Adhyaya 237

Verse 1

नारद उवाच । कदा विधिनिषेधौ च कर्तव्यौ विष्णुसन्निधौ । युष्मद्वाक्यामृतं पीत्वा तृप्तिर्मम न विद्यते

नारद उवाच—हे भगवन्, विष्णुसन्निधौ विधिनिषेधौ कदा कर्तव्यौ? भवद्वाक्यामृतं पीत्वापि मम तृप्तिर्न जायते।

Verse 2

ब्रह्मोवाच । कर्कसंक्रांतिदिवसे विष्णुं संपूज्य भक्तितः । फलैरर्घ्यः प्रदातव्यः शस्तजंबूफलैः शुभैः

ब्रह्मोवाच—कर्कसंक्रान्तिदिवसे विष्णुं भक्त्या समर्च्य, शुभैः शस्तजम्बूफलैः फलैश्चार्घ्यं प्रदातव्यम्।

Verse 3

जंबूद्वीपस्य संज्ञेयं फलेन च विजायते । मन्त्रेणानेन विप्रेंद्र श्रद्धाधर्मसुसंयतैः

जम्बूद्वीपस्य संज्ञा जम्बूफलेनैव ज्ञेया; तस्मादिव सा ‘विजायते’। विप्रेन्द्र, श्रद्धाधर्मसुसंयतैरेतेन मन्त्रेण कर्तव्यम्।

Verse 4

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यत्र क्वापि भवेन्मम । तन्मया वासुदेवाय स्वयमात्मा निवेदितः

षण्मासाभ्यन्तरे यत्र क्वापि मम मृत्युः स्यात्, तदा मया स्वयमेव वासुदेवाय आत्मा निवेदितः।

Verse 5

इति मंत्रेणार्घ्यम् । ततो विधिनिषेधौ च ग्राह्यौ भक्त्या हरेः पुरः । चातुर्मास्ये समायाते सर्वलोकमहासुखे

इति मन्त्रेणार्घ्यम्। ततः हरेः पुरो भक्त्या विधिनिषेधौ ग्राह्यौ; चातुर्मास्ये समायाते सर्वलोकमहासुखे।

Verse 6

विधिर्वेदविधिः कार्यो निषेधो नियमो मतः । विधिश्चैव निषेधश्च द्वावेतौ विष्णुरेव हि

विधिर्वेदविधिः कार्यः; निषेधो नियम इति मतः। विधिश्च निषेधश्च—द्वावेतौ—विष्णुरेव हि।

Verse 7

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्य एव जनार्दनः । विष्णोः कथा विष्णुपूजा ध्यानं विष्णोर्नतिस्तथा

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन जनार्दन एव सेव्यः—विष्णुकथया, विष्णुपूजया, विष्णुध्यानेन, तथा विष्णोः प्रणत्या च।

Verse 8

सर्वमेव हरिप्रीत्या यः करोति स मुक्तिभाक् । वर्णाश्रमविधेर्मूर्तिः सत्यो विष्णुः सनातनः

सर्वमेव हरिप्रीत्यै यः करोति स मुक्तिभाक्; वर्णाश्रमविधेर्मूर्तिः सत्यो विष्णुः सनातनः।

Verse 10

नारद उवाच । किं व्रतं किं तपः प्रोक्तं ब्रह्मन्ब्रूहि सविस्तरम् । सुप्ते देवे मया कार्यं कृतं यच्च महाफलम्

नारद उवाच—किं व्रतं किं तपः प्रोक्तं, ब्रह्मन् ब्रूहि सविस्तरम्; सुप्ते देवे मया कार्यं किम्, यत् महाफलप्रदम्?

Verse 11

ब्रह्मोवाच । व्रतं विष्णुव्रतं विद्धि विष्णुभक्तिसमन्वितम् । तपश्च धर्मवर्तित्वं कृच्छ्रादिकमथापि वा

ब्रह्मोवाच—व्रतं विष्णुव्रतं विद्धि, विष्णुभक्तिसमन्वितम्; तपश्च धर्मवर्तित्वं, कृच्छ्रादिकमथापि वा।

Verse 12

शृणु व्रतस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि प्रथमं तव । ब्रह्मचर्यव्रतं सारं व्रतानामुत्तमं व्रतम्

शृणु व्रतस्य माहात्म्यं, वक्ष्यामि प्रथमं तव; ब्रह्मचर्यव्रतं सारं, व्रतानामुत्तमं व्रतम्।

Verse 13

ब्रह्मचर्यं तपः सारं ब्रह्मचर्यं महत्फलम् । क्रियासु सकलास्वेव ब्रह्मचर्यं विवर्द्धयेत्

ब्रह्मचर्यं तपसां सारं, ब्रह्मचर्यं महाफलप्रदम्। सर्वासु क्रियासु धर्म्येषु ब्रह्मचर्यं सदा विवर्धयेत्॥

Verse 14

ब्रह्मचर्यप्रभावेण तप उग्रं प्रवर्त्तते । ब्रह्मचर्यात्परं नास्ति धर्मसाधन मुत्तमम्

ब्रह्मचर्यप्रभावेण तप उग्रं प्रवर्धते। ब्रह्मचर्याद् परं नास्ति धर्मसाधनमुत्तमम्॥

Verse 15

चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे गुणोत्तरम् । महाव्रतमिदं लोके तन्निबोध सदा द्विज

चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे गुणोत्तरम्। महाव्रतमिदं लोके तन्निबोध सदा द्विज॥

Verse 16

नारायणमिदं कर्म यः करोति न लिप्यते । शतत्रयं षष्टियुतं दिनमाहुश्च वत्सरे

नारायणमिदं कर्म यः करोति न लिप्यते। शतत्रयं षष्टियुतं दिनमाहुश्च वत्सरे॥

Verse 17

तत्र नारायणो देवः पूज्यते व्रतकारिभिः । सत्क्रियाममुकीं देव कारयिष्यामि निश्चयः

तत्र नारायणो देवः पूज्यते व्रतकारिभिः। ‘सत्क्रियामिमां देव कारयिष्यामि’ इति निश्चयः॥

Verse 18

कुरुते तद्व्रतं प्राहुः सुप्ते देवे गुणोत्तरम् । वह्निहोमो विप्रभक्तिः श्रद्धा धर्मे मतिः शुभा

तद्व्रतं कुरुते इति प्राहुः; सुप्ते देवे गुणोत्तरं भवति। वह्निहोमः, विप्रभक्तिः, धर्मे श्रद्धा, शुभा च मतिः—एते तस्य सहायगुणाः।

Verse 19

सत्संगो विष्णुपूजा च सत्यवादो दया हृदि । आर्जवं मधुरा वाणी सच्चरित्रे सदा रतिः

सत्सङ्गो विष्णुपूजा च सत्यवादो दया हृदि। आर्जवं मधुरा वाणी सच्चरित्रे सदा रतिः—एते धर्मलक्षणाः।

Verse 20

वेदपाठस्तथाऽस्तेयमहिंसा ह्रीः क्षमा दमः । निर्लोभताऽक्रोधता च निर्मोहोऽममताऽर तिः

वेदपाठस्तथाऽस्तेयमहिंसा ह्रीः क्षमा दमः। निर्लोभताऽक्रोधता च निर्मोहोऽममताऽर तिः—एते व्रतधारकगुणाः।

Verse 21

श्रुतिक्रियापरं ज्ञानं कृष्णार्पितमनोगतिः । एतानि यस्य तिष्ठंति व्रतानि ब्रह्मवित्तम

श्रुतिक्रियापरं ज्ञानं कृष्णार्पितमनोगतिः। एतानि यस्य तिष्ठन्ति स ब्रह्मवित्तमो मतः।

Verse 22

जीवन्मुक्तो नरः प्रोक्तो नैव लिप्य ति पातकैः । व्रतं कृतं सकृदपि सदैव हि महाफलम्

स जीवन्मुक्तो नरः प्रोक्तो नैव लिप्यते पातकैः। व्रतं कृतं सकृदपि सदैव हि महाफलम्।

Verse 23

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मचर्यादिसेवनम् । अव्रतेन गतं येषां चातुर्मास्यं सदा नृणाम्

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मचर्यादिसेवनं कर्तव्यम्। येषां तु नृणां व्रतविहीनं चातुर्मास्यं सदा व्यतीतं भवति—

Verse 24

धर्मस्तेषां वृथा सद्भिस्तत्त्वज्ञैः परिकीर्तितः । सर्वेषामेव वर्णानां व्रतचर्या महाफलम्

तेषां धर्मः सद्भिस्तत्त्वज्ञैश्च ‘वृथा’ इति परिकीर्तितः। सर्वेषामेव वर्णानां व्रतचर्या महाफलप्रदा॥

Verse 25

स्वल्पापि विहिता वत्स चातुर्मा स्ये सुखप्रदा । सर्वत्र दृश्यते विष्णुर्व्रतसेवापरैर्नृभिः

स्वल्पापि विहिता वत्स चातुर्मास्ये सुखप्रदा। व्रतसेवापरैर्नृभिः सर्वत्र विष्णुर्दृश्यते॥

Verse 26

चातुर्मास्ये समायाते पालयेत्तत्प्रयत्नतः

चातुर्मास्ये समायाते तत् प्रयत्नतः पालयेत्॥

Verse 27

भजस्व विष्णुं द्विजवह्नितीर्थवेदप्रभेदमयमूर्तिमजं विराजम् । यत्प्रसादाद्भवति मोक्षमहातरुस्थस्तापं न यास्यति भवार्कसमुद्भवं तम्

विष्णुं भजस्व—द्विजवह्नितीर्थवेदप्रभेदमयमूर्तिमजं विराजम्। यत्प्रसादाद् भवति मोक्षमहातरुस्थः, भवार्कसमुद्भवं तापं न यास्यति तम्॥

Verse 29

चातुर्मास्ये विशेषेण जन्मकष्टादिनाशनम् । हरिरेव व्रताद्ग्राह्यो व्रतं देहेन कारयेत् । देहोऽयं तपसा शोध्यः सुप्ते देवे तपोनिधौ

चातुर्मास्ये विशेषेण जन्मकष्टादिनाशनं भवति। व्रतस्य लक्ष्यं हरिरेव; देहेनैव व्रतं समाचरेत्। देहोऽयं तपसा शोध्यः, सुप्ते देवे तपोनिधौ।

Verse 237

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनंनाम सप्तत्रिं शदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ‘व्रतमहिमवर्णनम्’ नाम सप्तत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।