Adhyaya 170
सूतो विश्वामित्रवसिष्ठयोः प्रसङ्गे अन्यदद्भुतं कथयति। विश्वामित्रेण वसिष्ठाय प्रहितां शत्रुशक्तिं वसिष्ठोऽथर्वणमन्त्रबलात् निरुद्ध्य शमयति। ततो वसिष्ठस्य स्वेदः समुत्पद्यते; तस्मात् शीतलं स्वच्छं पावनं जलं प्रादुर्भूतं पादयोः प्रवहन् भूमिं भित्त्वा निर्मलधारारूपेण निर्गच्छति, गङ्गाजलसदृशं निर्दोषं तीर्थं जातम्। तस्मिन् तीर्थे स्नानमात्रेण वन्ध्याभिरपि स्त्रीभिः शीघ्रं सन्तानलाभः कथ्यते, सर्वेषां च स्नातॄणां सर्वतीर्थफलप्राप्तिः। स्नानानन्तरं देव्या यथाविधि दर्शनं कृत्वा धनधान्यसन्तानसमृद्धिः राजसुखसम्बद्धं सौभाग्यं च लभ्यते। चैत्रशुक्लाष्टम्यां मध्यरात्रौ नैवेद्यबलीपिण्डिकादानविधिः निर्दिश्यते; तां पिण्डिकां भुक्त्वा वा प्राप्य वा वृद्धावस्थायामपि विशेषफलप्रदत्वं श्रूयते। अन्ते देवी बहूनां नागरकुलानां कुलदेवीति प्रतिष्ठाप्यते, तथा नागराणां सहभागः यात्रायाः परिपूर्णतायै अनिवार्य इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथान्यदपि संजातमाश्चर्यं यदभूद्द्विजाः । विश्वामित्रेण सा शक्तिर्वसिष्ठाय विसर्जिता
सूत उवाच। तथान्यदपि संजातमाश्चर्यं यदभूद् द्विजाः। विश्वामित्रेण सा शक्तिर्वसिष्ठाय विसर्जिता॥
Verse 2
वधार्थं तस्य विप्रर्षेर्वसिष्ठेन च धीमता । स्तंभिताऽथर्वणैर्मन्त्रैः प्रस्वेदः समजायत
तं विप्रर्षिं वधितुमुद्यतं शस्त्रं धीमता वसिष्ठेनाथर्वणमन्त्रैः स्तम्भितम्; ततः तस्मिन्प्रस्वेदः समजायत।
Verse 3
स्वेदात्समभवत्तोयं शीतलं तदजायत । पादाभ्यां निर्गतं तोयमत्र दृश्यमजायत
स्वेदात् ततो जलं समभवत्, तत् शीतलं बभूव; पादाभ्यां निर्गतं तज्जलमत्र प्रत्यक्षं दृश्यमजायत।
Verse 4
विदार्य भूमिं संजाता जलधारा सुशीतला । निर्मलं पावनं स्वच्छं गंगांभ इव निःसृतम्
भूमिं विदार्य सुशीतला जलधारा संजाता; निर्मलं पावनं स्वच्छं गङ्गाम्भ इव निःसृतम्।
Verse 6
तस्यां या कुरुते स्नानं नारी वंध्या द्विजोत्तमाः । सद्यः पुत्रवती सा स्याद्रौद्रे कलियुगे द्विजाः
तस्यां यः स्नानं करोति वन्ध्या नारी, हे द्विजोत्तमाः, सा सद्यः पुत्रवती भवेत्—रौद्रेऽस्मिन् कलियुगेऽपि, हे द्विजाः।
Verse 7
अन्योऽपि कुरुते स्नानं सर्वतीर्थफलं लभेत्
अन्योऽपि यः स्नानं करोति, स सर्वतीर्थफलं लभेत्।
Verse 8
स्नात्वा तत्र तु यो देवीं पश्येच्च विधिना नरः । धनं धान्यं तथा पुत्रान्राज्योत्थं च सुखं लभेत्
यः नरः तत्र स्नात्वा विधिनाऽथ देवीं पश्यति, स धनं धान्यं पुत्रान् राजसमुत्थं सुखं च लभते।
Verse 9
या नारी दुर्भगा वन्ध्या साऽपि पुत्रवती भवेत् । चैत्रे मासि सिताष्टम्यां भक्तियोगसमन्विता । महानिशायां तत्रैव नैवेद्यबलिपिंडिकाम्
या नारी दुर्भगा वन्ध्या, सा अपि भक्तियोगसमन्विता चैत्रमासे सिताष्टम्यां महानिशायां तत्रैव नैवेद्यबलिपिण्डिकां कृत्वा पुत्रवती भवेत्।
Verse 10
प्रसन्नया कुमार्या तु स्वयं चाऽथ करोति या । गृह्णाति या च वै नारी पिंडिकां बलिसंयुताम्
या नारी प्रसन्नया कुमार्या सह स्वयं पिण्डिकां करोति, या च बलिसंयुतां पिण्डिकां गृह्णाति, सा इष्टं फलम् अवाप्नोति।
Verse 11
शतवर्षा तु या नारी पिंडिकां भक्षयेद्द्विजाः । साऽपि पुत्रवती च स्याद्यदि वृद्धतमा भवेत्
द्विजाः, या नारी शतवर्षा अपि स्यात्, यदि सा पिण्डिकां भक्षयेत्, तर्हि सा अतिवृद्धा अपि पुत्रवती भवेत्।
Verse 12
किं पुनर्यौवनोपेता सौभाग्येन समन्विता । पुत्रसौख्यवती नारी देव्या वै दर्शनेन च
किं पुनः यौवनोपेता सौभाग्यसमन्विता नारी—सा देव्या दर्शनात् पुत्रसौख्यं तथा आशीर्वादं च अधिकतरं प्राप्नुयात्।
Verse 13
सर्वेषां नागराणां तु भावजा देवता स्मृता । सा सार्धाष्टद्विपंचाशद्गोत्राणां कुलदेवता
सर्वेषां नागराणां प्रति भावजा देवता अधिदेवता इति स्मृता; सा सार्धाष्टपञ्चाशद्गोत्राणां कुलदेवता भवति।
Verse 14
एतस्मात्कारणाद्यात्रा नागरैः सुकृता भवेत् । न विना नागरैर्यात्रां तुष्टिं याति सुरेश्वरी
एतस्मात्कारणात् नागरैः कृता यात्रा सुकृता सुसिद्धा भवति; नागरैर्विना यात्रया सुरेश्वरी तुष्टिं न याति।
Verse 170
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटके श्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।