Adhyaya 194

Verse 1

सूत उवाच । एवं सा तान्वरान्दत्त्वा सर्वेषां शापभागिनाम् । मौनव्रतपरा भूत्वा निविष्टाऽथ धरातले

सूत उवाच। एवं सा तान्वरान्दत्त्वा सर्वेषां शापभागिनाम्। मौनव्रतपरा भूत्वा निविष्टाऽथ धरातले॥

Verse 2

ततो देवगणाः सर्वे तापसाश्च महर्षयः । साधुसाध्विति तां प्रोच्य ततः प्रोचुरिदं वचः

ततः सर्वे देवगणाः तापसाश्च महर्षयश्च तां “साधु साधु” इति प्रशस्य, अनन्तरमिदं वचनमूचुः।

Verse 3

एतां देवीप्रसादेन ब्राह्मणानां विशेषतः । पूजयिष्यंति मर्त्येऽत्र सर्वे लोकाः समाहिताः

देवीप्रसादेनैतां मर्त्यलोके समाहिताः सर्वे लोकाः, विशेषतो ब्राह्मणाः, अत्र पूजयिष्यन्ति।

Verse 4

ब्रह्माणं पूजयित्वा तु पश्चादेनां सुरेश्वरीम् । पूजयिष्यंति ये मर्त्यास्ते तु यांति परां गतिम्

ब्रह्माणं पूजयित्वा तु पश्चादेतां सुरेश्वरीम्। ये मर्त्याः पूजयिष्यन्ति ते परां गतिं यान्ति।

Verse 5

या कन्या पतिसंयोगं संप्राप्यात्र समाहिता । ततः पादप्रणामं च गायत्र्याश्च करिष्यति । पतिं प्रजापतिं प्राप्य सा भविष्यत्यसंशयम्

या कन्या पतिसंयोगं प्राप्यात्र समाहिता, ततः गायत्र्याः पादप्रणामं करिष्यति; सा प्रजापतिसमं पतिं प्राप्स्यति, न संशयः।

Verse 6

सर्वकामसुखोपेता धनधान्यसमन्विता । या नारी दुर्भगा वंध्या भविष्यति च शोभना

सर्वकामसुखोपेता धनधान्यसमन्विता। या नारी दुर्भगा वन्ध्या सा शोभना भविष्यति।

Verse 7

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं गते पंचोत्तरे शते । पद्मजानां हरः प्रादादेतत्कथमनुत्त मम्

ऋषय ऊचुः—यदेतद्भवता प्रोक्तं गते पञ्चोत्तरे शते, पद्मजानां हरः प्रादादेतत्; कथं तदनुत्तमं विषयमवगन्तव्यम्?

Verse 8

ब्राह्मणेभ्यः स संतुष्टः किंवाऽन्योऽस्ति महेश्वरः । एतं नः संशयं भूयो यथावद्वक्तुमर्हसि

ब्राह्मणेभ्यः स संतुष्टः किं वा अन्योऽस्ति महेश्वरः? एतं नः संशयं भूयो यथावद्वक्तुमर्हसि।

Verse 9

आयुष्यं शंकरस्यापि यत्प्रमाणं तथा हरेः । ब्रह्मणोऽपि समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

आयुष्यं शंकरस्यापि यत्प्रमाणं तथा हरेः; ब्रह्मणोऽपि समाचक्ष्व, परं कौतूहलं हि नः।

Verse 10

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि विस्तरेण द्विजोत्तमाः । त्रयाणामपि चायुष्यं यत्प्रमाणं व्यवस्थितम्

सूत उवाच—अहं वः कीर्तयिष्यामि विस्तरेण द्विजोत्तमाः; त्रयाणामपि चायुष्यं यत्प्रमाणं व्यवस्थितम्।

Verse 11

निमेषस्य चतुर्भागस्त्रुटिः स्यात्तद्द्वयं लवः । लवद्वयं कला प्रोक्ता काष्ठा तु दशपंचभिः

निमेषस्य चतुर्भागस्त्रुटिः स्यात्, तद्द्वयं लवः; लवद्वयं कला प्रोक्ता, काष्ठा तु दशपञ्चभिः।

Verse 12

त्रिंशत्काष्ठां कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलो मतः । मुहूर्तमानं मौहूर्ता वदंति द्वादशक्षणम्

त्रिंशत्काष्ठाः कलां प्राहुः; क्षणस्तु त्रिंशत्कलात्मकः। मुहूर्तविदो वदन्ति—मुहूर्तः द्वादशक्षणमितः॥

Verse 13

त्रिंशन्मुहूर्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः । मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्द्वौ मासावृतुसंज्ञितः

अहोरात्रं त्रिंशन्मुहूर्तमिति मनीषिभिरुद्दिष्टम्। मासस्तु त्रिंशदहोरात्रैः; द्वौ मासावृतुसंज्ञितौ॥

Verse 14

ऋतुत्रयं चायनं च अयने द्वे तु वत्सरम् । दैविकं च भवेत्तच्च ह्यहोरात्रं द्विजोत्तमाः

ऋतुत्रयं चायनं स्यात्; अयने द्वे तु वत्सरम्। स वत्सरो दैविकमहोरात्रं भवति, द्विजोत्तमाः॥

Verse 15

उत्तरं चायनं तत्र दिनं रात्रिस्तथाऽपरम् । लक्षैः सप्तदशाख्यैस्तु मनुष्याणां च वत्सरैः

तत्रोत्तरायणं दिनं प्रोक्तं; रात्रिस्तथाऽपरम्। मनुष्यवत्सराणां सप्तदशलक्षैः परिमीयते॥

Verse 16

अष्टाविंशतिभिश्चैव सहस्रैस्तु तथा परैः । आद्यं कृतयुगं चैव तद्भ विष्यति सद्द्विजाः

अष्टाविंशतिसहस्रैश्च तथा परैश्चाधिकैः। आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं—एवं तन्निर्धारितं, सद्द्विजाः॥

Verse 17

ततो द्वादशभिर्लक्षैः षोडशानां सहस्रकैः । त्रेतायुगं समादिष्टं द्वितीयं द्विजसत्तमाः

ततः द्वादशलक्षैः षोडशसहस्रैश्च समन्वितं द्वितीयं युगं त्रेतायुगं समादिश्यते, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 18

द्वापरं चाष्टभिर्लक्षैस्तृ तीयं परिकीर्तितम् । चतुःषष्टिसहस्रैस्तु यथावत्परिसंख्यया

अष्टलक्षैः तृतीयं युगं द्वापरं परिकीर्तितम्; चतुःषष्टिसहस्रैश्च यथावत् परिसंख्यया समन्वितम्।

Verse 19

चतुर्लक्षं समादिष्टं युगं कलिसमुद्भवम् । द्वात्रिंशता सहस्रैस्तु चतुर्थं तद्विदुर्बुधाः

कलिसमुद्भवं चतुर्थं युगं कलियुगं चतुर्लक्षं समादिष्टम्; द्वात्रिंशत्सहस्रैश्च समन्वितं बुधाः विदुः।

Verse 21

ब्रह्मा तेषां शतं यावत्स जीवति पितामहः । सांप्रतं चाष्टवर्षीयः षण्मासश्चैव संस्थितः

तेषां मध्ये पितामहः ब्रह्मा शतं यावत् जीवति; सांप्रतम् तु सः अष्टवर्षीयः षण्मासश्चैव संस्थितः।

Verse 22

प्रतिपद्दिवसस्यास्य प्रथमस्य तथा गतम् । यामद्वयं शुक्रवारे वर्तमाने महात्मनः

अस्य प्रतिपद्दिवसस्य प्रथमस्य यामद्वयं प्रतिपन्नम्; वर्तमाने शुक्रवारे, हे महात्मन्।

Verse 23

ब्रह्मणो वर्षमात्रेण दिनं वैष्णवमुच्यते

ब्रह्मणो वर्षमात्रेण यत् दिनं परिगण्यते, तदेव ‘वैष्णवदिनम्’ इति लोके उच्यते।

Verse 24

सोपि वर्षशतंयावदात्ममानेन जीवति । पंचपचाशदादिष्टास्तस्य जातस्य वत्सराः

सोपि स्वमानेन वर्षशतं यावत् जीवति; जातस्य तस्य पञ्चपञ्चाशद्वत्सराः पूर्वमेव आदिष्टा इति कथ्यन्ते।

Verse 25

तिथयः पंच यामार्द्धं सोमवारेण संगतम् । वैष्णवेन तु वर्षेण दिनं माहेश्वरं भवेत्

तिथयः पञ्च यामार्धं च सोमवारेण संयुक्तम्; वैष्णववर्षमानेन तदेव दिनं माहेश्वरं भवेत्।

Verse 26

शिवो वर्षशतं यावत्तेन रूपेण च स्थितः । यावदुच्छ्वसितं वक्त्रं सदाशिवसमुद्भवम्

शिवोऽपि तेन रूपेण वर्षशतं यावत् स्थितः; यावत् सदाशिवसमुद्भवस्य वक्त्रस्य उच्छ्वसितं तिष्ठति।

Verse 27

पश्चाच्छक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत् । निश्वासोच्छ्वसितानां च सर्वेषामेव देहिनाम्

पश्चात् शक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत्; निश्वासोच्छ्वसिते हि सर्वेषामेव देहिनां स्वभावतः।

Verse 28

ब्रह्मविष्णुशिवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । एकविंशत्सहस्राणि शतैः षड्भिः शतानि च

ब्रह्मविष्णुशिवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । एकविंशत्सहस्राणि षड्भिः शतैः शतानि च ॥

Verse 29

अहोरात्रेण चोक्तानि प्रमाणे द्विज सत्तमाः । षड्भिरुच्छ्वासनिश्वासैः पलमेकं प्रवर्तते

अहोरात्रेण चोक्तानि प्रमाणे द्विजसत्तमाः । षड्भिरुच्छ्वासनिश्वासैः पलमेकं प्रवर्तते ॥

Verse 30

नाडी षष्टिपला प्रोक्ता तासां षष्ट्या दिनं निशा । निश्वासोच्छ्वसितानां च परिसंख्या न विद्यते । सदाशिवसमुत्थानामेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः

नाडी षष्टिपला प्रोक्ता तासां षष्ट्या दिनं निशा । निश्वासोच्छ्वसितानां च परिसंख्या न विद्यते । सदाशिवसमुत्थानामेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः ॥

Verse 31

अन्येऽपि ये प्रगच्छंति ब्रह्मज्ञानसमन्विताः । अक्षयास्तेऽपि जायंते सत्यमेतन्मयोदितम्

अन्येऽपि ये प्रगच्छन्ति ब्रह्मज्ञानसमन्विताः । अक्षयास्तेऽपि जायन्ते सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

Verse 32

ऋषय ऊचुः । यद्येवं सूतपुत्रात्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । आत्मवर्षशते पूर्णे यांति नाशमसंशयम्

ऋषय ऊचुः । यद्येवं सूतपुत्रात्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । आत्मवर्षशते पूर्णे यान्ति नाशमसंशयम् ॥

Verse 33

तत्कथं मानुषाणां च मर्त्यलोकेल्पजीविनाम् । कथयंति च ये मुक्तिं विद्वांसश्चैव सूतज

तर्हि कथं सूतज, मर्त्यलोकेऽल्पायुषां मानुषाणां प्रति विद्वांसो मोक्षं कथयन्ति?

Verse 34

नूनं तेषां मृषा वादो मोक्षमार्गसमु द्भवः

नूनं तेषां मोक्षमार्गसमुद्भवो वादो मृषैव भवेत्।

Verse 35

सूत उवाच । अनादिनिधनः कालः संख्यया परिवर्जितः । असंख्याता गता मोक्षं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

सूत उवाच— अनादिनिधनः कालः संख्यया परिवर्जितः; असंख्याता गता मोक्षं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः।

Verse 36

निजे वर्षशते पूर्णे वालुकारेणवो यथा । निजमानेन या श्रद्धा ब्रह्मज्ञानसमुद्भवा । तेषां चेन्मानुषाणां च तन्मुक्तिः स्यादसंशयम्

निजे वर्षशते पूर्णे वालुकारेणवो यथा; निजमानेन या श्रद्धा ब्रह्मज्ञानसमुद्भवा। तेषां चेन्मानुषाणां च तन्मुक्तिः स्यादसंशयम्।

Verse 37

यथैते दंशमशका मानुषाणां च कीटकाः । जायंते च म्रियंते च गण्यंते नैव कुत्रचित् । इन्द्रादीनां तथा मर्त्याः संभाव्या जगतीतले

यथैते दंशमशका मानुषाणां च कीटकाः जायन्ते च म्रियन्ते च, गण्यन्ते नैव कुत्रचित्; इन्द्रादीनां तथा मर्त्याः संभाव्या जगतीतले।

Verse 38

देवानां च यथा मर्त्याः कीटस्थाने च संस्थिताः । तथा देवा अपि ज्ञेया ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

यथा देवानां प्रति मर्त्याः कीटस्थाने स्थिताः, तथा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः प्रति देवा अपि कीटवत् ज्ञेयाः।

Verse 39

ब्रह्मणस्तु यथा देवाः कीटस्थाने व्यवस्थिताः । तथा ब्रह्मापि विष्णोश्च कीटस्थाने व्यवस्थितः

ब्रह्मणः प्रति यथा देवाः कीटस्थाने व्यवस्थिताः, तथा विष्णोः प्रति ब्रह्मापि कीटस्थाने व्यवस्थितः।

Verse 40

पितामहो यथा विष्णोः कीटस्थाने व्यवस्थितः । तथा स शिवशक्तिभ्यां पीरज्ञेयो द्विजो त्तमाः

पितामहः यथा विष्णोः कीटस्थाने व्यवस्थितः, तथा स शिवशक्तिभ्यां प्रति कीटवत् ज्ञेयो, द्विजोत्तम।

Verse 41

यथा विष्णुः कृमिर्ज्ञेयस्ताभ्यामेव द्विजोत्तमाः । सदाशिवस्य विज्ञेयौ तथा तौ कृमिरूपकौ

यथा ताभ्यां प्रति विष्णुः कृमिर्ज्ञेयः, द्विजोत्तम, तथा सदाशिवस्य प्रति तौ उभौ कृमिरूपकौ विज्ञेयौ।

Verse 42

एवं च विविधैर्यज्ञैः श्रद्धा पूतेन चेतसा । ब्रह्मज्ञानात्परं यांति सदाशिवसमुद्भवम्

एवं विविधैर्यज्ञैः श्रद्धापूतेन चेतसा कृतैः, ते कर्मफलात् परं यान्ति; ब्रह्मज्ञानात् सदाशिवसमुद्भवं परमं पदं प्राप्नुवन्ति।

Verse 43

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैः कृतैः संपूर्णदक्षिणैः । तदर्थं ते दिवं यांति भुक्त्वा भोगान्पृथग्विधान्

अग्निष्टोमादियज्ञैः सम्यक् कृतैः संपूर्णदक्षिणैः, तदर्थं ते दिवं यान्ति, तत्र नानाविधान् भोगान् पृथक् पृथग् भुञ्जते।

Verse 44

क्षये च पुनरायांति सुकृतस्य महीतले । ब्रह्मज्ञानात्परं प्राप्य पुनर्जन्म न विद्यते

सुकृतक्षये पुनरपि ते महीतले आगच्छन्ति; ब्रह्मज्ञानात् परं प्राप्य पुनर्जन्म न विद्यते।

Verse 45

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्राभ्यासं समा चरेत् । जन्मभिर्बहुभिः पश्चाच्छनैर्मुक्तिमवाप्नुयात्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्राभ्यासं समाचरेत्; बहुजन्मभिः पश्चात् शनैः शनैः मुक्तिमवाप्नुयात्।

Verse 46

एकजन्मनि संप्राप्तो लेशो ज्ञानस्य तस्य च । द्वितीये द्विगुणस्तस्य तृतीये त्रिगु णो भवेत्

एकजन्मनि संप्राप्तो ज्ञानलेशोऽपि तस्य चेत्; द्वितीये द्विगुणो भवेत्, तृतीये त्रिगुणो भवेत्।

Verse 47

एकोत्तरो भवेदेवं सदा जन्मनिजन्मनि

एवं जन्मनि जन्मनि सदा एकोत्तरं भवेत्।

Verse 48

ऋषय ऊचुः । ब्रह्मज्ञानस्य संप्राप्तिर्मर्त्यानां जायते कथम् । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व यदि त्वं वेत्सि सूतज

ऋषय ऊचुः—मर्त्यानां ब्रह्मज्ञानस्य संप्राप्तिः कथं भवति? एतत् सर्वं नः सम्यगाचक्ष्व, यदि त्वं वेत्सि, सूतज।

Verse 49

सूत उवाच । का शक्तिर्मम वक्तव्ये ज्ञाने मर्त्यसमुद्भवे । स्वयमेव न यो वेत्ति स परस्य वदेत्कथम्

सूत उवाच—मर्त्यसमुद्भवे ज्ञाने वक्तुं मम का शक्तिः? यः स्वयमेव न वेत्ति, स परस्य कथं वदेत्?

Verse 50

उपदेशः परं यो मे पित्रा दत्तो द्विजोत्तमाः । तमहं वः प्रवक्ष्यामि ब्रह्मज्ञानसमुद्भवम्

उपदेशः परमो यो मे पित्रा दत्तो द्विजोत्तमाः, तमहं वः प्रवक्ष्यामि—ब्रह्मज्ञानसमुद्भवम्।

Verse 51

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ह्यस्ति तीर्थद्वयं शुभम् । कुमारिकाभ्यां विहितं ब्रह्मज्ञानप्रदं नृणाम्

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ह्यस्ति तीर्थद्वयं शुभम्। कुमारिकाभ्यां विहितं ब्रह्मज्ञानप्रदं नृणाम्॥

Verse 52

ब्राह्मण्या चैव शूद्र्या च कुमारीभ्यां विनिर्मितम् । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां यस्ताभ्यां स्नानमाचरेत्

ब्राह्मण्या चैव शूद्र्या च कुमारीभ्यां विनिर्मितम्। अष्टम्यां च चतुर्दश्यां यस्ताभ्यां स्नानमाचरेत्॥

Verse 53

पश्चात्पूजयते भक्त्त्या प्रसिद्धे सिद्धिपादुके । सुगुप्ते गर्तमध्यस्थे कुमार्या परिपूजिते

अनन्तरं भक्त्या प्रसिद्धे सिद्धिपादुके पूजयेत्—सुगुप्ते गर्तमध्यस्थे कुमार्या सम्यक् परिपूजिते।

Verse 54

तस्य संवत्सरस्यान्ते ब्रह्मज्ञानं प्रजायते । शक्त्या विनिहिते ते च स्वदर्शनविवृद्धये

तस्य संवत्सरस्यान्ते तस्मै ब्रह्मज्ञानं प्रजायते; ते च शक्त्या स्वदर्शनविवृद्धये तत्र विनिहिताः।

Verse 55

लोकानां मुक्तिकामानां ब्रह्मज्ञानसुखावहे । मम तातो गतस्तत्र ततश्च ज्ञानवान्स्थितः

लोकानां मुक्तिकामानां ब्रह्मज्ञानसुखावहं तत्; मम तातोऽपि तत्र गतः, ततश्च ज्ञानवान् स्थितः।

Verse 56

तस्यादेशादहं तत्र गतः संवत्सरं स्थितः । पादुके पूजयामास ततो ज्ञानं च संस्थितम्

तस्यादेशादहं तत्र गतः संवत्सरं स्थितः; पादुके पूजयामास, ततः ज्ञानं च संस्थितम्।

Verse 57

यत्किञ्चिद्वा श्रुतं लोके पुराणाग्र्यं व्यवस्थितम् । वर्तमानं भविष्यच्च तदहं वेद्मि भो द्विजाः

लोके यत्किञ्चिदपि श्रुतं, पुराणाग्र्ये व्यवस्थितं च; वर्तमानं भविष्यच्च—तदहं वेद्मि, भो द्विजाः।

Verse 58

तत्प्रसादादसंदिग्धं प्रमाणं चात्र संस्थितम् । मुक्त्वैकं वेदपठनं सूतत्वं च यतो मयि

तत्प्रसादादत्र निःसन्दिग्धं प्रमाणं च प्रतिष्ठितम्। मयि तु सूतत्वात् वेदपठनमेवैकं न्यूनम्॥

Verse 59

तस्यापि वेद्मि सर्वार्थं भर्तृयज्ञो यथा मुनिः । अस्मादत्रैव गच्छध्वं यदि मुक्तेः प्रयोजनम्

तस्यापि सर्वार्थं वेद्मि भर्तृयज्ञो यथा मुनिः। अत एवात्रैव शीघ्रं गच्छध्वं यदि मुक्त्यर्थम्॥

Verse 60

किमेतैः स्वर्गदैः सत्रैः पुनरावृत्तिकारकैः । आराधयध्वं ते गत्वा पादुके सिद्धिदे नृणाम् । येन संवत्सरस्यान्ते ब्रह्मज्ञानं प्रजायते

किमेतैः स्वर्गदैः सत्रैः पुनरावृत्तिहेतुभिः। गत्वा ते पादुके सिद्धिदे नृणामाराधयध्वम्॥ येन संवत्सरान्ते ब्रह्मज्ञानं प्रजायते॥

Verse 61

ऋषय ऊचुः । साधुसाधु महाभाग ह्युपदेशः कृतो महान् । तेन संतारिताः सर्वे वयं संसारसागरात्

ऋषय ऊचुः। साधु साधु महाभाग उपदेशः कृतो महान्। तेन संतारिताः सर्वे वयं संसारसागरात्॥

Verse 62

यास्यामोऽपि वयं तत्र सत्रे द्वादशवार्षिके । समाप्तेऽस्मिन्न संदेहः सर्वे च कृतनिश्चयाः

यास्यामोऽपि वयं तत्र सत्रे द्वादशवार्षिके। समाप्तेऽस्मिन्नसन्देहः सर्वे च कृतनिश्चयाः॥

Verse 194

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मज्ञानप्राप्त्यर्थं कुमारिकातीर्थद्वयगर्तक्षेत्रस्थपादुकामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्णवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मज्ञानप्राप्त्यर्थं कुमारिकातीर्थद्वयगर्तक्षेत्रस्थपादुकामाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्णवत्युत्तरशततमोऽध्यायः।