Adhyaya 128

Verse 1

सूत उवाच । सत्यसन्धोपि हृष्टात्मा सतां दृष्ट्वा सुखान्विताम् । अभीष्टपतिना युक्तां कृतकृत्यो बभूव ह

सूत उवाच—सत्यसन्धोऽपि हृष्टात्मा सतां दृष्ट्वा सुखान्विताम्; अभीष्टपतिना युक्तां कृतकृत्यो बभूव ह।

Verse 2

ततस्तस्यैव लिंगस्य दक्षिणां मूर्तिमाश्रितः । दृढं पद्मासनं कृत्वा सम्यग्ध्यानपरायणः

ततः स एव लिङ्गस्य दक्षिणामूर्तिमाश्रित्य दृढं पद्मासनं कृत्वा सम्यग्ध्यानपरायणोऽभवत्।

Verse 3

आत्मानमात्मनैवाथ ब्रह्मद्वारेण संस्थितः । ततो निःसारयामास पुलकेन समन्वितः

अथ ब्रह्मद्वारेण संस्थितः स आत्मानमात्मनैव पुलकेन समन्वितो निःसारयामास।

Verse 4

अथ ते ब्राह्मणास्तस्य चमत्कारपुरोद्भवाः । देवता दर्शनार्थाय प्राप्ता दृष्ट्वा कलेवरम्

अथ ते ब्राह्मणास्तस्य चमत्कारपुरोद्भवाः देवतादर्शनार्थं प्राप्ताः कलेवरं दृष्टवन्तः।

Verse 5

अप्रियं तेजसा हीनं मृतमस्पृश्यतां गतम् । लिंगस्य नातिदूरस्थं दाह्यार्थं यत्नमास्थिताः

अप्रियं तेजसा हीनं मृतमस्पृश्यतां गतं कलेवरं दृष्ट्वा लिङ्गस्य नातिदूरस्थं दाह्यार्थं यत्नमास्थिताः।

Verse 6

यावद्गुर्वीं चितां कृत्वा तमन्वेष्टुं समुद्यताः । तावन्नष्टं शवं तच्च ज्ञायते नैव कुत्रचित्

यावद्गुर्वीं चितां कृत्वा तमन्वेष्टुं समुद्यताः तावत्तच्छवं नष्टं न च कुत्रचिद् ज्ञायते।

Verse 7

ततश्च विस्मयाविष्टास्तं प्रशंसासमन्वितैः । वचनैर्बहुशो भूयो विकथ्य च मुहुर्मुहुः

ततः विस्मयसमाविष्टाः ते तं बहुभिर्वचनैः प्रशंसासमन्वितैः मुहुर्मुहुः पुनः पुनः विकथयामासुः।

Verse 8

ततस्तस्योत्थलिंगस्य सर्वं पूजादिकं च यत् । सर्वे निरूपयामासुः सप्तविंशतिमध्यतः

ततः सर्वे तस्योत्थलिङ्गस्य यत् सर्वं पूजादिकं विधिविधानं, तत् सप्तविंशतिमध्यतः क्रमशः सम्यक् निरूपयामासुः।

Verse 9

लिंगानां तद्भवेन्नित्यं सत्यसंधस्य भूपतेः । कामदं भक्तजंतूनां सर्वपातकनाशनम्

तल्लिङ्गं सत्यसन्धस्य भूपतेः नित्यं तद्भवेत्तु लिङ्गानां; भक्तजन्तूनां कामदं, सर्वपातकनाशनं च।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । चमत्कारनरेंद्रस्य वंशे क्षीणे महामते । आनर्त्ताधिपतिः कोऽन्यस्तत्र राजा बभूव ह

ऋषय ऊचुः—हे महामते! चमत्कारनरेन्द्रस्य वंशे क्षीणे, तत्र आनर्त्ताधिपतिः कोऽन्यः राजा बभूव ह?

Verse 11

सूत उवाच । बृहद्बले हते भूपे संग्रामे द्विजसत्तमाः । पुत्रबंधुसमायुक्ताः सर्व लोकाः समाययुः

सूत उवाच—द्विजसत्तमाः! संग्रामे भूपे बृहद्बले हते, पुत्रबन्धुसमायुक्ताः सर्वे लोकाः समाययुः।

Verse 12

यत्रस्थः स महीपालः सत्यसंधस्तपोन्वितः । शोकोद्विग्नास्ततः प्राहुस्तं भूपं रहसि स्थितम्

तत्र स्थितः स महीपालः सत्यसन्धो तपोन्वितः। शोकाकुलास्ततः सर्वे रहसि स्थितं भूपं तमूचुः॥

Verse 13

क्षीणोऽयं तावको वंशो न कश्चिद्विद्यते यतः । दायादोऽपि कथं पृथ्वी संप्रतीयं भविष्यति

क्षीणोऽयं तव वंशोऽद्य न कश्चिदवशिष्यते। दायादाभावे कथं राज्यमिदानीं संप्रवर्तते॥

Verse 14

अराजके नृपश्रेष्ठ मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते । राष्ट्रे चैव पुरे चैव ग्रामे चैव विशेषतः

अराजके नृपश्रेष्ठ मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते। राष्ट्रे पुरे च ग्रामे च विशेषेण प्रजासु वै॥

Verse 15

परदाररता ये च ये च तस्करवृत्तयः । सर्वे राजभयाद्राजन्मर्यादां पालयंति वै

परदाररताश्चैव तस्करवृत्तयस्तथा। सर्वे राजभयादेव राजन् मर्यादां पालयन्ति॥

Verse 16

तस्मात्त्वं तप उत्सृज्य राज्यं पूर्वक्रमागतम् । कुरु राज्यं तथा दारान्पुत्रार्थं प्राप्य मा चिरम्

तस्मात्त्वं तप उत्सृज्य राज्यं पूर्वक्रमागतम्। कुरु राज्यं तथा दारान् पुत्रार्थं प्राप्य मा चिरम्॥

Verse 17

राजोवाच । संन्यस्तोऽहं द्विजश्रेष्ठा न राज्यं कर्तुमुत्सहे । न सुतानां न दाराणां संग्रहं च कथंचन

राजोवाच—अहं द्विजश्रेष्ठाः संन्यस्तोऽस्मि; राज्यं कर्तुं नोत्सहे। न च सुतानां न दाराणां संग्रहं कथञ्चन कर्तुमिच्छामि॥

Verse 18

तत्पुत्रार्थं प्रवक्ष्यामि युष्माकं स्वामिनः कृते । उपायं येन राजा स्यादानर्त्तो लोकपालकः

तत्पुत्रार्थं युष्माकं स्वामिनः कृते प्रवक्ष्यामि। येन उपायेन अनर्त्तोऽपि राजा लोकपालकः पुनर्भवेत्॥

Verse 19

जामदग्न्येन रामेण यदा क्षत्रं निपातितम् । गर्भस्थमपि कार्त्स्न्येन कोपोपहतचेतसा

यदा जामदग्न्येन रामेण कोपोपहतचेतसा क्षत्रं कार्त्स्न्येन निपातितम्, गर्भस्थमपि निःशेषम्॥

Verse 20

ततः क्षत्रियभार्याः प्रागृतुस्नानात्समाययुः । ब्राह्मणान्पुत्रजन्मार्थं न कामार्थं कथंचन

ततः क्षत्रियभार्याः प्रागृतुस्नानात् समाययुः। ब्राह्मणान् पुत्रजन्मार्थं न कामार्थं कथञ्चन॥

Verse 21

ततः पुत्राः समुत्पन्नास्तेजोवीर्यसमन्विताः । क्षेत्रजा भूमिपालानां संजाताश्च महीक्षितः

ततः पुत्राः समुत्पन्नाः तेजोवीर्यसमन्विताः। क्षेत्रजा भूमिपालानां संजाताश्च महीक्षितः॥

Verse 22

तस्माद्बृहद्बलस्यैता भार्यास्तिष्ठंति या जनाः । ब्राह्मणांस्ता उपागम्य ऋतुस्नाता यथोचितान्

तस्माद् बृहद्बलस्यैताः भार्याः याः अत्र तिष्ठन्ति, ताः ऋतुस्नाताः सन्त्यः यथोचितं ब्राह्मणान् उपगम्य विधिवत् समाचरेयुः।

Verse 23

लभिष्यंति च पुत्रांस्तास्तेभ्यः क्षत्रियपुंगवान् । ये भूमिं पालयिष्यंति पालयिष्यंति च प्रजाः

तेभ्यश्च ताः पुत्रान् लप्स्यन्ते क्षत्रियपुङ्गवान्; ये भूमिं पालयिष्यन्ति, प्रजाश्च परिपालयिष्यन्ति।

Verse 24

तथाऽत्रास्ति शुभं कुण्डं वासिष्ठं पुत्रजन्मदम् । यत्र स्नाता ऋतौ नारी सद्यो गर्भवती भवेत् । अमोघरेताः कांता च स्नानादत्र प्रजायते

तथाऽत्र शुभं कुण्डं वासिष्ठं पुत्रजन्मदम्। यत्र ऋतौ स्नाता नारी सद्यः गर्भवती भवेत्; स्नानादत्र च कान्तोऽमोघरेताः प्रजायते।

Verse 25

ये पूर्वं क्षत्रिया जाता ब्राह्मणैः क्षत्रिणीषु च । ते सर्वे तत्प्रभावेन संजाता नात्र संशयः

ये पूर्वं क्षत्रिया जाता ब्राह्मणैः क्षत्रिणीषु च, ते सर्वे तत्प्रभावेन संजाता—नात्र संशयः।

Verse 26

ययायया द्विजो यश्च क्षत्रिण्याऽभूद्वृतः पुरा । तया सह समागत्य स्नातं मन्त्रपुरस्कृतम्

यया यया क्षत्रिण्या द्विजो यश्च पुरा वृतः, तया सह समागत्य मन्त्रपुरस्कृतं स्नातम् (अत्र)।

Verse 27

सकृन्मैधुनसंसर्गात्ततस्तीर्थप्रभावतः । सर्वासां यत्सुता जाता दुहिता न कथंचन

सकृन्मैथुनसंसर्गे तस्य तीर्थस्य प्रभावतः । सर्वासां पुत्रा एव जाताः, दुहितरः कदाचन न ॥

Verse 28

ये केचित्पुत्रदा मंत्राश्चातुश्चरणासंभवाः । ते सर्वेऽत्र वसिष्ठेन प्रयुक्ताः क्षत्त्रमिच्छता

ये केचित् पुत्रदा मन्त्राश्चतुश्चरणसम्भवाः । ते सर्वेऽत्र वसिष्ठेन क्षात्रबलाभिलाषिणा प्रयुक्ताः ॥

Verse 29

दंपत्योः स्नानमात्रेण जातेऽत्र स्यात्सुपुत्रकः । तस्मात्सुपुत्रदंनाम कुण्डमेतन्निगद्यते

दंपत्योः स्नानमात्रेणात्र जायते सुपुत्रकः । तस्मात् ‘सुपुत्रदा’ नाम कुण्डमेतन्निगद्यते ॥

Verse 30

तस्माद्भार्याः समस्तास्ता बृहद्बलसमुद्भवाः । अत्र स्नानं प्रकुर्वंतु यथोक्तविधिना जनाः

तस्माद् भार्याः समस्तास्ता बृहद्बलसमुद्भवाः । अत्र स्नानं प्रकुर्वन्तु जनाः शास्त्रोक्तविधिना ॥

Verse 31

नैव किंचिदसत्यं स्यान्न च निंदाकरं तथा । श्रूयते च यतः श्लोकः पूर्वाचार्यैरुदाहृतः

नैव किञ्चिदसत्यं स्यान्न निन्दाकरमेव च । यतः श्लोकः श्रूयतेऽयं पूर्वाचार्यैरुदाहृतः ॥

Verse 32

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्त्रमश्मनो लोहमुच्छ्रितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

अद्भ्यः अग्निः प्रादुर्भवति, ब्रह्मणः क्षात्रं बलं जायते, अश्मनः लोहम् उच्छ्रितं निष्कृष्यते। तथापि सर्वत्रगं तेजः स्वस्वयोनिषु एव प्रशाम्यति।

Verse 33

तच्छ्रुत्वा जनाः सर्वे सचिवानां वचोखिलम् । तदाचख्युर्द्रुतं गत्वा सत्यसंधस्य भूपतेः

सचिवानां वचोऽखिलं श्रुत्वा जनाः सर्वे, द्रुतं गत्वा सत्यसन्धस्य भूपतेः तदाचख्युः।

Verse 34

ततस्ताः सर्वशो दारा ब्राह्मणानतिसुन्दरान् । ऋतुस्नाताः समाजग्मुर्नृपपत्न्यः सुहर्षिताः

ततः सर्वशो भूषिताः नृपपत्न्यः, ऋतुस्नाताः सुहर्षिताः, अतिसुन्दरान् ब्राह्मणान् समाजग्मुः।

Verse 35

यत्र तत्पुत्रदं तीर्थं वसिष्ठेन विनिर्मितम् । तत्र स्नात्वा सकृत्संगं समासाद्य द्विजोद्भवम्

यत्र वसिष्ठेन विनिर्मितं तत् पुत्रदं तीर्थम्, तत्र स्नात्वा, सकृत् द्विजोद्भवेन सह सङ्गं समासाद्य।

Verse 36

सर्वास्ताः पुत्रवत्यश्च संजाता द्विजसत्तमाः । आसीत्तस्य नरेंद्रस्य शतं पंचभिरन्वितम्

सर्वास्ताः पुत्रवत्यः संजाताः, हे द्विजसत्तम। तस्य च नरेन्द्रस्य शतं पुत्राणां पञ्चभिरधिकं बभूव।

Verse 37

तासां समभवद्विप्राः शतं पंचाधिकं तथा

ताभ्यः, हे विप्राः, शतं पञ्चाधिकं च पुत्राणां समभवत्।

Verse 38

प्रत्येकं वरपुत्राणां वंशवृद्धिकरं परम् । आनंदजननं सम्यक्सर्वेषां राष्ट्रवासिनाम्

प्रत्येकं वरपुत्राणां वंशवृद्धिकरं परम्; सम्यगानन्दजननं सर्वेषां राष्ट्रवासिनाम्।

Verse 39

तत्र श्रेष्ठोऽभवत्पुत्रो य आनर्तपतिर्भुवि । अटोनाम सुविख्यातः सर्वशत्रुनिबर्हणः

तेषु श्रेष्ठोऽभवत्पुत्रो य आनर्तपतिः क्षितौ; अटोनाम सुविख्यातः सर्वशत्रुनिबर्हणः।

Verse 40

अटेश्वरैति ख्यातो येन देवोऽत्र निर्मितः । सुभक्त्या येन दृष्टेन वंशोच्छित्तिर्न जायते

अटेश्वर इति ख्यातो येन देवोऽत्र निर्मितः; सुभक्त्या येन दृष्टेन वंशोच्छित्तिर्न जायते।

Verse 41

ऋषय ऊचुः । कस्मात्तस्य कृतं नाम एतच्चाऽट इति स्मृतम् । अन्वयेन परित्यक्तं तस्मात्कीर्तय सूतज

ऋषय ऊचुः—कस्मात्तस्य कृतं नाम, किमर्थं चाऽट इति स्मृतम्? अन्वयेन परित्यक्तं, तस्मात्कीर्तय सूतज।

Verse 42

सचिवैर्ब्राह्मणैर्वापि तस्यैतन्नाम निर्मितम् । मात्रा वा तत्समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

सचिवैर्ब्राह्मणैर्वापि तस्यैतन्नाम निर्मितम्? माता वा तत्समाचक्ष्व; परं कौतूहलं हि नः।

Verse 43

सूत उवाच । न मात्रा तत्कृतं नाम न विप्रैः सचिवैर्नृप । तत्कृतं देवदूतेन व्योमस्थेन द्विजोत्तमाः

सूत उवाच—न मात्रा तत्कृतं नाम, न विप्रैः सचिवैर्नृप; तत्कृतं देवदूतेन व्योमस्थेन, द्विजोत्तमाः।

Verse 45

सा रूपयौवनोपेता रूपाढ्यं प्राप्य सद्द्विजम् । प्रस्थिता स्नातुकामाथ पुत्रतीर्थे मृगेक्षणा

सा रूपयौवनोपेता, रूपाढ्यं प्राप्य सद्द्विजम्; प्रस्थिता स्नातुकामाथ पुत्रतीर्थे मृगेक्षणा।

Verse 46

सहिता तेन विप्रेण कंदर्पप्रतिमेन च । अथ ताभ्यां महान्रामो मिथः संदर्शनात्स्थितः

सहिता तेन विप्रेण कंदर्पप्रतिमेन च; अथ ताभ्यां महान्रामो मिथः संदर्शनात्स्थितः।

Verse 47

तादृङ्मात्रं सुकृच्छ्रेण प्राप्तं तीर्थं सुतप्रदम् । ततः स्नात्वा जले तस्मिन्निष्क्रांतौ तौ सुकामुकौ

तादृङ्मात्रं सुकृच्छ्रेण प्राप्तं तीर्थं सुतप्रदम्; ततः स्नात्वा जले तस्मिन्निष्क्रांतौ तौ सुकामुकौ।

Verse 48

व्रजमानौ च मार्गेऽपि कामधर्ममुपागतौ । अत्यौत्सुक्यात्सुसंहृष्टौ लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः

मार्गेऽपि व्रजमानौ तौ कामधर्मवशं गतौ । अत्युत्सुक्येन संहृष्टौ लज्जां दूरं व्यपोह्यताम् ॥

Verse 49

यथा तथा प्रवक्ष्यामि श्रोतव्यं सुसमाहितैः । यया स भूपतिर्जातो दशार्णाधिपतेः सुता

यथा तथा प्रवक्ष्यामि श्रोतव्यं सुसमाहितैः । दशार्णाधिपतेः कन्यायाः कथं स भूपतिर्जातः ॥

Verse 50

तावदाकाशगा वाणी सहसा देवनिर्मिता । अटताराजमार्गेण विप्रेणानेन वै यतः

तावदाकाशगा वाणी सहसा देवनिर्मिता । राजमार्गेऽटमानस्यास्य विप्रस्य हेतोः प्राह ॥

Verse 51

उत्पादितस्तु पुत्रोऽयमौत्सुक्याद्ब्राह्मणेन तु । अटाख्यो भूपतिस्तस्माल्लोके ख्यातो भविष्यति

उत्पादितस्तु पुत्रोऽयमौत्सुक्याद्ब्राह्मणेन तु । तस्मादटाख्यो भूपतिर्लोके ख्यातो भविष्यति ॥

Verse 52

दीर्घायुर्बहुपुत्रश्च शत्रुंपक्षक्षयावहः । एतस्मात्कारणाद्विप्रा अटाख्यः स बभूव ह

दीर्घायुर्बहुपुत्रश्च शत्रुपक्षक्षयावहः । एतस्मात्कारणाद्विप्रा अटाख्यः स बभूव ह ॥

Verse 53

स्ववंशोद्धरचंद्रोऽत्र वांछितार्थप्रदोऽर्थिनाम् । तेनैतत्क्षेत्रमासाद्य स्थापितं लिंगमुत्तमम् । स्वनाम्ना ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वदेष्टप्रदं नृणाम्

अत्र स्ववंशोद्धरचन्द्र इव सञ्जातः, अर्थिनां वाञ्छितार्थप्रदः। तेनैतत्क्षेत्रमासाद्य उत्तमं शिवलिङ्गं स्थापितं, स्वनाम्ना नामितं—हे ब्राह्मणश्रेष्ठाः—नृणां सर्वेष्टप्रदम्।

Verse 54

यस्तन्माघचतुर्दश्यां पूजयेच्छ्रद्धयान्वितः । न तस्य जायते किंचिद्दुःखं संतानसंभवम्

यस्तं माघचतुर्दश्यां श्रद्धयान्वितः पूजयेत्, तस्य संतानसंभवं किंचिदपि दुःखं न जायते।

Verse 55

अपि वर्षशतानारी स्नात्वा कुण्डे सुतप्रदे । अटेश्वरं ततः पश्येच्छिवभक्तिपरायणा

अपि वर्षशतानारी सुतप्रदे कुण्डे स्नात्वा, ततः शिवभक्तिपरायणा अटेश्वरं पश्येत्।

Verse 56

सद्यः पुत्रमवाप्नोति वंशवृद्धिकरं परम् तत्प्रसादान्न संदेहः कार्तिकेय वचो यथा

सद्यः पुत्रमवाप्नोति वंशवृद्धिकरं परम्। तत्प्रसादान्न संदेहः, कार्तिकेयवचो यथा।

Verse 128

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘अटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम्’ नामाष्टाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।