Adhyaya 106
ऋषयः पृच्छन्ति—धूलिपूरिते पृथिवीतले प्रेतैश्च व्याप्ते के के तीर्थलिङ्गादयः ‘लुप्ता’ इव संवृत्ता इति। सूतः प्रत्युवाच—असंख्ये पवित्रस्थानेषु लोपो जातः; तत्र मुख्ये द्वे उदाहरणे निर्दिशति—चक्रतीर्थं यत्र विष्णुना चक्रं न्यस्तम्, मातृतीर्थं च यत्र स्कन्देन कार्त्तिकेयेन दिव्याः मातरः प्रतिष्ठापिताः। तथा राजर्षिवंशानां महर्षीणां चाश्रमाः, लिङ्गानि च केषाञ्चित् कालक्रमेण गूढतां गतानीति कथ्यते। ततः देशरक्षणविपत्तिः प्रवर्तते—प्रेताः धूलिवृष्ट्या भूमिं पूरयितुं यतन्ते, किन्तु मातृणां रक्षाशक्तिसम्बद्धो महावायुः धूलिं विक्षिप्य भूमेः पूरणं न ददाति। प्रेताः कुशराजं शरणं यान्ति; स रुद्रं प्रपूजयति। रुद्रः कथयति—एतत् क्षेत्रं मातृभिः संरक्षितम्; केचन लिङ्गाः राक्षसमन्त्रैः प्रतिष्ठिताः, तेषां स्पर्शो दर्शनं वा भयावहम्, अतः निषिद्धप्रदेशाः। लिङ्गानां स्थैर्यशास्त्रनियमात् प्रतिमाः नोत्पाटनीयाः इति च। तपस्विब्राह्मणानां हिताय रुद्रः मातॄन् स्वस्थानात् गन्तुं आज्ञापयति; ताः स्कन्दप्रतिष्ठितत्वं स्मृत्वा तस्मिन्नेव क्षेत्रे तुल्यं निवासं याचन्ति। रुद्रः अष्टाषष्टिरुद्रक्षेत्रेषु तासां पृथगावासान् दत्त्वा उच्चपूजां प्रतिजानाति। मातृषु गतेषु प्रेताः निरन्तरं धूल्या भूमिं पूरयन्ति, रुद्रश्च अन्तर्धीयते। इति नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये लुप्ततीर्थमाहात्म्यकथनं नाम षडधिकशततमोऽध्यायः।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । भूपृष्ठे पांसुभिस्तस्मिन्प्रेतैस्तैः परिपूरिते । यानि तीर्थानि लुप्तानि लिङ्गानि च वदस्व नः
ऋषय ऊचुः— भूपृष्ठे तस्मिन् पांसुभिः प्रेतैश्च परिपूरिते, यानि तीर्थानि लुप्तानि लिङ्गानि च, तानि नः वद।
Verse 2
सूत उवाच । असंख्यातानि तीर्थानि तथा लिंगानि च द्विजाः । लोपं गतानि वक्ष्यामि प्राधान्येन प्रबोधत
सूत उवाच—द्विजाः, असंख्यातानि तीर्थानि लिङ्गानि च सन्ति। ये लोपं गताः, तेषां प्राधान्येन मुख्यतमांश्च वक्ष्यामि; सावधानाः प्रबोधत।
Verse 3
तत्र लोपं गतं तीर्थं चक्रतीर्थमिति स्मृतम् । यत्र चक्रं पुरा न्यस्तं विष्णुना प्रभविष्णुना
तत्र लोपं गतं तीर्थं ‘चक्रतीर्थम्’ इति स्मृतम्। यत्र पुरा प्रभविष्णुना विष्णुना चक्रं न्यस्तम्।
Verse 4
मातृतीर्थं तथैवान्यत्सर्वकामप्रदं नृणाम् । यत्र ता मातरो दिव्याः कार्तिकेयप्रतिष्ठिताः
मातृतीर्थं तथैव अन्यत् सर्वकामप्रदं नृणाम्। यत्र ता मातरो दिव्याः कार्तिकेयेन प्रतिष्ठिताः।
Verse 5
मुचुकुन्दस्य राजर्षेस्तथान्यल्लिंग मुत्तमम् । तत्र लोपं गतं विप्राः सगरस्य तु भूपतेः
मुचुकुन्दस्य राजर्षेः तथान्यत् लिङ्गमुत्तमम्। तत्र लोपं गतं विप्राः सगरस्य तु भूपतेः।
Verse 6
इक्ष्वाकोर्वसुषेणस्य ककुत्स्थस्य महात्मनः । ऐलस्य चन्द्रदेवस्य काशिराजस्य सन्मतेः
इक्ष्वाकोः वसुषेणस्य ककुत्स्थस्य महात्मनः। ऐलस्य चन्द्रदेवस्य काशिराजस्य सन्मतेः—एतेषामपि प्रतिष्ठा तत्र लोपं गता।
Verse 7
अग्निवेशस्य रैभ्यस्य च्यवनस्य भृगोस्तथा । आश्रमो याज्ञवल्क्यस्य तत्र लोपं समाययौ
अग्निवेशस्य रैभ्यस्य च्यवनस्य भृगोस्तथा । याज्ञवल्क्याश्रमोऽपि तत्र लोपं समाययौ ॥
Verse 8
हारीतस्य महर्षेश्च हर्यश्वस्य महात्मनः । कुत्सस्य च वसिष्ठस्य नारदस्य त्रितस्य च
हारीतस्य महर्षेश्च हर्यश्वस्य महात्मनः । कुत्सस्य च वसिष्ठस्य नारदस्य त्रितस्य च ॥
Verse 9
तथैव ऋषिपत्नीनां तत्र लिंगानि भूरिशः । कात्यायन्याश्च शांडिल्या मैत्रेय्याश्च तथा पुरा
तथैव ऋषिपत्नीनां तत्र लिङ्गानि भूरिशः । कात्यायन्याश्च शाण्डिल्या मैत्रेय्याश्च तथा पुरा ॥
Verse 10
अन्यासां मुनिपत्नीनां यासां संख्या न विद्यते । तत्राश्चर्यमभूदन्यत्पूर्यमाणे महीतले
अन्यासां मुनिपत्नीनां यासां संख्या न विद्यते । तत्राश्चर्यमभूदन्यत्पूर्यमाणे महीतले ॥
Verse 11
दृष्ट्वा पांसुमयीं वृष्टिं मुक्तां प्रेतैः समंततः । मातृवर्गेण तेनाथ प्रमुक्तः प्रचुरोऽनिलः
दृष्ट्वा पांसुमयीं वृष्टिं मुक्तां प्रेतैः समन्ततः । मातृवर्गेण तेनाथ प्रमुक्तः प्रचुरोऽनिलः ॥
Verse 13
तेन पांसुकृता वृष्टिः समंतान्मथिता बहिः । तस्या भूमेः पतत्येव न किंचित्तत्र पूर्यते
तेन वायुना पांसुकृता वृष्टिः समन्तात् मथिता बहिर्नीताऽभवत्। सा तस्यां भूमौ पतन्त्यपि न तत्र किञ्चिदपि पूर्यते स्म॥
Verse 14
ततस्ते व्यंतराः खिन्ना निराशास्तस्य पूरणे । भूतास्तस्य पुरो गत्वा चुक्रुशुः कुशभूपतेः
ततः ते व्यन्तराः खिन्ना निराशास्तस्य पूरणे। भूताः तस्य पुरो गत्वा कुशभूपतेश्चुक्रुशुः॥
Verse 16
स त्वं तासां विघातार्थमुपायं भूप चिंतय । येन तां पांसुभिर्भूमिं पूरयामः समंततः
स त्वं तासां विघातार्थम् उपायं भूप चिन्तय। येन तां पांसुभिर्भूमिं पूरयामः समन्ततः॥
Verse 17
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ततः कुशमहीपतिः । रुद्रमाराधयामास तत्क्षेत्रं प्राप्य सद्द्विजाः
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ततः कुशमहीपतिः। रुद्रमाराधयामास तत्क्षेत्रं प्राप्य सद्द्विजाः॥
Verse 19
अस्माभिर्विहिता तत्र पांसुवृष्टिर्महीपते । नीयते शतधाऽन्यत्र मातृमुक्तेन वायुना
अस्माभिर्विहिता तत्र पांसुवृष्टिर्महीपते। नीयते शतधाऽन्यत्र मातृमुक्तेन वायुना॥
Verse 20
मया प्रेतगणादेव निर्दिष्टास्तस्य पूरणे । मातृसंरक्ष्यमाणं तच्छक्यं चैतन्न पूरितुम्
मयैव प्रेतगणाः तस्य पूरणकर्मणि नियुक्ताः; किन्तु मातृभिः संरक्ष्यमाणं तत्स्थानं न शक्यं केनापि पूरयितुम्।
Verse 21
तत्र राक्षसजैर्मंत्रैः संति लिंगानि च प्रभो । प्रतिष्ठितानि तत्स्पर्शाद्दर्शनात्स्याज्जनक्षयः
तत्र प्रभो राक्षसजमन्त्रैः प्रतिष्ठितानि लिङ्गानि सन्ति; तेषां स्पर्शमात्रेण दर्शनमात्रेण वा जनक्षयः स्यात्।
Verse 22
अचलत्वात्तथा देव लिंगानां शास्त्रसद्भयात् । अन्यदुत्पाटनाद्यं च नैव कुर्मः कथंचन
अचलत्वात् देव लिङ्गानां च शास्त्रसद्भयात्, अन्यदुत्पाटनादिकं कर्म वयं कथञ्चन न कुर्मः।
Verse 23
तस्माल्लिंगकृतो नाशो ब्राह्मणानां तपस्विनाम् । यथा न स्यात्सुरश्रेष्ठ तथा नीतिर्विधीयताम्
तस्मात् सुरश्रेष्ठ, लिङ्गकृतो ब्राह्मणतपस्विनां नाशो यथा न स्यात्, तथा सम्यग्नीतिः विधीयताम्।
Verse 24
ततश्च भगवान्रुद्रस्ताः समाहूय मातरः । प्रोवाच त्यज्यतां स्थानं भवत्यो यत्र संस्थिताः
ततः भगवान् रुद्रः ताः मातरः समाहूय प्रोवाच—“भवत्यः यत्र संस्थिताः तत्स्थानं त्यज्यताम्।”
Verse 25
तत्र पांसुभिरव्यग्राः करिष्यंति दिवानिशम् । प्रेताः कुशसमादेशाद्वृष्टिं लोकहिताय च
तत्र प्रेताः पांसुभिरव्यग्राः दिवानिशं कर्म करिष्यन्ति। कुशसमादेशेन च लोकहिताय वृष्टिं जनयिष्यन्ति॥
Verse 26
मातर ऊचुः । त्यक्ष्यामश्च तवादेशात्तत्स्थानं वृषभध्वज । परं दर्शय चास्माकं किंचिदन्यत्तथाविधम्
मातर ऊचुः—तवादेशात् वृषभध्वज! तत्स्थानं त्यक्ष्यामः। अस्माकं च किंचिदन्यत् तथाविधं स्थानं परं दर्शय॥
Verse 27
क्षेत्रेऽत्रैव निवत्स्यामो येन स्कन्दकृते वयम् । तेन संस्थापिताश्चात्र प्रोक्ताः स्थेयं सदा ततः
क्षेत्रेऽत्रैव निवत्स्यामः, येन स्कन्दकृते वयम्। तेनैवात्र संस्थापिताः, प्रोक्ताः स्थेयं सदा ततः॥
Verse 28
ततः प्रोवाच भगवांस्तस्मात्स्थानान्महत्तरम् । स्थानं दास्यामि सर्वासां पृथक्त्वेन शुभावहम्
ततः भगवाञ् प्रोवाच—तस्मात् स्थानात् महत्तरं स्थानं दास्यामि। सर्वासां पृथक्त्वेन शुभावहं निवासं प्रदास्यामि॥
Verse 29
अष्टषष्टिस्तु क्षेत्राणां मदीयानां समंततः । संस्थितास्ति महाभागा येषु मत्संस्थितिः सदा
अष्टषष्टिः खलु क्षेत्राणि मदीयानि समन्ततः। महाभागाः! येषु मम संस्थितिः सदा वर्तते॥
Verse 30
अष्टषष्टिविभागेन भूत्वा सर्वाः पृथक्पृथक् । तेषु तिष्ठथ मद्वाक्यात्पूजामग्र्यामवाप्स्यथ
अष्टषष्टिविभागेन यूयं सर्वाः पृथक्पृथक् भूत्वा स्वस्वस्थानेषु तिष्ठत। मद्वाक्येन तेषु क्षेत्रेषु निवसन्त्यः पूजामग्र्यामवाप्स्यथ॥
Verse 31
तस्य देवस्य तच्छ्रुत्वा वाक्यं ता मातरस्तदा । प्रहृष्टास्तत्परित्यज्य स्थानं स्कन्दविनिर्मितम्
तस्य देवस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा ता मातरस्तदा प्रहृष्टाः। ततः स्कन्दविनिर्मितं तद् स्थानं परित्यज्य जग्मुः॥
Verse 32
अष्टषष्टिविभागेन भूत्वा रूपैः पृथग्विधैः । अष्टषष्टिषु क्षेत्रेषु तस्य ताः संस्थिताः सदा
अष्टषष्टिविभागेन भूत्वा रूपैः पृथग्विधैः। अष्टषष्टिषु क्षेत्रेषु तस्य ता मातरः सदा संस्थिताः॥
Verse 33
ततस्ताभिर्विनिर्मुक्तं तत्सर्वं भूमिमण्डलम् । पांसुभिः पूरितं प्रेतैर्दिवारात्रमतंद्रितैः
ततस्ताभिर्विनिर्मुक्तं तत्सर्वं भूमिमण्डलम्। पांसुभिः पूरितं प्रेतैर् दिवारात्रम् अतन्द्रितैः॥
Verse 34
एवं तस्य वरं दत्त्वा भगवान्वृषवाहनः । जगामादर्शनं पश्चात्सार्धं सवर्गैणैर्द्विजाः
एवं तस्य वरं दत्त्वा भगवान् वृषवाहनः। पश्चात् सवर्गैणैः सार्धं द्विजाः, अदर्शनं जगाम॥
Verse 35
कुतोऽपि ब्राह्मणैः सर्वेस्तापसैश्च प्रशंसितः । लब्धाशी प्रययौ तस्मादयोध्यानगरीं प्रति
सर्वैर्ब्राह्मणैस्तापसैश्च सर्वतः प्रशंसितः । लब्धाशी तस्मात् प्रययौ अयोध्यानगरीं प्रति ॥
Verse 106
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये लुप्ततीर्थमाहात्म्यकथनंनाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये लुप्ततीर्थमाहात्म्यकथनं नाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 198
ततस्तस्य गतस्तुष्टिं वर्षांते भगवान्हरः । प्रोवाच प्रार्थयाभीष्टं यत्ते मनसि वांछितम्
ततः वर्षान्ते भगवान् हरः तस्य तुष्टिं गतः । प्रोवाच—प्रार्थयाभीष्टं यत्ते मनसि वाञ्छितम् ॥