Adhyaya 142
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—स्थानीयः “त्रिविधो गणपतिः” किमर्थं पूज्यते, यस्य फलानि क्रमशः स्वर्गप्रदत्वं, मोक्षसाधनानुग्रहः, तथा मर्त्यजीवनरक्षणं च इति। आरम्भे गणेशः विघ्नहर्ता, विद्यायशोऽर्थादि-पुरुषार्थप्रदश्च निरूप्यते। ततः मनुष्येच्छानां त्रिविधा प्रवृत्तिः—उत्तमा (मोक्षे), मध्यमा (स्वर्गे सूक्ष्मभोगेषु), अधमा (विषयासक्तिः)—इति कथ्यते, “मर्त्यदा” गणपतिः किमर्थं वाञ्छ्यते इति प्रश्नश्च। इन्द्रादिदेवाः तपसा सिद्धमानवानां स्वर्गप्रवेशेन पीड्यमानाः शिवं शरणं यान्ति। पार्वती गजवदनं चतुर्भुजं विशिष्टाङ्गलक्षणयुक्तं गणेशरूपं निर्माय, स्वर्गमोक्षार्थकर्मानुष्ठानेषु प्रवृत्तानां नियमनाय विघ्नोत्पादनकार्ये नियुङ्क्ते; अत्र “विघ्न” जगन्नियामकधर्मरूपेण व्याख्यायते। बहवो गणाः तस्याधीनाः स्थाप्यन्ते, देवाश्च शस्त्रं, अक्षयपात्रं, वाहनं, तथा ज्ञानबुद्धिश्रीतेजोरश्म्यादि वरान् ददति। अन्ते क्षेत्रे त्रयः प्रतिष्ठाः कथ्यन्ते—ईशानसम्बद्धो मोक्षदः गणपतिः (ब्रह्मविद्यापरायणानां मोक्षसाधकः), स्वर्गद्वारप्रदः हेरम्बः (स्वर्गकामिनां), तथा मर्त्यदः गणपतिः, यः स्वर्गात् पतितान् न नीचयोनिषु पतनं प्रापयति। शुक्लमाघचतुर्थ्यां पूजनेन संवत्सरपर्यन्तं विघ्ननिवारणं, कथाश्रवणेन च विघ्नविनाश इति फलश्रुतिः।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति पुण्यं गणपतित्रयम् । स्वर्गदं मर्त्यदं पुण्यं तथान्यन्नरकापहम्
सूत उवाच—तत्रापि पुण्यं गणपतित्रयं विद्यते; तत् स्वर्गप्रदं मर्त्यलोकेऽपि समृद्धिदं, तथा नरकपातापहं परमं पुण्यम्।
Verse 2
हंतृ वै सर्वविघ्नानां पूजितं सुरदानवैः । सर्वकामप्रदं चैव विद्याकीर्तिविवर्धनम्
स एव सर्वविघ्नानां हन्ता, सुरदानवैः पूजितः; सर्वकामप्रदश्चैव विद्याकीर्तिविवर्धनः।
Verse 3
ऋषय ऊचुः । त्रिविधाः पुरुषाः सूत जायंतेत्र महीतले । उत्तमा मध्यमाश्चान्ये तथा चान्येऽधमाः स्थिताः
ऋषय ऊचुः—हे सूत, महीतले पुरुषास्त्रिविधा जायन्ते; केचिदुत्तमाः, केचिन्मध्यमाः, तथा केचिदधमाः स्थिताः।
Verse 4
उत्तमाः प्रार्थयंति स्म मोक्षमेव हि केवलम् । गता यत्र निवर्तंते न कथंचिद्धरातले
उत्तमाः केवलं मोक्षमेव प्रार्थयन्ति; यत्प्राप्य न कथञ्चिद्धरातले पुनर्निवर्तन्ते।
Verse 5
मध्यमाः स्वर्गमार्गं च दिव्यान्भोगान्मनोरमान् । अप्सरोभिः समं क्रीडां यज्ञाद्यैः कर्मभिः कृताम्
मध्यमाः स्वर्गमार्गं दिव्यान् मनोहरान् भोगांश्च यज्ञादिकर्मभिः प्राप्य, अप्सरोभिः समं क्रीडां वाञ्छन्ति।
Verse 6
अधमा मर्त्यलोकेत्र रमंते विषयात्मकाः । विषकीटकवत्तत्र रतिं कृत्वा गरीयसीम्
अधमाः मर्त्यलोकेऽत्र विषयासक्तचित्ताः रमन्ते। विषकीटकवत् तत्र रतिं कृत्वा अतिगरीयसीं बध्नन्ति॥
Verse 7
स्वर्गमोक्षौ परित्यज्य तत्कस्मान्मर्त्य इष्यते । येनासौ प्रार्थ्यते मर्त्यैर्मर्त्यदो गणनायकः
स्वर्गमोक्षौ परित्यज्य कुतो मर्त्यत्वमिष्यते? येन मर्त्यभावेन मर्त्यैः प्रार्थ्यते गणनायकः, मर्त्यदः॥
Verse 8
केन संस्थापितास्ते च तस्मिन्क्षेत्रे गजाननाः । कस्मिन्काले च द्रष्टव्याः सर्वं विस्तरतो वद
केन संस्थापितास्ते च तस्मिन् क्षेत्रे गजाननाः? कस्मिन् काले च द्रष्टव्याः—सर्वं विस्तरतो वद॥
Verse 9
सूत उवाच । पूर्वं तप्त्वा तपस्तीव्रं मर्त्यलोके द्विजोत्तमाः । ततो गच्छंति संहृष्टाः स्वेच्छया त्रिदिवं प्रति । मोक्षमार्गं तथैवान्ये ध्यानाविष्कृतमानसाः
सूत उवाच—पूर्वं मर्त्यलोके तीव्रं तपः तप्त्वा द्विजोत्तमाः। ततः संहृष्टाः स्वेच्छया त्रिदिवं प्रति गच्छन्ति। अन्ये च ध्यानाविष्कृतमानसाः तथैव मोक्षमार्गं प्रपद्यन्ते॥
Verse 10
ततः स्वर्गे समाकीर्णे कदाचिन्मनुजोत्तमैः । देवेषु क्षिप्यमाणेषु समंतात्तत्प्रभावतः
ततः कदाचित् स्वर्गे मनुजोत्तमैः समाकीर्णे, तेषां प्रभावतः समन्तात् देवेषु क्षिप्यमाणेषु॥
Verse 11
गत्वा स्वयं सहस्राक्षः सर्वैर्देवगणैः सह । प्रोवाच शंकरं गौर्या सार्धमेकासनस्थितम्
ततः सहस्राक्षः स्वयमेव सर्वैर्देवगणैः सह गत्वा, गौर्या सहैकासने निषण्णं शंकरं प्रति प्रोवाच।
Verse 12
इन्द्र उवाच । तपःप्रभावसंसिद्धैर्मानवैः परमेश्वर । अस्माकं व्याप्यते सर्वं महिमानं गृहादिकम्
इन्द्र उवाच—हे परमेश्वर, तपःप्रभावसंसिद्धैर्मानवैः अस्माकं सर्वं महिमानं गृहादिकं च व्याप्यतेऽभिभूयते च।
Verse 13
तस्मात्कृत्वा प्रसादं नः कंचिच्चिंतय सांप्रतम् । उपायं येन तिष्ठामः सौख्येनात्र शिवालये
तस्मात् नः प्रसादं कृत्वा, सांप्रतम् कंचिदुपायं चिन्तय; येन वयं शिवालयेऽत्र सौख्येन तिष्ठामः।
Verse 14
अथ श्रुत्वा विरूपाक्षस्तेषां तद्वचनं द्विजाः । पार्वत्याः पार्श्वसंस्थाया मुखचन्द्रं समैक्षयत्
अथ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा, हे द्विजाः, विरूपाक्षः पार्वत्याः पार्श्वसंस्थायाः मुखचन्द्रं समैक्षयत्।
Verse 15
निजगात्रं ततो देवी सुसंमर्द्य मुहुर्मुहुः । मलमाहृत्य तं कृत्स्नं चक्रे नागमुखं ततः
ततो देवी निजगात्रं मुहुर्मुहुः सुसंमर्द्य, ततो मलमाहृत्य कृत्स्नं तेन नागमुखं चक्रे।
Verse 16
चतुर्हस्तं महाकायं लंबोदरसमन्वितम् । सुकौतुककरं तेषां सर्वेषां च दिवौकसाम्
चतुर्भुजं महाकायं लम्बोदरसमन्वितम् । तेषां सर्वेषां दिवौकसां सुकौतुककरं बभूव ॥
Verse 17
ततः स विनयादाह देवीं शिखरवासिनीम् । यदर्थमंब सृष्टोऽहं तत्कार्यं वद मा चिरम्
ततः स विनयादाह देवीं शिखरवासिनीम् । यदर्थमम्ब सृष्टोऽहं तत्कार्यं वद मा चिरम् ॥
Verse 18
त्रैलोक्ये त्वत्प्रसादेन नासाध्यं विद्यते मम
त्रैलोक्ये त्वत्प्रसादेन नासाध्यं विद्यते मम ॥
Verse 19
श्रीदेव्युवाच । मर्त्यलोके नरा ये च स्वर्गमोक्षपराः सदा । तेषां विघ्नं त्वया कार्यं शुभकृत्येषु चैव हि
श्रीदेव्युवाच । मर्त्यलोके नरा ये च स्वर्गमोक्षपराः सदा । तेषां विघ्नं त्वया कार्यं शुभकृत्येषु चैव हि ॥
Verse 20
सरितां पतयस्त्रिंशच्छंकवः सप्तसप्ततिः । महासरोजषष्टिश्च निखर्वाणां च विंशतिः
सरितां पतयस्त्रिंशत् शङ्कवाः सप्तसप्ततिः । महासरोजाः षष्टिश्च निखर्वाणां च विंशतिः ॥
Verse 21
अर्बुदायुतसंयुक्ताः कोट्यो नवतिपञ्च च । लक्षाश्च पंचपंचाशत्सहस्राः पंचविंशतिः । शतानि नवषष्टिश्च गणाश्चान्येऽत्र संस्थिताः
अत्र अर्बुदायुतसंयुक्ताः नवतिपञ्च कोट्यः, पञ्चपञ्चाशल्लक्षाः, पंचविंशतिसहस्राणि, नवषष्टिशतानि, अन्ये च बहवो गणाः संस्थिताः।
Verse 22
येषां नदी स्मृतः पूर्वो महाकालस्तथा परः । ते सर्वे वशगास्तुभ्यं प्रभवंतु गणोत्तमाः
येषां प्रथमं शरणं नदी स्मृता, परं च महाकालः; ते सर्वे गणोत्तमाः तुभ्यं वशगा भूत्वा प्रभवन्तु।
Verse 23
आधिपत्यं मया दत्तं तव वत्स कुरुष्व तत् । सर्वेषां गणवृंदानामाधिपत्ये व्यवस्थितः
वत्स, मया तुभ्यं आधिपत्यं दत्तम्; तत् कुरुष्व। सर्वेषां गणवृन्दानामाधिपत्ये दृढं व्यवस्थितो भव।
Verse 24
एवमुक्त्वाथ सा देवी समानीयौषधीभृतान् । हेमकुंभान्सुतीर्थांभः परिपूर्णान्महोदयान्
एवमुक्त्वा सा देवी औषधीभृतः समानीय, सुतीर्थाम्भःपरिपूर्णान् हेमकुम्भान् महोदयान् आनयामास।
Verse 25
तस्याभिषेचनं चक्रे स्वयमेव सुरेश्वरी । गीतवाद्यविनोदेन नृत्यमंगलजैः स्वनैः
सुरेश्वरी स्वयमेव तस्याभिषेचनं चकार, गीतवाद्यविनोदेन नृत्यमङ्गलजैः स्वनैश्च समन्वितम्।
Verse 26
त्रयस्त्रिंशत्स्मृताः कोटयो देवानां याः स्थिता दिवि । ताः सर्वास्तत्र चागत्य तस्य चक्रुश्च मंगलम्
दिवि स्थिताः त्रयस्त्रिंशत्कोटयो देवा याः स्मृताः, ताः सर्वाः तत्र समागत्य तस्मै मङ्गलानि चक्रुः।
Verse 27
अथ तस्य ददौ तुष्टो भगवान्वृषभध्वजः । कुठारं निशितं हस्ते सदा वै श्रेष्ठमायुधम्
अथ तुष्टो भगवान् वृषभध्वजः तस्मै हस्ते धारयितुं निशितं कुठारं ददौ—सदा श्रेष्ठमायुधम्।
Verse 28
पात्रं मोदकसंपूर्णमक्षयं चैव पार्वती । भोजनार्थे महाभागा मातृस्नेहपरायणा
महाभागा मातृस्नेहपरायणा पार्वती भोजनार्थं मोदकसंपूर्णम् अक्षयं पात्रं च ददौ।
Verse 29
मूषकं कार्तिकेयस्तु वाहनार्थं प्रहर्षितः । भ्रातरं मन्यमानस्तु बन्धुस्नेहेन संयुतः
कार्तिकेयस्तु प्रहर्षितो बन्धुस्नेहेन संयुतः, भ्रातरं मन्यमानः वाहनार्थं मूषकं ददौ।
Verse 30
ज्ञानं दिव्यं ददौ ब्रह्मा तस्मै हृष्टेन चेतसा । अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्भवेत्
ब्रह्मा हृष्टेन चेतसा तस्मै दिव्यं ज्ञानं ददौ—अतीतानागतं वर्तमानं च यद्भवेत्।
Verse 31
प्रज्ञां विष्णुः सहस्राक्षः सौभाग्यं चोत्तमं महत् । सौभाग्यं कामदेवस्तु कुबेरो विभवादिकम्
प्रज्ञां विष्णुरदात् सम्यक्; सहस्राक्षो महत्तमम् उत्तमं च सौभाग्यम्। कामदेवो मनोहरं सौभाग्यं ददौ; कुबेरो विभव-धनादिकं प्रददौ।
Verse 32
प्रतापं भगवान्सूर्यः कांतिमग्र्यां निशाकरः
प्रतापं भगवान् सूर्यः प्रददौ; निशाकरः कांतिमग्र्यां ददौ शुभाम्।
Verse 33
तथान्ये विबुधाः सर्वे ददुरिष्टानि भूरिशः । आत्मीयानि प्रतुष्ट्यर्थं देव्या देवस्य च प्रभोः
तथान्ये विबुधाः सर्वे भूरिशो ददुरिष्टानि। देव्या देवस्य च प्रभोः प्रतुष्ट्यर्थं स्वकीयानि।
Verse 34
एवं लब्धवरः सोऽथ गणनाथो द्विजोत्तमाः । देवकृत्यपरो नित्यं चक्रे विघ्नानि भूतले
एवं लब्धवरः सोऽथ गणनाथो द्विजोत्तमाः। देवकृत्यपरो नित्यं भूतले विघ्नानि चक्रे।
Verse 35
धर्मार्थं यतमानानां मोक्षाय सुकृताय च । ततो भूमितलेऽभ्येत्य गणेशस्तत्र यः स्मृतः
धर्मार्थं यतमानानां मोक्षाय सुकृताय च। ततो भूमितलेऽभ्येत्य गणेशो यः स्मृतोऽत्र वै।
Verse 36
वैमानिकैः समभ्येत्य स्थापितस्तत्र स द्विजाः । येन स्वर्गार्थिनो लोकाः पूजां तस्य प्रचक्रिरे । प्रथमं सर्वकृत्येषु विघ्ननाशाय तत्पराः
वैमानिकैः सह समागत्य स तत्र स्थापितः, हे द्विजाः। तेन स्वर्गार्थिनो लोकाः तस्य पूजां प्रचक्रिरे; सर्वकृत्येषु प्रथमं तं स्थापयन्ति, विघ्ननाशाय तत्पराः।
Verse 37
एतस्मिन्नेव काले च चमत्कारपुरोद्भवैः । ब्राह्मणैर्ब्रह्मविज्ञानतत्परैर्मोक्षहेतुभिः । ईशानः स्थापितस्तत्र मोक्षदो य उदाहृतः
एतस्मिन्नेव काले च चमत्कारपुरोद्भवैः ब्राह्मणैर्ब्रह्मविज्ञानतत्परैर्मोक्षहेतुभिः। मोक्षदो य उदाहृत ईशानः स तत्र स्थापितः।
Verse 38
स्वर्गं वाञ्छद्भिरेवान्यैः स्वर्गद्वारप्रदस्तथा । हेरंबः स्थापितस्तत्र सत्यनामा यथोदितः
स्वर्गं वाञ्छद्भिरेवान्यैः स्वर्गद्वारप्रदस्तथा। सत्यनामा यथोदितो हेरंबः स तत्र स्थापितः।
Verse 39
तथान्यैर्मर्त्यदो नाम गणैशस्तत्र यः स्थितः । येन स्वर्गाच्च्युता यांति न कदा नरकादिकम् । तिर्यक्त्वं वा कृमित्वं वा स्थावरत्वमथापि वा
तथान्यैर्मर्त्यदो नाम गणैशस्तत्र स्थापितः। येन स्वर्गाच्च्युता न कदा नरकादिकं यान्ति, न तिर्यक्त्वं न कृमित्वं न स्थावरत्वमपि।
Verse 40
एतस्मात्कारणात्तत्र क्षेत्रे पुण्ये द्विजोत्तमाः । हेरम्बो मर्त्यदो जातः स्वर्गिणां मर्त्यदः सदा
एतस्मात्कारणात्तत्र पुण्ये क्षेत्रे, हे द्विजोत्तमाः। हेरंबो मर्त्यदो जातः, स्वर्गिणां मर्त्यदः सदा।
Verse 41
एतद्वः सर्वमाख्यातं पुण्यं हेरंबसंभवम् । आख्यानं सर्वविघ्नानि यन्निहन्ति श्रुतं नृणाम्
एतद्वः सर्वमाख्यातं पुण्यं हेरम्बसम्भवम्। आख्यानं श्रुतमात्रेण नृणां सर्वविघ्ननाशनम्॥
Verse 42
एतन्माघचतुर्थां यः शुक्लायां पूजयेन्नरः । न तस्य वत्सरं यावद्विघ्नं सञ्जायते क्वचित्
माघमासे शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां यः पूजयेद्धरिम्। वत्सरं यावदस्यैव न कदाचिद्भवेत्त्विघ्नम्॥