Adhyaya 166

Verse 1

सूत उवाच । ऋचीकोऽपि समादाय पुरुषैराप्तकारिभिः । तानश्वान्प्रजगामाथ यत्र गाधिर्व्यवस्थितः

सूत उवाच—ऋचीकः अपि समर्थैः पुरुषैः सह तान् अश्वान् समादाय, यत्र गाधिः व्यवस्थितः तत्रैव जगाम।

Verse 2

तस्मै निवेदयामास कन्यार्थं तान्हयोत्तमान् । गाधिस्तु तान्प्रगृह्याथ योग्यान्वाजिमखस्य च

कन्यार्थं स तस्मै तान् हयोत्तमान् निवेदयामास। गाधिः तान् प्रगृह्य, अश्वमेधस्यापि योग्याञ् इति मेने।

Verse 3

एकैकं परमं तेषां स जगामाथ पार्थिवः । ततस्तां प्रददौ तस्मै कन्यां त्रैलोक्यसुन्दरीम्

तेषां प्रत्येकं परमं निरीक्ष्य स पार्थिवः तुष्टोऽभवत्। ततः स तस्मै त्रैलोक्यसुन्दरीं कन्यां प्रददौ।

Verse 4

विप्राग्निसाक्षिसंभूतां गृह्योक्तविधिना न्वितः । ततो विवाहे निर्वृत्त ऋचीको मुनिसत्तमः

विप्रैः सह अग्निं साक्षिणं कृत्वा, गृह्योक्तविधिना विवाहः सम्यक् निर्वृत्तः। ततः ऋचीकः मुनिसत्तमः परितुष्टोऽभवत्।

Verse 5

तस्याः संवेशने चैव निष्कामः समपद्यत । अथाब्रवीन्निजां भार्यां निष्कामः संस्थितो मुनिः

तस्याः संवेशनेऽपि स निष्कामः समपद्यत। अथ निष्कामः स्थितो मुनिः निजां भार्यां प्रत्युवाच।

Verse 6

अहं यास्यामि सुश्रोणि काननं तपसः कृते । त्वं प्रार्थय वरं कंचिद्येनाभीष्टं ददामि ते

अहं सुश्रोणि तपसः कृते काननं गमिष्यामि। त्वं कञ्चिद्वरं प्रार्थय, येन तेऽभीष्टं ददामि॥

Verse 7

सा श्रुत्वा तस्य तद्वाक्यं निष्कामस्य प्रजल्पितम् । वाष्पपूर्णेक्षणा दीना जगाम जननीं प्रति

तस्य निष्कामस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा सा वाष्पपूर्णेक्षणा दीना जननीं प्रति जगाम॥

Verse 8

प्रोवाच वचनं तस्य सा निष्कामपते स्तदा । वरदानं तथा तेन यथोक्तं द्विजसत्तमाः

तदा सा निष्कामपतेर्वचनं जनन्यै प्रोवाच, तथा तेन यथोक्तं वरदानमपि द्विजसत्तमाः॥

Verse 9

अथ श्रुत्वैव सा माता यथा तज्जल्पितं तया । सुतया ब्राह्मणश्रेष्ठास्ततो वचनमब्रवीत्

अथ सा माता सुतया यथोक्तं तज्जल्पितं श्रुत्वा, ततो वचनमब्रवीत् ब्राह्मणश्रेष्ठाः॥

Verse 10

यद्ययं पुत्रि ते भर्ता वरं यच्छति वांछितम् । तत्प्रार्थय सुतं तस्माद्ब्राह्मण्येन समन्वितम्

यदि पुत्रि ते भर्ता वाञ्छितं वरं ददाति, तर्हि तस्मात् ब्राह्मण्येन समन्वितं सुतं प्रार्थय॥

Verse 11

मदर्थं चैकपुत्रं च निःशेषक्षात्त्रतेजसा । संयुक्तं याचय शुभे विपुत्राऽहं यतः स्थिता

ममापि हेतोः, शुभे, निःशेषक्षात्रतेजसा संयुक्तं एकपुत्रं याचस्व; यतोऽहं विपुत्रा स्थितास्मि।

Verse 12

सा श्रुत्वा जननीवाक्यमृचीकं प्राप्य सुव्रता । अब्रवीज्जननी वाक्यं सर्वं विस्तरतो द्विजाः

सा जननीवाक्यं श्रुत्वा सुव्रता ऋचीकं प्राप्य, द्विजाः, जननीवाक्यं सर्वं विस्तरतोऽब्रवीत्।

Verse 13

स तस्याश्च वचः श्रुत्वा चकाराथ चरुद्वयम् । पुत्रेष्टिं विधिवत्कृत्वा नमस्कृत्य स्वयंभुवम्

स तस्याः वचः श्रुत्वा अथ चरुद्वयं चकार; विधिवत् पुत्रेष्टिं कृत्वा स्वयंभुवं नमस्कृतवान्।

Verse 14

एकस्मिन्योजयामास ब्राह्म्यं तेजोऽखिलं च सः । क्षात्रं तेजस्तथान्यस्मिन्सकलं द्विजसत्तमाः

एकस्मिन् स अखिलं ब्राह्म्यं तेजो न्ययोजयत्; अन्यस्मिन् तथा सकलं क्षात्रं तेजः, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 15

भार्यायै प्रददौ पूर्वं ब्राह्म्यं च चरुमुत्त मम् । अब्रवीत्प्राशयित्वैनमश्वत्थालिंगनं कुरु

स पूर्वं भार्यायै ब्राह्म्यतेजोयुक्तं उत्तमं चरुं प्रददौ; अब्रवीत्—एनं प्राशयित्वा अश्वत्थालिङ्गनं कुरु।

Verse 16

ततः प्राप्स्यसि सत्पुत्रं ब्राह्म्यतेजःसमन्वितम् । द्वितीयश्चरुको यश्च तं त्वं मात्रे निवे दय

ततः त्वं सत्पुत्रं प्राप्स्यसि ब्राह्म्यतेजःसमन्वितम्। द्वितीयं चरुकं तु त्वं मातृदेव्यै निवेदय॥

Verse 17

अब्रवीच्च ततस्तां तु ऋचीको मुनिसत्तमः । त्वमेनं चरुकं प्राश्य न्यग्रोधालिंगनं कुरु

ततः स मुनिश्रेष्ठ ऋचीकस्तां अब्रवीत्। त्वमेनं चरुकं प्राश्य न्यग्रोधालिङ्गनं कुरु॥

Verse 18

ततः प्राप्स्यसि सत्पुत्रं संयुक्तं क्षात्रतेजसा । निःशेषेण महाभागे न मे स्याद्वचनं वृथा

ततः प्राप्स्यसि सत्पुत्रं संयुक्तं क्षात्रतेजसा। निःशेषेण महाभागे न मे स्याद्वचनं वृथा॥

Verse 19

एवमुक्त्वा ऋचीकस्तु स विसृज्य च तेजसी । सुहृष्टो ब्राह्मणश्रेष्ठः स्वयं च महितोऽभवत्

एवमुक्त्वा ऋचीकस्तु स विसृज्य च तेजसी। सुहृष्टो ब्राह्मणश्रेष्ठः स्वयं च महितोऽभवत्॥

Verse 20

ते चैव तु गृहे गत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना । ऊचतुश्च मिथस्ते च सत्यमेतद्भविष्यति

ते च गृहे गत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना। ऊचतुश्च मिथस्ते च सत्यमेतद्भविष्यति॥

Verse 21

ततो माता सुतां प्राह आत्मार्थे सकलो जनः । विशेषं कुरुते कृत्ये सामान्ये च व्यवस्थिते

ततः माता सुतां प्राह—आत्मार्थे सकलो जनः। सामान्येऽपि व्यवस्थिते कृत्ये विशेषं करोति हि॥

Verse 22

तत्तवार्थं कृतोऽनेन यश्चरुश्चारुलोचने । यस्तस्मिन्विहितोऽनेन मन्त्रग्रामो भविष्यति । विशेषेण महाभागे सत्यमेतन्मयोदितम्

तत्त्वार्थं कृत एवैष चरुः चारुलोचने। यस्तस्मिन् विहितोऽनेन मन्त्रग्रामो भविष्यति॥ विशेषेण महाभागे सत्यमेतन्मयोदितम्॥

Verse 23

तस्माच्च चरुकं मह्यं त्वं गृहाण शुचिस्मिते । आत्मीयं मम यच्छस्व वृक्षाभ्यां च विपर्ययः । क्रियतां च महाभागे येन मे स्यात्सुतोत्तमः

तस्माच्चरुकं मह्यं त्वं गृहाण शुचिस्मिते। आत्मीयं मम यच्छस्व वृक्षाभ्यां च विपर्ययः॥ क्रियतां च महाभागे येन मे स्यात्सुतोत्तमः॥

Verse 24

राज्यकर्मणि दक्षश्च शूरः परबलार्दनः । त्वदीयो द्विजमात्रोऽपि तव तुष्टिं करिष्यति

राज्यकर्मणि दक्षश्च शूरः परबलार्दनः। त्वदीयो द्विजमात्रोऽपि तव तुष्टिं करिष्यति॥

Verse 25

अथ सा विजने प्रोक्ता तया मात्रा यशस्विनी । अकरोद्व्यत्ययं वृक्षे चरौ च द्विजसत्तमाः

अथ सा विजने प्रोक्ता तया मात्रा यशस्विनी। अकरोद्व्यत्ययं वृक्षे चरौ च द्विजसत्तमैः॥

Verse 26

ततः पुंस वने स्नाते ते शुभे चारुलोचने । दधाते गर्भमेवाथ भर्तुः संयोगतः क्षणात्

ततः पुंसि वने स्नाते, हे शुभे चारुलोचने, सा भर्तृसंयोगमात्रेण तस्मिन्नेव क्षणे गर्भं दधार।

Verse 27

ततस्तु गर्भमासाद्य सा च त्रैलोक्यसुन्दरी । क्षात्त्रेण तेजसा युक्ता तत्क्षणात्समपद्यत । मनो राज्ये ततश्चक्रे हस्त्यश्वारोहणोद्भवे

अथ गर्भमासाद्य सा त्रैलोक्यसुन्दरी क्षात्रेण तेजसा युक्ता तत्क्षणात् समपद्यत; ततः राज्ये मनश्चक्रे, हस्त्यश्वारोहणोद्भवे।

Verse 28

युद्धवार्त्तास्तथा चक्रे देवासुरगणोद्भवाः । शृणोति च तथा नित्यं विलासेषु मनो दधे । अनुष्ठानं ततश्चक्रे मनोराज्यसमुद्भवम्

युद्धवार्त्ताश्च सा चक्रे देवासुरगणोद्भवाः; तथा नित्यं ताः शृणोति, विलासेषु मनो दधे; ततः मनोराज्यसमुद्भवमनुष्ठानं चकार।

Verse 29

पितुर्गृहात्समानीय जात्यानश्वांस्तथा गजान् । रक्तानि चैव वस्त्राणि काश्मीराद्यं विलेपनम्

पितुर्गृहात् समानीय जात्यानश्वान् तथा गजान्, रक्तानि वस्त्राणि च, काश्मीराद्यं विलेपनं च भूषणाय।

Verse 30

तद्दृष्ट्वा चेष्टितं तस्या राज्यार्हं बहुभोगधृक् । ब्राह्मणार्हैः परित्यक्तं समाचारैश्च कृत्स्नशः

तस्या राज्यार्हं बहुभोगधृक् चेष्टितं दृष्ट्वा, ब्राह्मणार्हैः समाचारेः कृत्स्नशः परित्यक्तमिव स बुबोध।

Verse 31

अब्रवीच्च ततः क्रुद्धो धिक्पापे किमिदं कृतम् । व्यत्ययो विहितो नूनं चरुकस्य नगस्य च

ततः स क्रुद्धोऽब्रवीत्—धिक् पापे! किमिदं त्वया कृतम्? नूनं चरुकस्य नागस्य च व्यत्ययो विहितः।

Verse 32

क्षत्रियार्हं द्विजाचारैः सकलैः परिवर्जितम्

क्षत्रियार्हं तद् लक्षणं, द्विजाचारैः सकलैः परिवर्जितम्।

Verse 33

चीरवल्कलसंत्यक्तं स्नानजाप्यविवर्जितम् । संयुक्तं विविधैर्गन्धैर्मृगनाभिपुरःसरैः

चीरवल्कलसंत्यक्तं, स्नानजाप्यविवर्जितम्; विविधैर्गन्धैः संयुक्तं, मृगनाभिपुरःसरैः।

Verse 34

तव माता शमस्था सा जपहोमपरायणा । तीर्थयात्रापरा चैव वेदश्रवणलालसा

तव माता शमस्था सा, जपहोमपरायणा; तीर्थयात्रापरा चैव, वेदश्रवणलालसा।

Verse 35

तस्मात्ते क्षत्रियः पुत्रो भविष्यति न संशयः

तस्मात् ते क्षत्रियः पुत्रो भविष्यति, न संशयः।

Verse 36

मातुश्च ब्राह्मणश्रेष्ठो ब्रह्मचर्यकथापरः । भविष्यति सुतश्चिह्नैर्गर्भलक्षणसंभवैः

मातुस्तव सुतो जातो भविष्यति—ब्राह्मणश्रेष्ठः, ब्रह्मचर्यकथानिरतः; गर्भलक्षणसमुद्भूतैः सुतचिह्नैः स च ज्ञायते।

Verse 37

यस्मादुदीरितः पूर्वं श्लोकोऽयं शास्त्रचिन्तकैः । यादृशा दोहदाः सन्ति सगर्भाणां च योषिताम्

यस्मात् शास्त्रचिन्तकैः पूर्वमुदीरितोऽयं श्लोकः—सगर्भाणां योषितां यादृशा दोहदा भवन्ति, तान् वर्णयितुम्।

Verse 38

तादृगेव स्वभावेन तासां पुत्रोऽत्र जायते । सैवमुक्ता भयत्रस्ता वेपमाना कृतांजलिः

तादृगेव स्वभावेन तासां पुत्रोऽत्र जायते यथोचितम्। सैवमुक्ता भयत्रस्ता वेपमाना कृताञ्जलिः स्थितवती।

Verse 39

बाष्पपूर्णेक्षणा दीना वाक्यमेतदुवाच ह । सत्यमेतत्प्रभो वाक्यं यत्त्वया समुदाहृतम्

बाष्पपूर्णेक्षणा दीना सा वाक्यमेतदुवाच—“सत्यमेतत् प्रभो वाक्यं यत्त्वया समुदाहृतम्।”

Verse 40

अतीतानागतं वेत्ति विना लिंगैर्भवानिह । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्याद्ब्राह्मणः सुतः । क्षत्रियस्य तु पुत्रस्य भवान्नार्हः कथंचन

अतीतानागतं वेत्ति भवानिह विना लिङ्गैः; तस्मात् कुरु प्रसादं मे यथा स्याद् ब्राह्मणः सुतः। क्षत्रियस्य तु पुत्रस्य भवान् नार्हः कथञ्चन।

Verse 41

ऋचीक उवाच । यत्किंचिद्ब्रह्मतेजः स्यात्तन्न्यस्तं ते चरौ मया । क्षात्त्रं तेजश्च ते मातुर्व्यत्ययं च कथंचन । करोमि वाधमो लोके शास्त्र स्य च व्यतिक्रमम्

ऋचीक उवाच—यत्किञ्चिद् ब्रह्मतेजः स्यात् तत् सर्वं मया तव चरौ न्यस्तम्। तव मातुः क्षात्रतेजसोऽपि किञ्चिद् व्यत्ययं कथञ्चन करोमि; अत एव लोकेऽहम् अधमो भवामि, शास्त्रस्य च व्यतिक्रमं करोमि।

Verse 42

पत्न्युवाच । यद्येवं भृगुशार्दूल मम पौत्रोऽत्र यो भवेत् । क्षात्त्रं तेजोऽखिलं तस्य गात्रे भूया त्त्वयाऽहृतम्

पत्नी उवाच—यदि एवं, भृगुशार्दूल, मम वंशेऽत्र यो पौत्रो भविष्यति, तस्य गात्रे यदखिलं क्षात्रतेजः, तत् त्वयैव आहृतं भूयात्।

Verse 43

पुत्रस्तु ब्राह्मणश्रेष्ठो भूयादभ्यधिकस्तव

पुत्रस्तु तव ब्राह्मणश्रेष्ठो भूयाद् अभ्यधिकस्तव।

Verse 44

ऋचीक उवाच । एवं भवतु मद्वाक्यात्पुत्रस्ते ब्राह्मणः शुभे । पौत्रः सुदुर्द्धरः संख्ये संयुक्तः क्षात्त्रतेजसा

ऋचीक उवाच—एवं भवतु मद्वाक्यात्, शुभे; पुत्रस्ते ब्राह्मणो भविष्यति, पौत्रश्च संख्ये सुदुर्धरः क्षात्रतेजसा संयुक्तः।

Verse 45

ततः सत्यं वरं लब्ध्वा प्रसन्नवदना सती । मातुर्निवेदयामास तत्सर्वं कांत जल्पितम्

ततः सत्यं वरं लब्ध्वा प्रसन्नवदना सती। मातुर्निवेदयामास तत्सर्वं कान्तजल्पितम्॥

Verse 46

ततः सा दशमे मासि संप्राप्ते गुरुदैवते । नक्षत्रे जनयामास पुत्रं बालार्कसन्निभम्

ततः सा दशमे मासि गुरुदैवत-नक्षत्रे समुपस्थिते बालार्कसन्निभं पुत्रं जनयामास।

Verse 47

ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतं निधानं तपसां शुचि । जमदग्निरिति ख्यातो योऽसौ त्रैलोक्यविश्रुतः । तस्य पुत्रोभवत्ख्यातो रामोनाम महायशाः

ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतं शुचिं तपसां निधानं यः जमदग्निरिति त्रैलोक्यविश्रुतः ख्यातः; तस्य महायशाः पुत्रो रामो नामाभवत्।

Verse 48

एकविंशतिदा येन धरा निःक्षत्रिया कृता । क्षात्त्रतेजःप्रभावेन पितामहप्रसादतः

येनैकविंशतिवारं धरा निःक्षत्रिया कृता, क्षात्रतेजःप्रभावेन पितामहप्रसादतः।

Verse 166

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये परशुरामोत्पत्तिवर्णनंनाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘परशुरामोत्पत्तिवर्णनम्’ नाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।