Adhyaya 116

Verse 1

सूतौवाच । तथान्यापि च तत्रास्ति सुविख्याताम्बरेवती । देवी कामप्रदा पुंसां बालकानां सुखप्रदा

सूत उवाच—तथान्यापि च तत्रास्ति सुविख्याताम्बरेवती। देवी कामप्रदा पुंसां बालकानां सुखप्रदा।

Verse 2

यां दृष्ट्वा पूजयित्वाऽथ चैत्राष्टम्यां विशेषतः । शुक्लायां नाप्नुयान्मर्त्यः कुटुम्बव्यसनं क्वचित्

यां दृष्ट्वा पूजयित्वा च, विशेषतः चैत्रमासे शुक्लपक्षेऽष्टम्यां, मर्त्यः कदाचिदपि कुटुम्बव्यसनं न प्राप्नोति।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । केन वा स्थापिता तत्र सा देवी चाम्बरेवती । किंप्रभावा किंस्वरूपा सूतपुत्र वदस्व नः

ऋषय ऊचुः—केन वा तत्र सा देवी चाम्बरेवती स्थापिता? किंप्रभावा किंस्वरूपा? सूतपुत्र, अस्मान् वद।

Verse 4

सूत उवाच । यदा शेषेण संदिष्टा नानानागा विषोल्बणाः । पुरस्यास्य विनाशाय क्रोधसंरक्तलोचनाः । तदा तस्य प्रिया सा च पुत्रशोकेनपीडिता

सूत उवाच—यदा शेषाज्ञया नानानागा विषोल्बणाः क्रोधसंरक्तलोचनाः अस्य पुरस्य विनाशाय प्रेषिताः, तदा तस्य प्रिया अपि पुत्रशोकेन पीडिता बभूव।

Verse 5

स्वयमेवाग्रतो गत्वा भक्षयामास तं द्विजम् । कुटुम्बेन समायुक्तं येन पुत्रो निपातितः

सा स्वयमेव अग्रतो गत्वा, येन तस्याः पुत्रो निपातितः, तं द्विजं कुटुम्बेन सह भक्षयामास।

Verse 6

अथ तस्य द्विजेन्द्रस्य बालवैधव्यसंयुता । अनुजाऽसीत्तपोयुक्ता ब्रह्मचर्यकृतक्षणा

अथ तस्य द्विजेन्द्रस्य कनिष्ठा भगिनी बालवैधव्यसंयुता, तपोयुक्ता, ब्रह्मचर्यव्रते दृढनिश्चया बभूव।

Verse 7

सा दृष्ट्वा भक्षितं सर्वं भट्टिकाख्या कुटुम्बकम् । नाग पत्न्या ततः प्राह जलमादाय पाणिना

सा दृष्ट्वा भक्षितं सर्वं भट्टिकाख्या कुटुम्बकम् । नाग पत्न्या ततः प्राह जलमादाय पाणिना

Verse 8

यस्मात्त्वया कुटुम्बं मे नाशं नीतं द्विजिह्वके । दर्शितं च महद्दुःखं मम बन्धुजनोद्भवम्

यस्मात्त्वया कुटुम्बं मे नाशं नीतं द्विजिह्वके । दर्शितं च महद्दुःखं मम बन्धुजनोद्भवम्

Verse 9

तथा त्वमपि संप्राप्य मानुषत्वं सुगर्हितम् । मानुषं पतिमासाद्य पुत्रपौत्रानवाप्य च

तथा त्वमपि संप्राप्य मानुषत्वं सुगर्हितम् । मानुषं पतिमासाद्य पुत्रपौत्रानवाप्य च

Verse 10

तेषां विनाशजं दुःखं मा नुषे त्वमवाप्स्यसि । नागत्वे वर्तमानायाः शापं तेऽमुं ददाम्यहम्

तेषां विनाशजं दुःखं मा नुषे त्वमवाप्स्यसि । नागत्वे वर्तमानायाः शापं तेऽमुं ददाम्यहम्

Verse 11

साऽपि श्रुत्वाऽथ तं शापं रेवती भट्टिकोद्भवम् । क्रोधेन महताविष्टा ह्यदशत्तां द्रुतं ततः

साऽपि श्रुत्वाऽथ तं शापं रेवती भट्टिकोद्भवम् । क्रोधेन महताविष्टा ह्यदशत्तां द्रुतं ततः

Verse 12

अथ तस्यास्तनुं प्राप्य नागीदंष्ट्रा विषोल्बणा । जगाम शतधा नाशं बिभिदे न त्वचं क्वचित्

अथ तस्यास्तनुं प्राप्य नागीदंष्ट्रा विषोल्बणा । जगाम शतधा नाशं बिभिदे न त्वचं क्वचित्

Verse 13

ततः सा लज्जयाविष्टा स्वरक्तप्लावितानना । विषण्णा निषसादाथ संनिविष्टा धरातले

ततः सा लज्जयाविष्टा स्वरक्तप्लावितानना । विषण्णा निषसादाथ संनिविष्टा धरातले

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे नागास्तथान्ये ये समागताः । रेवतीं ते समालोक्य तथारूपां भयान्विताम् । प्रोचुश्च किमिदं देवि तव वक्त्रे रुजास्पदम्

एतस्मिन्नंतरे नागास्तथान्ये ये समागताः । रेवतीं ते समालोक्य तथारूपां भयान्विताम् । प्रोचुश्च किमिदं देवि तव वक्त्रे रुजास्पदम्

Verse 15

अथवा किं प्रभावोऽयं कस्यचिद्रक्तसंपदः

अथवा किं प्रभावोऽयं कस्यचिद्रक्तसंपदः

Verse 16

रेवत्युवाच । येयं दुष्टतमा काचिद्दृश्यते दुष्टतापसी । अस्या जातो विकारोऽयं ममास्ये नागसत्तमाः

रेवत्युवाच । येयं दुष्टतमा काचिद्दृश्यते दुष्टतापसी । अस्या जातो विकारोऽयं ममास्ये नागसत्तमाः

Verse 17

तस्मादेनां महा दुष्टां भगिनीं तस्य दुर्मतेः । येन मे निहतः पुत्रो द्विजपुत्रेण सांप्रतम्

तस्मादेनां महा दुष्टां भगिनीं तस्य दुर्मतेः । येन मे निहतः पुत्रो द्विजपुत्रेण सांप्रतम्

Verse 18

भक्ष्यतां भक्ष्यतां शीघ्रं मम नाशाय संस्थिताम् । सांप्रतं मन्मुखे तेनं रुधिरं पन्नगोत्तमाः

भक्ष्यतां भक्ष्यतां शीघ्रं मम नाशाय संस्थिताम् । सांप्रतं मन्मुखे तेनं रुधिरं पन्नगोत्तमाः

Verse 19

अथ ते पन्नगाः क्रुद्धा ददंशुस्तां तपस्विनीम् । समं सर्वेषु गात्रेषु यथान्या प्राकृता स्त्रियम्

अथ ते पन्नगाः क्रुद्धा ददंशुस्तां तपस्विनीम् । समं सर्वेषु गात्रेषु यथान्या प्राकृता स्त्रियम्

Verse 20

ततस्तेषामपि तथा मुखाद्दंष्ट्रा विनिर्गताः । रुधिरं च ततो जज्ञे शेषपत्न्या यथा तथा

ततस्तेषामपि तथा मुखाद्दंष्ट्रा विनिर्गताः । रुधिरं च ततो जज्ञे शेषपत्न्या यथा तथा

Verse 21

अथ तस्याः प्रभावं तं दृष्ट्वा ते नागसत्तमाः । शेषा भय परित्रस्ताः प्रजग्मुश्च दिशो दश

अथ तस्याः प्रभावं तं दृष्ट्वा ते नागसत्तमाः । शेषा भय परित्रस्ताः प्रजग्मुश्च दिशो दश

Verse 22

भट्टिकापि जगामाशु स्वाश्रमं प्रति दुःखिता । भयत्रस्तैः समंताच्च वीक्ष्यमाणा महोरगैः

भट्टिकापि तदा शीघ्रं स्वाश्रमं प्रति दुःखिता जगाम। भयत्रस्तैर्महोरगैः समन्तात् सा निरीक्ष्यमाणा बभूव॥

Verse 23

ततः सर्वं समालोक्य ताप्यमानं महोरगैः । तत्स्थानं स्वजनैर्मुक्तं दुःखेन महतान्वितैः

ततः सर्वं समालोक्य महोरगैस्ताप्यमानम्। तत्स्थानं स्वजनैर्मुक्तं महादुःखसमन्वितैः॥

Verse 24

जगामान्यत्र सा साध्वी सम्यग्व्रतपरायणा । तीर्थ यात्रां प्रकुर्वाणा परिबभ्राम मेदिनीम्

जगामान्यत्र सा साध्वी सम्यग्व्रतपरायणा। तीर्थयात्रां प्रकुर्वाणा परिबभ्राम मेदिनीम्॥

Verse 25

एवमुद्वासिते स्थाने तस्मिन्सा रेवती तदा । स्मृत्वा तं भट्टिकाशापं दुःखेन महताऽन्विता

एवमुद्वासिते स्थाने तस्मिन् सा रेवती तदा। स्मृत्वा तं भट्टिकाशापं महादुःखसमन्विता॥

Verse 26

कथं मे मानुषीगर्भे शापाद्वासो भविष्यति । मानुष्येण च कांतेन प्रभविष्यति संगमः

कथं मे मानुषीगर्भे शापाद्वासो भविष्यति। मानुष्येण च कान्तेन कथं संगम आगमिष्यति॥

Verse 27

नैतत्पुत्रोद्भवं दुःखं तथा मां बाधते ह्रदि । यथेदं मानुषे गर्भे संवासो मानुषं प्रति

नैतत् पुत्रोद्भवं दुःखं तथा मां हृदि बाधते, यथेदं मानुषे गर्भे संवासो मानुषत्वबन्धनम्।

Verse 28

तथा दशनसंत्यक्ता कथं भर्तुः स्वमाननम् । दर्शयिष्यामि भूयोऽपि क्षते क्षारोऽत्र मे स्थितः

दशनसंत्यक्ता कथं भर्तुः स्वमाननं भूयोऽपि दर्शयिष्यामि? क्षतेऽत्र मे स्थितः क्षार इव दहति।

Verse 29

तस्मात्परिचरिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थिता । किं करिष्यामि संप्राप्य गृहं पुत्रं विनाकृता

तस्मात् क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थिता परिचरिष्यामि; गृहं संप्राप्य किं करिष्यामि, पुत्रविहीना कृता सती?

Verse 30

ततश्चाराधयामास सम्यक्छ्रद्धासमन्विता । अंबिकां सा तदा देवीं स्थापयित्वा सुरेश्वरीम्

ततः सा श्रद्धासमन्विता सम्यग् आराधयामास; तत्राम्बिकां देवीं सुरेश्वरीं स्थापयित्वा।

Verse 31

गन्धपुष्पोपहारेण नैवेद्यैर्विविधैरपि । गीतनृत्यैस्तथा वाद्यैर्मनोहारिभिरेव च

गन्धपुष्पोपहारेण नैवेद्यैर्विविधैरपि, गीतनृत्यैस्तथा वाद्यैर्मनोहारिभिरेव च।

Verse 32

ततः कतिपयाहस्य तस्तास्तुष्टा सुरेश्वरी । प्रोवाच वरदाऽस्मीति प्रार्थयस्व हृदि स्थितम्

ततः कतिपयाहेषु तस्यास्तपःपूजनतुष्टा सुरेश्वरी । उवाच—वरदाऽस्मि; हृदि स्थितं यत् प्रार्थयसि तत् ब्रूहि ॥

Verse 33

रेवत्युवाच । अहं शप्ता पुरा देवि ब्राह्मण्या कारणांतरे । यत्त्वं मानुषमासाद्य स्वयं भूत्वा च मानुषी

रेवत्युवाच—अहं पुरा देवि ब्राह्मण्याः कारणान्तरे शप्ता । यत् त्वं मानुषमासाद्य स्वयं मानुषी भूत्वा स्थितासि ॥

Verse 34

ततः संप्राप्स्यसि फलं तेषां नाशसमुद्रवम् । महद्दुःखं स्वपुत्रोत्थं मम शापेन पीडिता

ततः तस्य शापस्य फलं त्वं प्राप्स्यसि—तेषां नाशसमुद्रवम् । मम शापेन पीडिता स्वपुत्रोत्थं महद्दुःखं च लप्स्यसे ॥

Verse 35

तथा मम मुखाद्दंष्ट्रा संनीताश्च सुरेश्वरि । तेषां च संभवस्तावत्कथं स्यात्त्वत्प्रभावतः

तथा मम मुखाद् दंष्ट्राः संनीताः सुरेश्वरि । तेषां च सम्भवः पुनः कथं स्यात् त्वत्प्रभावतः ॥

Verse 36

भवंतु तनया नश्च तथा वंशविवर्धनाः । एतन्मे वांछितं देवि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम्

भवन्तु तनया नोऽपि तथा वंशविवर्धनाः । एतन्मे वाञ्छितं देवि नान्यत् संप्रार्थयेऽहम् ॥

Verse 37

देव्युवाच । नात्र वासस्त्वया कार्यः कथंचिदपि शोभने । मनुष्यगर्भसंवासो भर्त्ता च भविता नरः

देव्युवाच—हे शोभने, नात्र त्वया कथञ्चिदपि वासः कार्यः। मनुष्यगर्भसंवासो भविष्यति, भर्ता च तव नर एव भविष्यति।

Verse 38

तस्माच्छृणुष्व मे वाक्यं यत्त्वां वक्ष्यामि सांप्रतम् । दुःखनाशकरं तुभ्यं सत्यं च वरवर्णिनि

तस्माच्छृणुष्व मे वाक्यं यत्त्वां वक्ष्यामि साम्प्रतम्। दुःखनाशकरं तुभ्यं सत्यं च, वरवर्णिनि।

Verse 39

उत्पत्स्यति न संदेहो देवकार्यप्रसिद्धये । तव भर्त्ता त्रिलोकेऽस्मिन्कृत्वा मानुषविग्रहम्

उत्पत्स्यति न सन्देहो देवकार्यप्रसिद्धये। तव भर्ता त्रिलोकेऽस्मिन् कृत्वा मानुषविग्रहम्।

Verse 42

तस्या गर्भं समासाद्य त्वं जन्म समवाप्स्यसि । रामरूपस्य शेषस्य पुनर्भार्या भविष्यसि

तस्या गर्भं समासाद्य त्वं जन्म समवाप्स्यसि। रामरूपस्य शेषस्य पुनर्भार्या भविष्यसि।

Verse 43

तस्मात्त्वं देवि मा शोकं कार्येऽस्मिन्कुरु शोभने । तेन मानुषजे गर्भे संभूतिः संभविष्यति

तस्मात्त्वं देवि मा शोकं कार्येऽस्मिन् कुरु शोभने। तेन मानुषजे गर्भे सम्भूतिः सम्भविष्यति।

Verse 44

तत्र पश्यसि यन्नाशं स्वकुटुम्बसमुद्भवम् । हिताय तदवस्थायास्तद्भविष्यत्यसंशयम्

तत्र यन्नाशं त्वं पश्यसि स्वकुटुम्बसमुद्भवम् । तदवस्थाहितायैव तत् भविष्यत्यसंशयम् ॥

Verse 45

ततः परं युगं पापं यतो भीरु भविष्यति । तदूर्ध्वं मर्त्यधर्माणो म्लेच्छाः स्थास्यंति सर्वतः

ततः परं पापयुगं प्रवर्तिष्यति भीरुकम् । तदूर्ध्वं मर्त्यधर्माणो म्लेच्छाः सर्वत्र संस्थिताः ॥

Verse 46

ततः स्वर्गनिवासार्थं भगवान्देवकीसुतः । संहर्ता स्वकुलं सर्वं स्वयमेव न संशयः

ततः स्वर्गनिवासार्थं भगवान् देवकीसुतः । स्वकुलं सर्वमेवाशु संहरिष्यति न संशयः ॥

Verse 47

भविष्यंति पुनर्दंष्ट्रास्तव वक्त्रे मनोरमाः । तस्मात्त्वं गच्छ पातालं स्वभर्त्ता यत्र तिष्ठति

भविष्यन्ति पुनर्दंष्ट्रास्तव वक्त्रे मनोरमाः । तस्मात् त्वं गच्छ पातालं स्वभर्ता यत्र तिष्ठति ॥

Verse 48

अन्यच्चापि यदिष्टं ते किंचिच्चित्ते व्यवस्थितम् । तत्कीर्तयस्व कल्याणि महांस्तोषो मम स्थितः

अन्यच्चापि यदिष्टं ते किञ्चिच्चित्ते व्यवस्थितम् । तत्कीर्तयस्व कल्याणि महांस्तोषो मम स्थितः ॥

Verse 49

रेवत्यु वाच । स्थाने स्थेयं सदाऽत्रैव मम नाम्ना सुरेश्वरि । येन मे जायते कीर्तिस्त्रैलोक्ये सचराचरे

रेवत्युवाच—सुरेश्वरि, मम नाम्नैवात्रैव स्थानेऽस्मिन् सदा स्थेयं भवतु; येन मम कीर्तिः त्रैलोक्ये सचराचरे सर्वत्र प्रसरति।

Verse 50

तथाऽहं नागलोकाच्च चतुर्दश्यष्टमीषु च । सदा त्वां पूजयिष्यामि विशेषान्नवमीदिने

तथैवाहं नागलोकादपि आगत्य चतुर्दश्यष्टमीषु सदा त्वां पूजयिष्यामि, नवमीदिने तु विशेषतः भक्त्या।

Verse 51

आश्विनस्य सिते पक्षे सर्वैर्नागैः समन्विता । प्रपूजां ते विधास्यामि श्रद्धया परया युता

आश्विनस्य सितपक्षे सर्वैर्नागैः समन्विता, परया श्रद्धया युता तव प्रपूजां विधास्यामि।

Verse 52

तस्मिन्नहनि येऽन्येऽपि पूजां दास्यंति ते नराः । मा पश्यंतु प्रसादात्ते नरास्ते वल्लभक्षयम्

तस्मिन्नहनि येऽन्येऽपि नराः तव पूजां दास्यन्ति, ते तव प्रसादात् स्ववल्लभक्षयं मा पश्यन्तु।

Verse 53

देव्युवाच । एवं भद्रे करिष्यामि वासो मेऽत्र भविष्यति । त्वन्नाम्ना पूजकानां च श्रेयो दास्यामि ते सदा । महानवमिजे चाह्नि विशेषेण शुचिस्मिते

देव्युवाच—एवं भद्रे करिष्यामि; मम वासोऽत्र भविष्यति। त्वन्नाम्ना पूजकानां च श्रेयो दास्यामि ते सदा, महानवम्यां च अह्नि विशेषेण, शुचिस्मिते।

Verse 54

सूत उवाच । एवमुक्ता तया साऽथ रेवती शेषवल्लभा । जगाम स्वगृहं पश्चाद्धर्षेण महतान्विता

सूत उवाच—एवं तया देव्या उक्ता सा रेवती शेषवल्लभा, पश्चात् महाहर्षसमन्विता स्वगृहं जगाम।

Verse 55

ततःप्रभृति सा देवी तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिता । तन्नाम्ना कामदा नृणां सर्वव्यसननाशिनी

ततःप्रभृति सा देवी तस्मिन् पुण्यक्षेत्रे व्यवस्थिता; तन्नाम्ना नृणां कामदा इति ख्याता, सर्वव्यसननाशिनी।

Verse 56

अंबा सा कीर्त्यते दुर्गा रेवती सोरगप्रिया । ततः संकीर्त्यते लोके भूतले चांबरेवती

सा अम्बा दुर्गेति कीर्त्यते, रेवती चोरगप्रिया; अतः लोके भूतले च ‘अम्बारेवती’ इति संकीर्त्यते।

Verse 57

यस्तां श्रद्धासमोपेतः शुचिर्भूत्वा प्रपूजयेत् । नवम्यामाश्विने मासि शुक्लपक्षे समाहितः । न स संवत्सरं यावद्व्यसनं स्वकुलो द्भवम्

यस्तां श्रद्धासमोपेतः शुचिर्भूत्वा समाहितः, आश्विने मासि शुक्लपक्षे नवम्यां प्रपूजयेत्; स स्वकुलोद्भवं व्यसनं संवत्सरं यावत् न प्राप्नुयात्।

Verse 58

दृष्ट्वाग्रे छिद्रकं व्यालयुक्तं दोषैर्विमुच्यते । ग्रहभूतपिशाचोत्थैस्तथान्यैरपि चापदैः

अग्रे व्यालयुक्तं छिद्रकं दृष्ट्वा दोषैर्विमुच्यते; ग्रहभूतपिशाचोत्थैः तथा अन्यैरपि च आपद्भिः।