Adhyaya 254

Verse 1

शूद्र उवाच । इदमाश्चर्यरूपं मे प्रतिभाति वचस्तव । यद्यपि स्यान्महाक्लेशो वदतस्तव सुव्रत

शूद्र उवाच—तव वचनं मेऽद्भुतरूपं प्रतिभाति। सुव्रत, वदतः तव महाक्लेशोऽपि स्याद्यदि, तथापि…

Verse 2

तथापि मम भाग्येन मत्पुण्यैर्मद्गृहं गतः । न तृप्ये त्वन्मुखांभोजाच्च्युतं वाक्यामृतं पुनः

तथापि मम भाग्येन मत्पुण्यैश्च त्वं मद्गृहं गतः। त्वन्मुखाम्भोजाच्च्युतं वाक्यामृतं पुनः पुनर्न पिबन् तृप्ये।

Verse 3

पिबन्गौरीकथाख्यानं विशेषगुणपूरितम् । कथं महेश्वरो नृत्यं चकार सुरसंवृतः

गौरीकथाख्यानं विशेषगुणपूरितं पिबन्निव श्रुत्वा, कथं सुरसंवृतो महेश्वरो नृत्यं चकार?

Verse 4

चातुर्मास्ये कथं जातं कि ग्राह्यं व्रतमुच्यते । अनुग्रहं कृतवती सा कथं को ह्यनुग्रहः

चातुर्मास्ये कथं जातं, किं ग्राह्यं व्रतमुच्यते? सा कथमनुग्रहं कृतवती—को वा स एव अनुग्रहः?

Verse 5

एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे द्विजोत्तम । भगवान्पूज्यते लोके ममानुग्रहकारकः

एतद्विस्तरतो ब्रूहि, पृच्छतो मे द्विजोत्तम। स भगवान् ममानुग्रहकारकः, लोके पूज्यते।

Verse 6

प्रसन्नवदनो भूत्वा स्वस्थः कथय सुव्रत । गालवश्चापि तच्छ्रुत्वा पुनराह प्रहृष्टवान्

प्रसन्नवदनः सन् स्वस्थचित्तः सुव्रत, त्वं कथय। तद् श्रुत्वा गालवोऽपि प्रहृष्टः पुनरुवाच॥

Verse 7

गालव उवाच । इतिहासमिमं पुण्यं कथयामि तवानघ । शृणुष्वावहितो भूत्वा यज्ञायुतफलप्रदम्

गालव उवाच—अनघ, तवायं पुण्य इतिहासः कथ्यते। आवहितो भूत्वा शृणु; यज्ञायुतफलप्रदः॥

Verse 8

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते हरो भक्तिसमन्वितः । ब्रह्मचर्यव्रतपरः प्रहृष्टवदनोऽभवत्

चातुर्मास्ये समुपस्थिते हरः भक्तिसमन्वितः। ब्रह्मचर्यव्रतपरः प्रहृष्टवदनोऽभवत्॥

Verse 9

देवतानां च संकल्पं महर्षीणां चकार ह । समागत्य ततो देवा मन्दराचलमास्थिताः

देवतामहर्षीणां च संकल्पं स चकार ह। ततः समागता देवा मन्दराचलमास्थिताः॥

Verse 10

प्रणम्य ते महेशानं तस्थुः प्रांजलयोऽग्रतः । तानुवाच सुरान्सर्वान्हरो दृष्ट्वा समागतान्

प्रणम्य महेशानं ते प्रांजलयोऽग्रतः स्थिताः। समागतान् सुरान् दृष्ट्वा हरः सर्वान् उवाच ह॥

Verse 11

पार्वत्याभिहितं प्राह कस्मिन्कार्यांतरे सति । मया नियुक्तेऽभिनये यत्र साहाय्यकारिणः

पार्वत्याभिहितं वचनं स उवाच— “कस्मिन् कार्यान्तरे सति यूयं समागताः? मया नियुक्तेऽस्मिन् अभिनये यत्र यूयं मम साहाय्यकारिणः।”

Verse 12

भवंत्विंद्रपुरोगाश्च चातुर्मास्ये समागते । ते तथोचुश्च संहृष्टा नमस्कृत्य च शूलिनम्

“एवमस्तु— चातुर्मास्ये समागते इन्द्रपुरोगा भवन्तु।” इति ते संहृष्टा ऊचुः; शूलिनं नमस्कृत्य च तथैव प्रत्यनुज्ञाय।

Verse 13

स्वंस्वं भवनमाजग्मुर्विमानैः सूर्यसन्निभैः । तथाऽषाढे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां महेश्वरः

ते स्वस्वं भवनं जग्मुः सूर्यसन्निभैर्विमानैः। अथाऽषाढे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां महेश्वरः…

Verse 14

प्रनर्त्तयितुमारेभे भवानीतोषणाय च । मंदरे पर्वतश्रेष्ठे तत्र जग्मुर्महर्षयः

प्रनर्तयितुमारेभे भवानीतोषणाय च। मन्दरे पर्वतश्रेष्ठे तत्र जग्मुर्महर्षयः॥

Verse 15

नारदो देवलो व्यासः शुकद्वैपायनादयः । अंगिराश्च मरीचिश्च कर्दमश्च प्रजापतिः

नारदो देवलो व्यासः शुकश्च द्वैपायनादयः। अङ्गिराश्च मरीचिश्च कर्दमश्च प्रजापतिः॥

Verse 16

कश्यपो गौतमश्चात्रिर्वसिष्ठो भृगुरेव च । जमदग्निस्तथोत्तंको रामो भार्गव एव च

कश्यपो गौतमश्चात्रिर्वसिष्ठो भृगुरेव च । जमदग्निस्तथोत्तंको रामो भार्गव एव च समाययुः ॥

Verse 17

अगस्त्यश्च पुलोमा च पुलस्त्यः पुलहस्तथा । प्रचेताश्च क्रतुश्चैव तथैवान्ये महर्षयः

अगस्त्यश्च पुलोमा च पुलस्त्यः पुलहस्तथा । प्रचेताश्च क्रतुश्चैव तथैवान्ये महर्षयः समाययुः ॥

Verse 18

सिद्धा यक्षाः पिशाचाश्च चारणाश्चारणैः सह । आदित्या गुह्यकाश्चैव सा ध्याश्च वसवोऽश्विनौ

सिद्धा यक्षाः पिशाचाश्च चारणाश्चारणैः सह । आदित्या गुह्यकाश्चैव साध्याश्च वसवोऽश्विनौ समाययुः ॥

Verse 19

एते सर्वे तथेन्द्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । समाजग्मुर्महेशस्य नृत्यदर्शनलालसाः

एते सर्वे तथेन्द्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । समाजग्मुर्महेशस्य नृत्यदर्शनलालसाः ॥

Verse 20

ततो गणा नंदिमुखा रत्नानि प्रददुस्तथा । भूषणानि च वासांसि मुन्यादिभ्यो यथाक्रमम्

ततो गणा नन्दिमुखा रत्नानि प्रददुस्तथा । भूषणानि च वासांसि मुन्यादिभ्यो यथाक्रमम् ॥

Verse 21

ततो वाद्यसहस्रेषु वादित्रेषु समंततः । सर्वैर्जयेति चैवोक्ता भगवा न्व्रतमादिशत्

ततः सर्वतो वाद्यसहस्रेषु वादित्रेषु निनदत्सु, सर्वैः “जय” इति घोष्यमाणे, भगवान् व्रतम् आदिशत्।

Verse 22

भवानी हृष्टहृदया महादेवं व्यलोकयत् । जया च विजया चैव जयन्ती मंगलारुणा

भवानी हृष्टहृदया महादेवं व्यलोकयत्; तया सह जया विजयाच, तथा मङ्गलारुणा जयन्ती चासीत्।

Verse 23

चतुष्टयसखीमध्ये विर राज शुभानना । तस्याः सान्निध्ययोगेन जगद्भाति गुणोत्तरम्

चतुष्टयसखीमध्ये शुभानना राजविराज; तस्याः सान्निध्ययोगेन जगद् गुणोत्तरं भाति।

Verse 24

यस्याः शरीरजा शोभा वर्णितुं नैव शक्यते । ईशोऽपि गणकोटीभिर्ना नावक्त्त्राभिरीक्षितः

यस्याः शरीरजा शोभा वर्णयितुं नैव शक्यते; ईशोऽपि गणकोटीभिः नानावक्त्रैश्च निरीक्ष्य तां न पर्यवसानम् अवाप।

Verse 25

पिशाचभूतसंघैश्च वृतः परमशोभनः । स्वर्णवेत्रधरो नन्दी बभौ कपिमुखोऽग्रतः

पिशाचभूतसंघैश्च वृतः परमशोभनः; स्वर्णवेत्रधरो नन्दी कपिमुखोऽग्रतः बभौ।

Verse 26

विद्याधराश्च गंधर्वाश्चि त्रसेनादयस्तथा । चित्रन्यस्ता इव बभुस्तत्र नागा मुनीश्वराः

विद्याधराश्च गन्धर्वाश्च चित्रसेनादयस्तथा । तत्रासन्; नागा मुनीश्वराश्च चित्रन्यस्ता इव बभूवुः ॥

Verse 27

श्रीरागप्रमुखा रागास्तस्य पुत्रा महौजसः । अमूर्त्ताश्चैव ते पुत्रा हरदेव समुद्भवाः

श्रीरागप्रमुखा रागास्तस्य पुत्रा महौजसः । अमूर्ताश्चैव ते पुत्रा हरदेवसमुद्भवाः ॥

Verse 28

एकैकस्य च षड्भार्याः सर्वासां च पितामहः । ताभिः सहैव ते रागा लीलावपुर्धरास्तथा

एकैकस्य च षड्भार्याः सर्वासां च पितामहः । ताभिः सहैव ते रागा लीलावपुर्धरास्तथा ॥

Verse 29

प्रादुर्बभूवुः सहसा चिंतितास्तेन शंभुना । तेषां नामानि ते वच्मि शृणुष्व त्वं महाधन

प्रादुर्बभूवुः सहसा चिन्तितास्तेन शम्भुना । तेषां नामानि ते वक्ष्ये शृणुष्व त्वं महाधन ॥

Verse 30

श्रीरागः प्रथमः पुत्र ईश्वरस्य विमोहनः । आसां चक्रे भ्रुवोर्मध्ये परब्रह्म प्रदायकः

श्रीरागः प्रथमः पुत्र ईश्वरस्य विमोहनः । आसां चक्रे भ्रुवोर्मध्ये परब्रह्मप्रदायकः ॥

Verse 31

तन्मध्यश्चैव माहेशात्समुद्भूतो गणोत्तमः । द्वितीयोऽथ वसन्तोऽभूत्कटिदेशान्महायशाः

तन्मध्यादेव माहेशात् समुत्थितो गणोत्तमः। द्वितीयोऽथ वसन्तोऽभूत् कटिदेशान्महायशाः॥

Verse 32

महदंकश्च भूतानां चक्राच्चैव विशुद्धितः । पंचमस्तु तृतीयोऽभूत्सुतो विश्वविभूषणः

विशुद्धिचक्रतो जातो भूतानां महदङ्ककः। पञ्चमोऽपि तृतीयोऽभूत् सुतो विश्वविभूषणः॥

Verse 33

महेश्वरहृदो जातं चक्रं चैवमनाहतम् । नासादेशात्समुद्भूतो भैरवो भैरवः स्वयम्

महेश्वरहृदो जातमनाहतं चक्रमुत्तमम्। नासादेशात्समुद्भूतो भैरवो भैरवः स्वयम्॥

Verse 34

मणिपूरकनामेदं चक्रं तद्धि विमुक्तिदम् । पंचाशच्च तथा वर्णा अंका नाम महेश्वरात्

मणिपूरकनामैतच्चक्रं तद्धि विमुक्तिदम्। पञ्चाशद्वर्णका अप्यङ्का नाम माहेश्वराद्भवन्॥

Verse 35

राशयो द्वादश तथा नक्षत्राणि तथैव च । स्वाधिष्ठानसमुद्भूता जगद्बीजसमन्विताः

राशयो द्वादश प्रोक्ता नक्षत्राणि तथैव च। स्वाधिष्ठानात्समुद्भूता जगद्बीजसमन्विताः॥

Verse 36

क्षणेन वृद्धिमायांति ततो रेतः प्रवर्तते । रेतसस्तु जगत्सृष्टं तदीशजननेंद्रियम्

क्षणेनैव वृद्धिं यान्ति, ततः रेतः प्रवर्तते। रेतसः सकलं जगत् सृष्टं; तदेवेशस्य जननेन्द्रियम्॥

Verse 37

आधाराच्च महान्षष्ठो नटो नारायणोऽभवत् । महेशवल्लभः पुत्रो नीलो विष्णुपराक्रमः

आधारात् महान् षष्ठो जातः—नटो नारायणोऽभवत्। महेशवल्लभस्य पुत्रो नीलो, विष्णुपराक्रमः॥

Verse 38

एते मूर्तिधरा रागा जाता भार्यासहायिनः । भार्यास्तेषां समुद्भूताः शिरोभागात्पिनाकिनः

एते मूर्तिधरा रागाः जाता भार्यासहायिनः। तेषां भार्याः समुद्भूताः शिरोभागात् पिनाकिनः॥

Verse 39

षट्त्रिंशत्परिमाणेन ततस्तास्त्वं निशामय । गौरी कोलाहली धीरा द्राविडी माल कौशिकी

षट्त्रिंशत्परिमाणेन ततस्तास्त्वं निशामय। गौरी कोलाहली धीरा द्राविडी माल कौशिकी॥

Verse 40

षष्ठी स्याद्देवगांधारी श्रीरागत्य प्रिया इमाः । आन्दोला कौशिकी चैव तथा चरममंजरी

षष्ठी स्याद् देवगान्धारी; श्रीरागस्य प्रिया इमाः। आन्दोला कौशिकी चैव तथा चरममञ्जरी॥

Verse 41

गंडगिरी देवशाखा राम गिरी वसन्तगा । त्रिगुणा स्तम्भतीर्था च अहिरी कुंकुमा तथा

गण्डगिरी देवशाखा रामगिरिर्वसन्तगा । त्रिगुणा स्तम्भतीर्था च अहिरी कुंकुमा तथा ॥

Verse 42

वैराटी सामवेरी च षड्भार्याः पंचमे मताः । भैरवी गुर्जरी चैव भाषा वेलागुली तथा

वैराटी सामवेरी च षड्भार्याः पञ्चमे मताः । भैरवी गुर्जरी चैव भाषा वेलागुली तथा ॥

Verse 43

कर्णाटकी रक्तहंसा षड्भार्या भैरवानुगाः । बंगाली मधुरा चैव कामोदा चाक्षिनारिका

कर्णाटकी रक्तहंसा षड्भार्या भैरवानुगाः । बंगाली मधुरा चैव कामोदा चाक्षिनारिका ॥

Verse 44

देवगिरी च देवाली मेघ रागानुगा इमा । त्रोटकी मीडकी चैव नरादुम्बी तथैव च

देवगिरी च देवाली मेघ रागानुगा इमा । त्रोटकी मीडकी चैव नरादुम्बी तथैव च ॥

Verse 45

मल्हारी सिन्धुमल्हारी नटनारायणानुगाः । एता हि गिरिशं नत्वा महेशं च महेश्वरीम्

मल्हारी सिन्धुमल्हारी नटनारायणानुगाः । एता हि गिरिशं नत्वा महेशं च महेश्वरीम् ॥

Verse 46

स्वमूर्त्तिवाहनोपेताः स्वभर्तृसहिताः स्थिताः । ब्रह्मा मृदंगवाद्येन तोषयामास शंकरम्

स्वस्वमूर्त्तिभिरारूढैः स्वस्ववाहनसंयुतैः । स्वभर्तृसहिताः सर्वे स्थिताः; ब्रह्मा मृदङ्गवाद्येन शंकरं तोषयामास ॥

Verse 47

चतुरक्षरवाद्येन सुवाद्यं चाकरोत्पुनः । तालक्रियां महेशाय दर्शयामास केशवः

पुनश्च चतुरक्षरवाद्येन सुवाद्यं समकारयत् । केशवोऽपि महेशाय तालक्रियां प्रदर्शयामास ॥

Verse 48

वायवस्तत्र वाद्यं च चक्रुः सुस्वरमोजसा । महेन्द्रो वंशवाद्यं च सुगिरं सुस्वरं बहुः

तत्र वायवः सुस्वरं वाद्यं चक्रुर्महौजसा । महेन्द्रोऽपि वंशवाद्यं सुगिरं सुस्वरं बहु ॥

Verse 49

वह्निः शूर्परवं चक्रे पणवं च तथाश्विनौ । उपांगवादनं चक्रे सोमः सूर्यः समंततः

वह्निः शूर्परवं चक्रे पणवं च तथाश्विनौ । सोमः सूर्यश्च सर्वत्रोपाङ्गवादनमाचरताम् ॥

Verse 50

घंटानां वादनं चक्रुर्गणाः शतसहस्रशः । मुनीश्वरास्तथा देव्यः पार्वतीसहितास्तथा

घण्टानां वादनं चक्रुर्गणाः शतसहस्रशः । मुनीश्वरास्तथा देव्यः पार्वतीसहितास्तथा ॥

Verse 51

स्वर्णभद्रासनेष्वेते ह्युपविष्टा व्यलोकयन् । शृंगाणां वादनं चक्रुर्वसवः समहोरगाः

स्वर्णभद्रासनेष्वेते ह्युपविष्टा व्यलोकयन् । शृङ्गाणां वादनं चक्रुर्वसवः समहोरगाः ॥

Verse 52

भेरीध्वनिं तथा साध्या वाद्यान्यन्ये सुरोत्तमाः । झर्झरीगोमुखादीनि साध्याश्चक्रुर्महोत्सवे

भेरीध्वनिं तथा साध्या वाद्यान्यन्ये सुरोत्तमाः । झर्झरीगोमुखादीनि साध्याश्चक्रुर्महोत्सवे ॥

Verse 53

तन्त्रीलयसमायुक्ता गंधर्वा मधुर स्वराः । सुवर्णशृंगनादं च चक्रुः सिद्धाः समंततः

तन्त्रीलयसमायुक्ता गन्धर्वा मधुरस्वराः । सुवर्णशृङ्गनादं च चक्रुः सिद्धाः समन्ततः ॥

Verse 54

ततस्तु भगवानासीन्महानटवपुर्धरः । मुकुटाः पंचशीर्षे तु पन्नगैरुपशोभिताः

ततस्तु भगवानासीन्महानटवपुर्धरः । मुकुटे पञ्चशीर्षे तु पन्नगैरुपशोभितः ॥

Verse 55

जटा विमुच्य सकला भस्मोद्धूलितविग्रहः । बाहुभिर्दशभिर्युक्तो हारकेयूरसंयुतः

जटां विमुच्य सकलां भस्मोद्धूलितविग्रहः । बाहुभिर्दशभिर्युक्तो हारकेयूरसंयुतः ॥

Verse 56

त्रैलोक्यव्यापकं रूपं सूर्यकोटिसमप्रभम् । कृत्वा ननर्त्त भगवान्भासुरं स महानगे

त्रैलोक्यव्यापि रूपं धृत्वा सूर्यकोटिसमप्रभम् । स भगवान् भासुरो ननर्त्त तस्मिन् महानगे ॥

Verse 57

ततं वीणादिकं वाद्यं कांस्यतालादिकं घनम् । वंशादिकं तु वादित्रं तोमरादिकनामकम्

ततं वीणादिकं वाद्यं कांस्यतालादिकं घनम् । वंशादिकं तु वादित्रं तोमरादिकनामकम् ॥

Verse 58

चतुर्विधं ततो वाद्यं तुमुलं समजायत । तालानां पटहादीनां हस्तकानां तथैव च

चतुर्विधं ततो वाद्यं तुमुलं समजायत । तालानां पटहादीनां हस्तकानां तथैव च ॥

Verse 59

मानानां चैव तानानां प्रत्यक्षं रूपमाबभौ । सुकंठं सुस्वरं मुक्तं सुगम्भीरं महास्वनम्

मानानां चैव तानानां प्रत्यक्षं रूपमाबभौ । सुकण्ठं सुस्वरं मुक्तं सुगम्भीरं महास्वनम् ॥

Verse 60

विश्वावसुर्नारदश्च तुंबुरुश्चैव गायकाः । जगुर्गंधर्वपतयोऽप्सरसो मधुरस्वराः

विश्वावसुर्नारदश्च तुंबुरुश्चैव गायकाः । जगुर्गन्धर्वपतयोऽप्सरसो मधुरस्वराः ॥

Verse 61

ग्रामत्रयसमोपेतं स्वरसप्तकसंयुतम् । दिव्यं शुद्धं च सांकल्पं तत्र गेयमवर्त्तत

तत्र दिव्यं शुद्धं च सांकल्पिकं गीतमुदपद्यत—ग्रामत्रयसमोपेतं स्वरसप्तकसंयुतम्।

Verse 62

पर्वतोऽपि महानादं हरपादतलाहतः । भ्रमिभिर्भ्रमयंस्तत्र महीं सपुरकाननाम्

हरपादतलाहतः पर्वतोऽपि महानादं चकार; भ्रमिभिर्भ्रमयन् तत्र महीं सपुरकाननाम्।

Verse 63

हस्तकांश्चतुराशीतिं स ससर्ज सदाशिवः । ललाटफलकस्वेदात्सूतमागधबंदिनः

ललाटफलकस्वेदात् सदाशिवः ससर्ज हस्तकान् चतुराशीतिं—सूतमागधबन्दिनः।

Verse 64

महेशहृदयाज्जाता गंधर्वा विश्वगायकाः । ते मूर्त्ता देवदेवस्य सुरंगालयसंयुताः

महेशहृदयाज्जाता गन्धर्वा विश्वगायकाः; ते मूर्ता देवदेवस्य सुरङ्गालयसंयुताः।

Verse 65

प्रेक्षकाणामृषीणां च चक्रुराश्चर्यमोजसा । किन्नराः पुष्पवर्षाणि ससृजुः स्वैर्गुणैरिह

प्रेक्षकाणामृषीणां च तेऽद्भुतानि चक्रुरोजसा; किन्नराः स्वैर्गुणैरिह पुष्पवर्षाणि ससृजुः।

Verse 66

एवं चतुर्षुमासेषु यदा नृत्यमजायत । अतिक्रांता शरज्जाता निर्मलाकाशशोभिता

एवं चतुर्षु मासेषु नृत्ये प्रवर्तमाने, वृष्टिरतिक्रान्ता; शरदागता निर्मल-प्रभास्वर-आकाशशोभिता।

Verse 67

पद्मखंडसमाच्छन्नसरोवरमुखांबुजा । फलवृक्षौषधीभिश्च किंचित्पांडुमुखच्छविः

पद्मखण्डैः समाच्छन्नानि सरोवरमुखानि; फलवृक्षौषधीभिश्च समृद्धं, किंचित् पाण्डुमुखच्छविरिव भूमण्डलम्।

Verse 68

ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां प्रसन्ना गिरिजा तदा । समाप्तव्रतचर्यः स ईश्वरोऽपि तदा बभौ

ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां तदा गिरिजा प्रसन्ना; समाप्तव्रतचर्यः स ईश्वरोऽपि तदा तेजसा बभौ।

Verse 69

सा चोवाच तदा शंभुं विकचस्वरलोचना । विप्रशापपातितं च यदा लिंगं भविष्यति

सा तदा विकचस्वरलोचना शम्भुं प्रोवाच— ‘विप्रशापपातितं यदा लिङ्गं भविष्यति…’

Verse 70

नर्मदाजलसंभूतं विश्वपूज्यं भविष्यति । एवमुक्त्वा ततस्तुष्टा हरस्तोत्रं चकार ह

‘नर्मदाजलसम्भूतं विश्वपूज्यं भविष्यति’ इत्युक्त्वा सा तुष्टा, ततः हरस्तोत्रं चकार ह।

Verse 71

नमस्ते देवदेवाय महादेवाय मौलिने । जगद्धात्रे सवित्रे च शंकराय शिवाय च

नमस्ते देवदेवाय महादेवाय मौलिने। जगद्धात्रे सवित्रे च शंकराय शिवाय च॥

Verse 73

नमो ब्रह्मण्य देवाय सितभूतिधराय च । पंचवक्त्राय रूपाय नीरूपाय नमोनमः

नमो ब्रह्मण्यदेवाय सितभूतिधराय च। पञ्चवक्त्राय रूपाय नीरूपाय नमो नमः॥

Verse 74

सहस्राक्षाय शुभ्राय नमस्ते कृत्तिवाससे । अन्धकासुरमोक्षाय पशूनां पतये नमः

सहस्राक्षाय शुभ्राय नमस्ते कृत्तिवाससे। अन्धकासुरमोक्षाय पशूनां पतये नमः॥

Verse 76

विप्रवह्निमुखाग्राय हराय च भवाय च । शंकराय महेशाय ईश्वराय नमो नमः

विप्रवह्निमुखाग्राय हराय च भवाय च। शंकराय महेशाय ईश्वराय नमो नमः॥

Verse 77

नमः कृष्णाय शर्वाय त्रिपुरांतक हारिणे । अघोराय नमस्तेऽस्तु नमस्ते पुरुषाय ते

नमः कृष्णाय शर्वाय त्रिपुरान्तकहारिणे। अघोराय नमस्तेऽस्तु नमस्ते पुरुषाय ते॥

Verse 78

सद्योजाताय तुभ्यं भो वामदेवाय ते नमः । ईशानाय नमस्तुभ्यं पंचास्याय कपालिने

सद्योजाताय ते देव नमो वामदेवाय च । ईशानाय नमस्तुभ्यं पञ्चास्याय कपालिने ॥

Verse 79

विरूपाक्षाय भावाय भगनेत्रनिपातिने । पूषदंतनिपाताय महायज्ञनिपातिने

विरूपाक्षाय भावाय भगनेत्रनिपातिने । पूषदन्तनिपाताय महायज्ञनिपातिने ॥

Verse 80

मृगव्याधाय धर्माय कालचक्राय चक्रिणे । महापुरुषपूज्याय गणानां पतये नमः

मृगव्याधाय धर्माय कालचक्राय चक्रिणे । महापुरुषपूज्याय गणानां पतये नमः ॥

Verse 82

गुणातीताय गुणिने सूक्ष्माय गुरवेऽपि च । नमो महास्वरूपाय भस्मनो जन्मकारिणे

गुणातीताय गुणिने सूक्ष्माय गुरवेऽपि च । नमो महास्वरूपाय भस्मनो जन्मकारिणे ॥

Verse 83

वैराग्यरूपिणे नित्यं योगाचार्याय वै नमः । मयोक्तमप्रियं देव स्मरसंहारकारक

वैराग्यरूपिणे नित्यं योगाचार्याय वै नमः । मयोक्तमप्रियं देव स्मरसंहारकारक ॥

Verse 84

क्षंतुमर्हसि विश्वेश शिरसा त्वां प्रसादये । शापानुग्रह एवैष कृतस्ते वै न संशयः

हे विश्वेश्वर, क्षन्तुमर्हसि; शिरसा त्वां प्रसादये। एष ते शापानुग्रहयोः समवायः कृतोऽस्ति, नात्र संशयः॥

Verse 85

ममापराधजो मन्युर्न कार्यो भवताऽनघ । एवं प्रसादितः शंभुर्हृष्टात्मा त्रिदशैः सह

ममापराधजातो मन्युर्भवता न कार्यः, हे अनघ। एवं प्रसादितः शम्भुः त्रिदशैः सह हृष्टात्मा बभूव॥

Verse 86

तीर्णव्रतपरानंदनिर्भरः प्राह तामुमाम् । य इमां मत्स्तुतिं भक्त्या पठिष्यति तवोद्गताम् । तस्य चेष्टवियोगश्च न भविष्यति पार्वति

तीर्णव्रतपरानन्दनिर्भरः स उमाṃ प्राह— य इमां मम स्तुतिं तवोद्गतां भक्त्या पठिष्यति, तस्य चेष्टवियोगो न भविष्यति, हे पार्वति॥

Verse 87

जन्मत्रयधनैर्युक्तः सर्वव्याधिविवर्जितः । भुक्त्वेह विविधान्भोगानंते यास्यति मत्पुरम्

जन्मत्रयधनैर्युक्तः सर्वव्याधिविवर्जितः। इह विविधान् भोगान् भुक्त्वा, अन्ते यास्यति मत्पुरम्॥

Verse 88

इत्युक्त्वा तां महेशोऽपि स्वमंगं प्रददौ ततः । वैष्णवं वामभागं सा प्रतिजग्राह पार्वती

इत्युक्त्वा महेशोऽपि ततः स्वाङ्गं प्रददौ। सा पार्वती वामभागे वैष्णवं रूपं प्रतिजग्राह॥

Verse 89

शर्वं कपालहस्तं च ग्रीवार्द्धे गरलान्वितम् । रुण्डमालार्द्धहारं च सितगौरं समंततः

(ते) शर्वं कपालहस्तं ददृशुः, ग्रीवायामर्धभागे गरलचिह्नितम्। रुण्डमालार्धहारभूषितं च, सर्वतः सितगौरप्रभं विराजमानम्॥

Verse 90

ब्रह्मांडकोटिजनकं जटाभिर्भूषितं शिरः । सित द्युतिकलाखंडरत्नभासावभासितम्

ब्रह्माण्डकोटिजनकं तच्छिरो ददृशुः, जटाभिर्भूषितम्। सितद्युतिकलाखण्डरत्नभासया समन्ताद् अवभासितम्॥

Verse 91

गंगाधराय मृडिने भवानीप्रियकारिणे । जगदानंददात्रे च ब्रह्मरूपाय ते नमः

गङ्गाधराय मृडिने भवानीप्रियकारिणे। जगदानन्ददात्रे च ब्रह्मरूपाय ते नमः॥

Verse 92

मत्स्य वाहनसंयुक्तमन्यतो वृषभांकितम् । एकतः पार्षदैः सेव्यमन्यतः सखिसेवितम्

एकतो मत्स्यवाहनसंयुक्तं, अन्यतो वृषभाङ्कितम्। एकतः पार्षदैः सेव्यम्, अन्यतः सखिभिः सेवितम्॥

Verse 93

रूपमेवंविधं दृष्ट्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः । तुष्टुवुः परया भक्त्या तेजोभूषितलोचनम्

एवंविधं रूपं दृष्ट्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः। परया भक्त्या तुष्टुवुः, तेजोभूषितलोचनम्॥

Verse 94

त्वमेको भगवान्सर्वव्यापकः सर्वदेहिनाम् । पितृवद्रक्षकोऽसि त्वं माता त्वं जीवसंज्ञकः

त्वमेवैकः भगवान् सर्वव्यापकः सर्वदेहिनाम्। पितृवत् रक्षकः त्वं, माता त्वं, जीवसंज्ञकः प्राणस्वरूपोऽसि॥

Verse 95

साक्षी विश्वस्य बीजं त्वं ब्रह्मांडवशकारकः । उत्पद्यंते विलीयंते त्वयि ब्रह्मांडकोटयः

त्वं विश्वस्य साक्षी, बीजं च; ब्रह्माण्डवशकारकः प्रभुः। त्वयि ब्रह्माण्डकोटयः उत्पद्यन्ते, त्वय्येव विलीयन्ते॥

Verse 96

ऊर्मयः सागरे नित्यं सलिले बुद्बुदा यथा । अहं कदा चित्ते नेत्रात्कदाचित्तव भालतः

यथा सागरे नित्यं ऊर्मयः, सलिले बुद्बुदा इव। तथा अहं कदाचित् तव नेत्रात्, कदाचित् तव भालतः प्रादुर्भवामि॥

Verse 97

क्वचित्संगे शिवादेव्या प्राहुर्भूत्वा सृजे जगत् । तवाज्ञाकरिणः सर्वे वयं ब्रह्मादयः सुराः

क्वचित् शिवादेव्या सह सङ्गे भूत्वा जगत् सृजसीति प्राहुः। वयं ब्रह्मादयः सुराः सर्वे तवाज्ञाकरिण एव॥

Verse 98

अनंतवैभवोऽनंतोऽनंतधामाऽस्यनंतकः । अनंतः सर्वभंगाय कुरुषे रूपमद्भुतम्

अनन्तवैभवोऽसि, अनन्तस्वरूपोऽसि, अनन्तधामाऽसि, हे अनन्तक। सर्वभङ्गाय अनन्तः सन् अद्भुतं रूपं धारयसि॥

Verse 99

भवानि त्वं भयं नित्यमशिवानां पवित्रकृत् । शिवा नामपि दात्री त्वं तपसामपि त्वं फलम्

भवानि! त्वमशिवानां नित्यं भयहेतुः, पावनत्वस्य कर्त्री च। ‘शिवा’ इति नामापि दात्री त्वमेव, तपसां फलरूपा त्वमेव।

Verse 100

यः शिवः स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स सदाशिवः । इत्यभेदमतिर्जाता स्वल्पा नस्त्वत्प्रसादतः

यः शिवः स एव विष्णुः; यो विष्णुः स सदाशिवः। इति अभेदबुद्धिर्नः, स्वल्पापि, त्वत्प्रसादतः समुत्पन्ना।

Verse 104

गालव उवाच । तद्दिव्यरूपमतुलं भुवि ये मनुष्याः संसारसागरसमुत्तरणैकपोतम् । संचिन्तयंति मनसा हृतकिल्बिषास्ते ब्रह्मस्वरूपमनुयांति विमुक्तसंगाः

गालव उवाच—ये भुवि मनुष्याः तद्दिव्यरूपमतुलं संसारसागरसमुत्तरणैकपोतं मनसा संचिन्तयन्ति, ते हृतकिल्बिषाः; विमुक्तसङ्गाः ब्रह्मस्वरूपमनुयान्ति।

Verse 254

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये हरतांडवनर्त्तनवर्णनंनाम चतुःपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ‘हरताण्डवनर्तनवर्णनम्’ नाम चतुःपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।