Adhyaya 87
अध्यायेऽस्मिन् सूतः सोमस्य (चन्द्रमसः) पुण्यं प्रासादं वर्णयति, यस्य केवलदर्शनमात्रेणापि पातकनाशः स्यात्। ऋषयः पृच्छन्ति—कथं चन्द्रमा देवेषु सर्वेषां समाश्रयः स्यात्? सूतः प्रतिवदति—जगत् ‘सोममयम्’ इति स्मर्यते; औषध्यः शस्यादयश्च सोमेनाभिषिक्ताः; देवाः सोमेन तृप्यन्ति, तस्मात् अग्निष्टोमादयः सोमसम्बद्धा यज्ञाः तदाधाराः। अनन्तरं सोमप्रासादनिर्माणे धर्मनीतिः कथ्यते—सोमवारे तथा शुभलक्षणेषु काले निर्माणं, श्रद्धया शुद्धेन संकल्पेन च कृतं महत्फलप्रदम्; विपरीतविधिना कृतं तु अनिष्टफलदं भवतीति चेतयति। अन्ते अम्बरीषेण धन्धुमारिणा इक्ष्वाकुणा च निर्मितानां केषाञ्चित् सोमप्रासादानां विरलत्वं निर्दिश्य, श्रवणपठनयोः पापक्षयकरं फलश्रुतिं समापयति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथा तत्रास्ति विप्रेन्द्राः सोमस्यायतनं शुभम् । यस्यापि दर्शनादेव मुच्यते पातकैर्नरः
सूत उवाच । तथा तत्रास्ति विप्रेन्द्राः सोमस्यायतनं शुभम् । यस्यापि दर्शनादेव मुच्यते पातकैर्नरः ॥
Verse 2
सोमवारे तु संप्राप्ते सोमस्य ग्रहणे नरः । यस्तं पश्यति पापोऽपि नरकं न स पश्यति
सोमवारे समुपस्थिते सोमग्रहणे च यः कश्चिन्नरः सोमं पश्यति, स पापीऽपि नरकं न पश्यति।
Verse 3
ऋषय ऊचुः । सर्वेषामेव देवानां दृश्यंतेऽत्र समाश्रयाः । अत्र चंद्रस्य चैवैकः कथं जातः समाश्रयः
ऋषय ऊचुः—अत्र सर्वेषां देवानां समाश्रयाः दृश्यन्ते; अत्र तु चन्द्रस्यैवैकः विशेषः समाश्रयः कथं जातः?
Verse 4
एतन्नः सूतपुत्रातिचित्रं मनसि वर्तते । तस्माद्वद महाभाग सर्वं त्वं वेत्स्यशेषतः
एतन्नः सूतपुत्रातिचित्रं मनसि वर्तते; तस्माद्वद महाभाग, सर्वं त्वं वेत्स्यशेषतः।
Verse 5
सूत उवाच । एनज्जगद्द्विजश्रेष्ठाः सर्वं सोममयं स्मृतम् । तस्मात्प्रतिष्ठिते तस्मिंस्त्रैलोक्यं स्यात्प्रतिष्ठितम्
सूत उवाच—द्विजश्रेष्ठाः, एतज्जगत्सर्वं सोममयं स्मृतम्; तस्मात् तस्मिन् प्रतिष्ठिते त्रैलोक्यं स्यात् प्रतिष्ठितम्।
Verse 6
एताश्चौषधयः सर्वाः सस्याद्याश्चेह भूतले । सर्वाः सोममयास्ताश्च याभिर्जीवंति जंतवः
एताश्चौषधयः सर्वाः सस्याद्याश्चेह भूतले; सर्वाः सोममयास्ताश्च याभिर्जीवन्ति जन्तवः।
Verse 7
तस्माद्ब्रह्मादयो देवाः सोमं प्राप्य क्रमाद्द्विजाः । तृप्तिं यांति परां हृष्टा यतस्तस्माद्वरोऽत्र सः
तस्माद् ब्रह्मादयो देवाः सोमं प्राप्य यथाक्रमम् । द्विजाः परां तृप्तिम् यान्ति हृष्टाः; अतस्तस्माद् अत्र स महान् वरः ॥
Verse 8
अग्निष्टोमादयो यज्ञास्तथा सोमे प्रतिष्ठिताः । तस्य पानाद्यतस्तृप्तिं तत्र यांति द्विजोत्तमाः
अग्निष्टोमादयो यज्ञाः सोम एव प्रतिष्ठिताः । तस्य पानात् यतो तृप्तिः, तत्र यान्ति द्विजोत्तमाः ॥
Verse 9
एतस्मात्कारणात्सोमः सर्वेषामधिकः स्मृतः । देवानां दानवानां च स हि पूज्यतमः स्मृतः
एतस्मात् कारणात् सोमः सर्वेषामधिकः स्मृतः । देवानां दानवानां च स एव पूज्यतमः स्मृतः ॥
Verse 10
यथान्येषां सुरेन्द्राणां हर्म्याणि धरणीतले । क्रियन्ते रात्रिनाथस्य तद्वत्कुर्वंति मानवाः
यथान्येषां सुरेन्द्राणां हर्म्याणि धरणीतले । क्रियन्ते रात्रिनाथस्य तद्वत् कुर्वन्ति मानवाः ॥
Verse 11
यैर्येर्नरैर्निशेशस्य प्रासादो विहितः क्षितौ । तेते मुक्तिपदं प्राप्ताः कृत्वाऽथ शुभसंचयम्
यैर्यैर्नरैर्निशेशस्य प्रासादो विहितः क्षितौ । ते ते मुक्तिपदं प्राप्ताः कृत्वा शुभसञ्चयम् ॥
Verse 12
यन्महेश्वरहर्म्याणां सहस्रेण भवेच्छुभम् । तदेके नैव चंद्रस्य प्राप्नुवंति शुभं नराः
यन्महेश्वरहर्म्याणां सहस्रेण यत् शुभं पुण्यं भवेत्, तदेवैकस्य चन्द्रस्य (मन्दिरनिर्माणेन) केचन नराः प्राप्नुवन्ति शुभफलम्।
Verse 13
अथ चन्द्रोत्थहर्म्यस्य माहात्म्यं तद्द्विजोत्तमाः । ज्ञात्वा ब्रह्मादयो देवा भयसंत्रस्तमानसाः । तद्विघ्नार्थमिदं प्रोचुर्मेरुमूर्धानमाश्रिताः
अथ, हे द्विजोत्तमाः, चन्द्रोत्थहर्म्यस्य तन्माहात्म्यं ज्ञात्वा ब्रह्मादयो देवाः भयसंत्रस्तमानसाः मेरुमूर्धानमाश्रित्य तद्विघ्नार्थमिदं प्रोचुः।
Verse 14
सौम्यर्क्षे सोमवारेण सौम्ये मासि च संस्थिते । तिथौ च सोमदेवत्ये प्राप्ते सोमग्रहे तथा । सकारैः पंचभिर्युक्ते काले सोमस्य मंदिरम्
सौम्यर्क्षे सोमवारेण सौम्ये मासि च संस्थिते, सोमदेवत्ये तिथौ प्राप्ते, सोमग्रहे चोदयस्थे, सकारैः पञ्चभिर्युक्ते काले सोमस्य मन्दिरं स्थापयेत्।
Verse 15
य एकाहेन संपाद्य प्रासादं स्थापयिष्यति । चंद्रं स सर्वदेवोत्थहर्म्यस्याप्नोति सत्फलम्
य एकाहेन सम्पाद्य चन्द्रस्य प्रासादं स्थापयिष्यति, स सर्वदेवोत्थहर्म्यस्य तुल्यं सत्फलं प्राप्नोति।
Verse 16
सहस्रगुणितं सम्यक्छ्रद्धापूतेन चेतसा । अन्यथा यस्तु चंद्रस्य प्रासादं प्रकरिष्यति
सम्यक् श्रद्धापूतेन चेतसा कृतं सहस्रगुणितं फलति; अन्यथा यस्तु चन्द्रस्य प्रासादं प्रकरिष्यति, तस्य फलहानिर्भवति।
Verse 17
वंशोच्छेदं समासाद्य नरकं स प्रयास्यति । एतस्मात्कारणाद्भीता न कुर्वंति नरा भुवि
वंशोच्छेदं समासाद्य स नरकं प्रपद्यते। तस्मात् कारणाद् भीता नरा भुवि तद् न कुर्वन्ति॥
Verse 18
प्रासादं रात्रिनाथस्य सुपुण्यमपि सद्द्विजाः । य एष रात्रिनाथस्य क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितः
प्रासादो रात्रिनाथस्य सुपुण्योऽयं सद्द्विजाः। य एष रात्रिनाथस्य क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितः॥
Verse 19
प्रासादस्त्वंबरीषेण भूभुजा स विनिर्मितः । कथंचित्समयं प्राप्य यथोक्तं शास्त्रचिंतकैः
प्रासादोऽयं तु अम्बरीषेण भूभुजा विनिर्मितः। कथञ्चित् समयं प्राप्य शास्त्रचिन्तकवाक्यतः॥
Verse 20
तस्यैवोत्तरदिग्भागे द्वितीयोऽन्यः प्रतिष्ठितः । चन्द्रमा धंधुमारेण तद्वत्सोऽपि प्रतिष्ठितः
तस्यैवोत्तरदिग्भागे द्वितीयोऽन्यः प्रतिष्ठितः। तत्र चन्द्रमा धन्धुमारेण प्रतिष्ठितोऽथ सुतोऽपि॥
Verse 21
ततश्च तौ महीपालौ तत्प्रभावादुभौ द्विजाः । गतौ च परमां सिद्धिं जन्ममृत्युविवर्जिताम्
ततः स तौ महीपालौ तत्प्रभावादुभौ द्विजाः। गतौ परमसिद्धिं तां जन्ममृत्युविवर्जिताम्॥
Verse 22
प्रासादोऽन्यस्तृतीयस्तु क्षेत्रे प्राभासिके तथा । इक्ष्वाकुणा नरेंद्रेण श्रद्धायुक्तेन निर्मितः
प्राभासिके पवित्रक्षेत्रे तृतीयोऽपि अन्यः प्रासादः; श्रद्धायुक्तेन नरेन्द्रेण इक्ष्वाकुणा निर्मितः।
Verse 23
प्रासादत्रयमेतद्धि मुक्त्वात्र धरणीतले । अपरो नास्ति चन्द्रस्य सत्यमेतन्मयोदितम् । एकोऽस्ति नर्मदातीरे पुण्ये रेवोरिसंगमे
धरणीतलेऽत्र प्रासादत्रयमेतत् परित्यज्य चन्द्रस्यापरो नास्ति; सत्यमेतन्मयोदितम्। तथापि नर्मदातीरे पुण्ये रेवासङ्गमे एकोऽस्ति।
Verse 24
एतद्वः सर्वमाख्यातं चन्द्रमाहात्म्यमुत्तमम् । पठतां शृण्वतां चापि सर्वपातकनाशनम्
एतद्वः सर्वमाख्यातं चन्द्रमाहात्म्यमुत्तमम्; पठतां शृण्वतां चापि सर्वपातकनाशनम्।
Verse 87
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठेनागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहत्म्ये सोमप्रासादमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सोमप्रासादमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः समाप्तः।