्णननामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘क्षेमंकरी-रैवतेश्वर-उत्पत्तितीर्थमाहात्म्यवर्णन’नामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।