Adhyaya 65

Verse 1

। सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति तडागं देवनिर्मितम् । यत्रानर्तो नृपः सिद्धः सुहयो नाम नामतः

सूत उवाच—तत्रापि देवनिर्मितं तडागमन्यदस्ति; यत्र सुहय इति नाम्ना प्रसिद्धोऽनर्तो नृपः सिद्धिं प्राप्तवान्।

Verse 2

तेनैव भूभुजा तत्र लिंगं संस्थापितं शुभम् । आनर्तेश्वरसंज्ञं च सर्व सिद्धिप्रदं नृणाम्

तेनैव भूभुजा तत्र शुभं लिङ्गं संस्थापितम्; ‘आनर्तेश्वर’ इति संज्ञातं, नृणां सर्वसिद्धिप्रदम्।

Verse 3

तत्रांगारकषष्ठ्यां यस्तडागे स्नानमाचरेत् । स प्राप्नोति नरः सिद्धिं यथाऽनर्ताधिपेन च

तत्राङ्गारकषष्ठ्यां यस्तडागे स्नानमाचरेत्, स नरः सिद्धिं प्राप्नोति, यथाऽनर्ताधिपोऽपि।

Verse 4

ऋषय ऊचुः । कथं सिद्धिस्तु संप्राप्ता आनर्तेन महात्मना । सर्वं कथय तत्सूत सर्वं वेत्सि न संशयः

ऋषय ऊचुः—कथं सिद्धिस्तु संप्राप्ता आनर्तेन महात्मना? तत्सर्वं कथय सूत; सर्वं वेत्सि, न संशयः।

Verse 5

सूत उवाच । आनर्तः सुहयो नाम पुरासीत्पृथिवीपतिः । सर्वारिभिर्हतो युद्धे पलायनपरायणः । उच्छिष्टो म्लेच्छसंस्पृष्ट एकाकी बहुभिर्वृतः

सूत उवाच—पुरा पृथिवीपतिरानर्तो नाम सुहय इति विख्यातः। स सर्वैररिभिर्युद्धे पराजितः पलायनपरायणः, म्लेच्छसंस्पर्शदूषित उच्छिष्टवत्, एकाकी सन् बहुविघ्नैर्बहुभिर्वा परिवृतोऽभवत्।

Verse 6

अथ तस्य कपालं च कापालिक व्रतान्वितः । जगृहे निजकर्मार्थं ज्ञात्वा तं वीरसंभवम्

अथ स कापालिकव्रतान्वितः, तं कपालं निजकर्मसिद्ध्यर्थं जगृहे; तं वीरसंभवं पात्रं ज्ञात्वा तदुपाददे।

Verse 7

आनर्तेश्वरसांनिध्ये वसमानो वने स्थितः । स रात्रौ तेन तोयेन सर्वदेवमयेन च

आनर्तेश्वरसांनिध्ये वने वसन्, स रात्रौ तेन सर्वदेवमयेन तोयेन कर्माणि चकार।

Verse 8

तडागोत्थेन संपूर्णं रात्रौ कृत्वा प्रमुंचति । आसीत्पूर्वं वणिङ्नाम्ना सिद्धसेन इति स्मृतः । धनी भृत्यसमोपेतः सदा पुण्यपरायणः

स रात्रौ तडागोत्थेन तोयेन तत् पात्रं संपूर्णं कृत्वा पश्चात् प्रमुञ्चति। पूर्वं तु सिद्धसेन इति विख्यातो वणिगासीद्—धनी भृत्यसमोपेतः सदा पुण्यपरायणः।

Verse 9

कस्यचित्त्वथ कालस्य पण्यबुद्ध्या द्विजोत्तमाः । प्रस्थितश्चोत्तरां काष्ठां स सार्थेन समन्वितः

कस्यचित्कालस्य पश्चात्, हे द्विजोत्तमाः, स पण्यबुद्ध्या उत्तरां दिशं प्रस्थितः, सार्थेन सह समन्वितः।

Verse 10

अथ प्राप्तः क्रमात्सर्वैः स गच्छन्मरुमंडल म् । वृक्षोदकपरित्यक्तं सर्वसत्त्वविवर्जितम्

अथ ते सर्वे क्रमशः प्रयान्तः स मरुमण्डलं प्राप्तवान्—यत्र वृक्षोदकयोः परित्यागः, सर्वसत्त्वविवर्जितं च तत्।

Verse 11

तत्र रात्रिं समासाद्य श्रांताः पांथाः समन्ततः । सुप्ताः स्थानानि संसृत्य गता निद्रावशं तथा

तत्र रात्रौ समासन्नायां सर्वतः श्रान्ताः पन्थानः स्वस्वस्थानानि संसृत्य शयिताः, तथा निद्रावशं गताः।

Verse 12

ततः प्रत्यूषमासाद्य समुत्थाय च सत्वरम् । प्रस्थिता उत्तरां काष्ठां मुक्त्वैकं शूद्रसेवकम्

ततः प्रत्यूषे समासन्ने सत्वरं समुत्थाय ते उत्तरां दिशं प्रस्थिताः, एकं शूद्रसेवकं तत्रैव मुक्त्वा।

Verse 13

स वै मार्गपरिश्रांतो गत्वा निद्रावशं भृशम् । न जजागार जातेऽपि प्रयाणे बहुशब्दिते

स मार्गपरिश्रान्तः सन् भृशं निद्रावशं गतः; बहुशब्दितेऽपि प्रयाणे जाते न जजागार।

Verse 14

न च तैः स स्मृतः सार्थैर्यैः समं प्रस्थितो गृहात् । न च केनापि संदृष्टः स तु रोधसि संस्थितः

यैः सह स गृहात् प्रस्थितः ते सार्थाः तं न स्मृतवन्तः; न च केनापि स संदृष्टः—स तु रोधसि एव संस्थितः।

Verse 15

एवं गते ततः सार्थे प्रोद्गते सूर्यमंडले । तीव्रतापपरिस्पृष्टो जजागार ततः परम्

एवं गते ततः सार्थे प्रोद्गते सूर्यमण्डले । तीव्रतापपरिस्पृष्टो जजागार ततः परम् ॥

Verse 18

एवं तस्य तृषार्तस्य पतितस्य धरातले । धृतप्राणस्य कृच्छ्रेण संयातोऽस्ताचलं रविः

एवं तस्य तृषार्तस्य पतितस्य धरातले । धृतप्राणस्य कृच्छ्रेण संयातोऽस्ताचलं रविः ॥

Verse 19

ततः किंचित्ससंज्ञोऽभून्मंदीभूते दिवाकरे । चिन्तयामास चित्तेन क्वाहं गच्छामि सांप्रतम्

ततः किंचित्ससंज्ञोऽभून्मन्दीभूते दिवाकरे । चिन्तयामास चित्तेन क्वाहं गच्छामि सांप्रतम् ॥

Verse 20

न लक्ष्यते क्वचिन्मार्गो दृश्यते न च मानुषम् । नात्र तोयं न च च्छाया नूनं मे मृत्यु रागतः

न लक्ष्यते क्वचिन्मार्गो दृश्यते न च मानुषम् । नात्र तोयं न च छाया नूनं मे मृत्यु रागतः ॥

Verse 21

एवं चिन्ताप्रपन्नस्य तस्य शूद्रस्य निर्जने । मरौ तस्मिन्समायाता शर्वरी तदनन्तरम्

एवं चिन्ताप्रपन्नस्य तस्य शूद्रस्य निर्जने । मरौ तस्मिन्समायाता शर्वरी तदनन्तरम् ॥

Verse 22

अथ क्षणेन शुश्राव स गीतं मधुरध्वनि । पठतां नन्दिवृद्धानां तथा शब्दं मनोहरम्

अथ क्षणमात्रेण स मधुरध्वनियुतं गीतं शुश्राव, तथा नन्दिवृद्धानां पठतां मनोहरं शब्दमपि।

Verse 23

अथापश्यत्क्षणेनैव प्रेतसंघैः सभावृतम् । प्रेतमेकं च सर्वेषामाधिपत्ये व्यव स्थितम्

अथ क्षणेनैव स प्रेतसंघैः परिवृतां सभां ददर्श, सर्वेषां मध्ये चैकं प्रेतं सर्वाधिपत्ये व्यवस्थितम्।

Verse 24

ततस्ते पार्श्वगाः प्रेता एके नृत्यं प्रचक्रिरे । तत्पुरो गीतमन्ये तु स्तुतिं चैव तथा परे

ततः पार्श्वगाः प्रेताः केचन नृत्यं प्रचक्रिरे; तस्य पुरतः केचन गीतं जगुः, अपरे तु स्तुतिं चक्रुः।

Verse 25

अथासौ प्राह तं शूद्रमतिथे कुरु भोजनम् । स्वेच्छया पिब तोयं च श्रेयो येन भवेन्मम

अथ स तं शूद्रमुवाच—“अतिथे, भोजनं कुरु; स्वेच्छया तोयं पिब; येन मम श्रेयः स्यात्।”

Verse 26

ततः स भोजनं चक्रे क्षुधार्तश्च पपौ जलम् । भयं त्यक्त्वा सुविश्रब्धः प्रेतराजस्य शासनात्

ततः स भोजनं चकार; क्षुधार्तः सन् जलं पपौ। प्रेतराजस्य शासनात् भयं त्यक्त्वा सुविश्रब्धोऽभवत्।

Verse 27

ततः प्रेताश्च ते सर्वे प्रेतत्वेन समन्विताः । यथाज्येष्ठं यथान्यायं प्रचक्रुर्भोजनक्रियाम्

ततः प्रेतत्वसमन्विताः ते सर्वे प्रेताः यथाज्येष्ठं यथान्यायं भोजनक्रियां प्रचक्रुः।

Verse 28

एवं तेषां समस्तानां विलासैः पार्थिवोचितैः । अतिक्रान्ता निशा सर्वा क्रीडतां द्विजसत्तमाः

एवं तेषां समस्तानां पार्थिवोचितविलासैः क्रीडतां, हे द्विजसत्तमाः, सर्वा निशा अतिक्रान्ता।

Verse 29

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमंडले । यावत्पश्यति शूद्रः स तावत्तत्र न किञ्चन

ततः विमले प्रभाते प्रोद्गते रविमण्डले, यावत् स शूद्रः पश्यति तावत् तत्र न किञ्चन ददर्श।

Verse 30

ततश्च चिन्तयामास किमेतत्स्वप्नदर्शनम् । चित्तभ्रमोऽथवाऽस्माकमिन्द्रजालमथापि वा

ततः स चिन्तयामास—किमेतत् स्वप्नदर्शनं, चित्तभ्रमोऽथवा, अस्माकम् इन्द्रजालं वा किमपि?

Verse 32

एवं चिन्तयमानस्य भास्करो गगनांगणम् । समारुरोह तापेन तापयन्धरणीतलम्

एवं चिन्तयमानस्य भास्करः गगनाङ्गणं समारुरोह, तापेन धरणीतलं तापयन्।

Verse 33

ततः कंचित्समाश्रित्य स्वल्पच्छायं महीरुहम् । प्राप्तवान्दिवसस्यांतं क्षुत्पिपासाप्रपीडितः

ततः कञ्चित् स्वल्पच्छायं महीरुहं समाश्रित्य स क्षुत्पिपासाभ्यां प्रपीडितो दिवसस्यान्तं प्राप्तवान्।

Verse 34

ततो निशामुखे प्राप्ते भूयोऽपि प्रेतराजकम् । प्रेतैस्तैश्चसमोपेतं तथारूपं व्यलोकयत्

ततो निशामुखे प्राप्ते भूयोऽपि प्रेतराजकं प्रेतैस्तैश्च समोपेतं तथारूपं स व्यलोकयत्।

Verse 35

तथैव भोजनं चक्रे तस्यातिथ्यसमुद्भवम् । भयेन रहितः शूद्रो हर्षेण महतान्वितः

तथैव तस्यातिथ्यसमुद्भवं भोजनं स चक्रे; भयेन रहितः शूद्रो महता हर्षेण समन्वितः।

Verse 36

एवं तस्य निशावक्त्रे नित्यमेव स भूपतिः । आतिथ्यं प्रकरोत्येव समागत्य तथैव च

एवं निशावक्त्रे नित्यमेव स भूपतिः समागत्य तथैव आतिथ्यं प्रकरोत्येव।

Verse 37

ततोऽन्यदिवसे प्राप्ते तेन शूद्रेण भूपतिः । पृष्टः किमेतदाश्चर्यं दृश्यते रजनीमुखे

ततोऽन्यदिवसे प्राप्ते तेन शूद्रेण भूपतिः पृष्टः—किमेतदाश्चर्यं रजनीमुखे दृश्यते इति।

Verse 38

विभवस्ते महाभाग प्रणश्यति निशाक्षये । एतत्कीर्तय मे गुह्यं न चेत्प्रेतप संस्थितम् । अत्र कौतूहलं जातं दृष्ट्वेदं सुविचेष्टितम्

महाभाग, निशाक्षये तव विभवः प्रणश्यति। एतद्गुह्यं मे कीर्तय; न चेत् त्वं प्रेताधिपतिरिव संस्थितः। इदं सुविचेष्टितं दृष्ट्वा मम महत् कौतूहलं जातम्॥

Verse 39

प्रेत उवाच । अस्ति पुण्यं महाक्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । गंगा च यमुना चैव स्थिते तत्र च संगमे

प्रेत उवाच—अस्ति पुण्यं महाक्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम्। गङ्गा च यमुना चैव तत्र संगमदेशे स्थिते॥

Verse 40

ताभ्यामतिसमीपस्थं शिवस्यायतनं शुभम् । महाव्रतधरस्तत्र तपस्यति सुनैष्ठिकः

ताभ्यामतिसमीपस्थं शिवस्यायतनं शुभम्। महाव्रतधरोऽत्रैव सुनैष्ठिकस्तपस्यति॥

Verse 41

स सदा रात्रिशौचार्थं कपालं जलपूरितम् । मदीयं शयने चक्रे तत्र कृत्वा निजां क्रियाम्

स सदा रात्रिशौचार्थं कपालं जलपूरितम्। तत्र निजां क्रियां कृत्वा मदीयशयने न्यधात्॥

Verse 42

तत्प्रभावान्ममेयं हि विभूतिर्जायते निशि । दिवा रिक्ते कृते याति भूय एव महामते

तत्प्रभावान्ममेयं हि विभूतिः जायते निशि। दिवा रिक्ते कृते याति भूय एव महामते॥

Verse 43

तस्मात्कुरु प्रसादं मे तत्र गत्वा कपालकम् । चूर्णं कृत्वा मदीयं तत्तस्मिंस्तोये विनिक्षिप

तस्मात् मे प्रसादं कुरु; तत्र गत्वा मम कपालकं गृहाण, तच्चूर्णं कृत्वा तस्मिन् तोये विनिक्षिप।

Verse 44

येन मे जायते मोक्षः प्रेतभावात्सुदारुणात्

येन मे सुदारुणात् प्रेतभावात् मोक्षः जायते।

Verse 45

तथा तत्रास्ति पूर्वस्यां दिशि तत्तीर्थमुत्तमम् । गयाशिर इति ख्यातं प्रेतत्वान्मुक्तिदा यकम्

तथा तत्र पूर्वस्यां दिशि तदुत्तमं तीर्थमस्ति; गयाशिर इति ख्यातं प्रेतत्वात् मुक्तिदायकम्।

Verse 46

तत्र गत्वा कुरु श्राद्धं सर्वेषां त्वं महामते । दृश्यते तव पार्श्वस्था भद्र संपुटिका शुभाम्

तत्र गत्वा त्वं महामते सर्वेषां श्राद्धं कुरु; पश्य च, तव पार्श्वस्थां शुभां भद्रां संपुटिकां दृश्यते।

Verse 47

अस्यां नामानि सर्वेषां यथाज्येष्ठं समालिख । ततः श्राद्धं कुरुष्वाशु दयां कृत्वा गरीयसीम्

अस्यां सर्वेषां नामानि यथाज्येष्ठं समालिख; ततः गरीयसीं दयां कृत्वा शीघ्रं श्राद्धं कुरुष्व।

Verse 48

वयं त्वां तत्र नेष्यामः सुखोपायेन भद्रक । निधिं च दर्शयिष्यामः श्राद्धार्थं सुमहत्तरम्

वयं त्वां तत्र सुखोपायेन नेष्यामः, भद्रक; श्राद्धार्थं सुमहत्तरं निधिं च ते दर्शयिष्यामः।

Verse 49

तथेति समनुज्ञाते तेन शूद्रेण सत्वरम् । निन्युस्तं स्कन्धमारोप्य शूद्रं क्षेत्रे यथोदितम्

तथेति तेन शूद्रेण समनुज्ञाते, सत्वरं तं स्कन्धमारोप्य शूद्रं यथोदितं क्षेत्रे निन्युः।

Verse 50

दर्शयामासुरेवास्य निधानं भूरिवित्तजम् । तदादाय गतस्तत्र यत्रासौ नैष्ठिकः स्थितः

अस्य भूरिवित्तजं निधानं ते दर्शयामासुः; तदादाय स यत्रासौ नैष्ठिकः स्थितः तत्र गतः।

Verse 51

ततः प्रणम्य तं भक्त्या कथ यामास विस्तरात् । तस्य भूतपतेः सर्वं वृत्तांतं विनयान्वितः

ततः स भक्त्या तं प्रणम्य, विनयान्वितः, तस्य भूतपतेः सर्वं वृत्तान्तं विस्तरात् कथयामास।

Verse 52

ततो लब्ध्वा कपालं तच्चूर्णयित्वा समाहितः । गंगायमुनयोर्मध्ये प्रचिक्षेप मुदान्वितः

ततः स कपालं लब्ध्वा, समाहितः तच्चूर्णयित्वा, मुदान्वितो गङ्गायमुनयोर्मध्ये प्रचिक्षेप।

Verse 53

एतस्मिन्नंतरे प्रेतो दिव्यरूपवपुर्धरः । विमानस्थोऽब्रवीद्वाक्यं शूद्रं तं हर्षसंयुतः

अथ तस्मिन्नन्तरे प्रेतो दिव्यतेजोमयविग्रहधारी विमानस्थः हर्षसमन्वितः तं शूद्रं प्रति वाक्यमब्रवीत्।

Verse 54

प्रसादात्तव मुक्तोऽहं प्रेतत्वाद्दारुणादितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम्

तव प्रसादात् अहं दारुणात् प्रेतत्वात् मुक्तोऽस्मि। स्वस्ति तेऽस्तु; इदानीं त्रिदिवालयं गमिष्यामि।

Verse 55

एतेषामेव सर्वेषामिदानीं श्राद्धमाचर । गत्वा गयाशिरः पुण्यं येन मुक्तिः प्रजायते

इदानीं एतेषां सर्वेषां श्राद्धं समाचर। ततः पुण्यं गयाशिरः गत्वा, येन मुक्तिः प्रजायते।

Verse 56

ततः स विस्मयाविष्टस्तेषामेव पृथक्पृथक् । श्राद्धं चक्रे च भूतानां नित्यमेव समाहितः

ततः स विस्मयाविष्टः तेषां भूतानां पृथक्पृथक् श्राद्धं चकार, नित्यमेव समाहितः।

Verse 57

तेऽपि सर्वे गताः स्वर्गं प्रेतास्तस्य प्रभावतः । ददुश्च दर्शनं तस्य स्वप्रे हर्षसमन्विताः

तेऽपि सर्वे प्रेताः तस्य प्रभावतः स्वर्गं गताः, स्वप्ने च हर्षसमन्विताः तस्य स्वदर्शनं ददुः।

Verse 58

ततः शूद्रः स विज्ञाय तत्क्षेत्रं पुण्यवर्ध नम् । न जगाम गृहं भूयस्तत्रैव तपसि स्थितः

ततः स शूद्रः तद् ज्ञात्वा तत्क्षेत्रं पुण्यवर्धनम् । पुनर्गृहं न जगाम, तत्रैव तपसि स्थितः ॥

Verse 59

गंगायमुनयोः पार्श्वे शूद्रकेश्वरसंज्ञितम् । लिगं संस्थापितं तेन सर्वपातकनाशनम्

गङ्गायमुनयोः पार्श्वे शूद्रकेश्वरसंज्ञितम् । लिङ्गं तेन प्रतिष्ठाप्य सर्वपातकनाशनम् ॥

Verse 60

यस्तयोर्विधिवत्स्नानं कृत्वा पूजयते नरः । शूद्रकेश्वरसंज्ञं च लिंगं श्रद्धासमन्वितः

यस्तयोर्विधिवत्स्नानं कृत्वा पूजयते नरः । शूद्रकेश्वरसंज्ञं च लिङ्गं श्रद्धासमन्वितः ॥

Verse 61

स सर्वैः पातकैर्मुक्तः प्रयाति शिव मंदिरम् । स्तूयमानश्च गंधर्वैर्विमानवरमाश्रितः

स सर्वैः पातकैर्मुक्तः प्रयाति शिवमन्दिरम् । स्तूयमानश्च गन्धर्वैर्विमानवरमाश्रितः ॥

Verse 62

यस्तत्र त्यजति प्राणान्कृत्वा प्रायोपवेशनम् । न च भूयोऽत्र संसारे स जन्माप्नोति ।मानवः

यस्तत्र त्यजति प्राणान् कृत्वा प्रायोपवेशनम् । न च भूयोऽत्र संसारे स जन्माप्नोति मानवः ॥

Verse 63

गंडूषमपि तोयस्य यस्तस्य निवसन्पिबेत् । सोऽपि संमुच्यते पापादाजन्ममरणांतिकात्

यः तत्र निवसन् तस्य तोयस्य गण्डूषमपि पिबेत्, सोऽपि जन्ममरणान्तिकं यावत् आसक्तं पापं सम्यक् विमुच्यते।

Verse 64

यस्तत्र ब्राह्मणेंद्राणां संप्रयच्छति भोजनम् । पितरस्तस्य तृप्यंति यावत्कल्पशतत्रयम्

यः तत्र ब्राह्मणेन्द्राणां भोजनं सम्यक् संप्रयच्छति, तस्य पितरः कल्पशतत्रयं यावत् तृप्यन्ति।

Verse 65

त्रुटिमात्रं च यो दद्यात्तत्र स्वर्णं समाहितः । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं राजसूयाश्वमेधयोः

यः तत्र समाहितः त्रुटिमात्रं स्वर्णं दद्यात्, स राजसूयाश्वमेधयोः कृत्स्नं फलं प्राप्नोति।

Verse 66

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्तीर्थवरमाश्रयेत् । य इच्छेच्छाश्वतं स्वर्गं सदैव मनुजो द्विजाः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्तीर्थवरम् आश्रयेत्; यः मनुजः शाश्वतं स्वर्गम् इच्छेत्, हे द्विजाः।

Verse 67

अत्र गाथा पुरा गीता गौतमेन महर्षिणा । गंगायमुनयोस्तं च प्रभावं वीक्ष्य विस्मयात्

अत्र पुरा गौतमेन महर्षिणा गाथा गीता; गङ्गायमुनयोः तं प्रभावं वीक्ष्य स विस्मयम् अगात्।

Verse 68

गंगायमुनयोः संगे नरः स्नात्वा समाहितः । शूद्रेश्वरं समालोक्य सद्यः स्वर्गमवाप्नुयात्

गङ्गायमुनयोः सङ्गमे यः समाहितमानसः स्नात्वा शूद्रेश्वरं समालोकयति, स सद्य एव स्वर्गं प्राप्नोति।

Verse 69

एतद्वः सर्वमाख्यातं गंगायमुनयोर्मया । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

एतत् सर्वं मया गङ्गायमुनयोर्माहात्म्यं वोऽख्यातम्, ब्राह्मणश्रेष्ठाः; यत् सर्वपातकनाशनं पुण्यप्रदं च।