Adhyaya 203

Verse 1

आनर्त उवाच । एवं शुद्ध्यर्थमायातो नागराणां पुरः स्थितः । नागरः शुद्धिमाप्रोति यथा तन्मे वद द्विजः

आनर्त उवाच—एवं शुद्ध्यर्थमायातो नागराणां पुरः स्थितः; नागरः केन प्रकारेण शुद्धिमाप्नोति? तन्मे वद, हे द्विज।

Verse 2

एवं मध्यस्थवचनात्समुदाये स्थिरे सति । स प्रष्टव्यः पितुर्माता कतमा ते वदस्व नः

एवं मध्यस्थस्य वचनानुसारतः, समुदाये स्थिरतां गते, स प्रष्टव्यः— ‘तव पिता माता च कौ? अस्मान् वद।’

Verse 3

किं गोत्रः कतमस्तस्याः पिता किंप्रवरः स्मृतः । एवं तस्यान्वयं ज्ञात्वा गोत्रप्रवरसंयुतम्

किं गोत्रं? कतमः तस्याः पिता? किं प्रवरः स्मृतः?— इति तस्यान्वयं गोत्रप्रवरसंयुक्तं ज्ञात्वा, ततः शुद्धिकर्म प्रवर्तेत।

Verse 4

प्रष्टव्या च ततो माता तस्याश्चापि च या भवेत् । जननी चापि प्रष्टव्या तस्याश्चापि च या भवेत्

ततः माता प्रष्टव्या, तस्याश्च या माता भवेत् सा अपि। तथा जननी-परम्परायां या माता भवेत् सा अपि प्रष्टव्या— एवं मातृवंशः परीक्ष्यते।

Verse 5

ज्ञातव्या सापि यत्नेन ब्राह्मणैः शुद्धि कर्मणि

सा अपि ब्राह्मणैः शुद्धिकर्मणि यत्नेन ज्ञातव्या।

Verse 6

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । शोधनीयाः प्रयत्नेन त्रयश्चैतेऽपि तस्य च

पिता पितामहश्चैव तथा प्रपितामहः— एते त्रयः अपि तस्य सम्बन्धे प्रयत्नेन शोधनीयाः।

Verse 7

तथा पितामहीपक्षे त्रय एते द्विजोत्तमाः । मातामहस्ततस्तस्य पिता तस्यापि यः पिता

तथैव पितामहीपक्षेऽपि, हे द्विजोत्तम, एते त्रयः परिगण्यन्ते—मातामहः, ततः तस्य पिता, तस्यापि यः पिता स च।

Verse 8

माता मातामही चैव तथैवान्या प्रपूर्विका । पितामह्याश्च या माता सापि शोध्या सभर्तृका

माता, मातामही च, तथैव प्रपूर्विका च; पितामह्याश्च या माता, सा अपि सभर्तृका शोध्या।

Verse 9

एवं शाखाऽगमं ज्ञात्वा तस्य सर्वं यथाक्रमम् । मूलवंशादधिष्ठानं न्यग्रोधस्येव सर्वतः

एवं तस्य वंशस्य शाखागमं यथाक्रमं ज्ञात्वा, मूलवंशाधिष्ठानं सर्वतः न्यग्रोधस्येव स्थापयेत्।

Verse 10

ततः शुद्धिः प्रदातव्या सिन्दूरति लकेन तु । चातुश्चरणमंत्रैश्च दत्त्वाशीर्वचनं क्रमात्

ततः सिन्दूरतिलकेन शुद्धिः प्रदातव्या; चातुश्चरणमन्त्रैश्च क्रमात् आशीर्वचनं दत्त्वा।

Verse 11

ततो वाच्यं नृपश्रेष्ठ मध्यस्थेन तदग्रतः । दत्त्वा तालत्रयं राजञ्छुद्धोऽयं नागरो द्विजः । सामान्यपदयोग्यश्च संजातः सांप्रतं द्विजः

ततो नृपश्रेष्ठ, मध्यस्थेन तदग्रतः वाच्यं—“राजन्, तालत्रयं दत्त्वा अयं नागरो द्विजः शुद्धः; इदानीं सामान्यपदयोग्यश्च संजातो द्विजः।”

Verse 12

ततोऽग्निशरणं गत्वा संतर्प्य च हुताशनम् । पञ्चवक्त्रेण मंत्रेण दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः । विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्स्वशक्त्या भोजनान्विताम्

ततोऽग्निशरणं गत्वा हुताशनं सम्यक् संतर्प्य, पञ्चवक्त्रमन्त्रेण पूर्णाहुतिं दत्त्वा; अनन्तरं स्वशक्त्या भोजनसहितां दक्षिणां विप्रेभ्यो दद्यात्।

Verse 13

सिन्दूरतिलके जाते ब्रह्माग्रे द्विजवाक्यतः । पितॄणां जायते तुष्टिर्वंशो नोऽद्य प्रतिष्ठि तः

सिन्दूरतिलके जाते ब्रह्माग्रे द्विजवाक्यतः, पितॄणां तुष्टिर्जायते, अस्माकं वंशोऽद्य सुदृढं प्रतिष्ठितो भवति।

Verse 14

यस्य नो जायते शुद्धिः शाखाभिर्मूलवंशगा । निग्रहस्तस्य कर्तव्यो द्विजार्हो द्विजसत्तमैः

यस्य शुद्धिर्न जायते मूलवंशगतशाखाभिः, तस्य द्विजसत्तमैर्द्विजार्हत्वविषये यथोचितो निग्रहः कर्तव्यः।

Verse 15

यथा नान्यो हि जायेत शुद्धि स्तस्य प्रकल्पिता । एवं संशोधितो विप्रः श्राद्धार्हो जायते ततः

यथा तस्य शुद्धौ नान्यः संशयो जायेत, तथा शुद्धिः प्रकल्पिता; एवं संशोधितो विप्रः ततः श्राद्धार्हो भवति।

Verse 16

अपि चाष्टकुलोत्पन्नः सामान्यः किं पुनर्हि यः । अशुद्धेन तु विप्रेण यः श्राद्धा द्यं करोति हि । तस्य भस्महुतं यद्वत्सर्वं तज्जायते वृथा

अष्टकुलोत्पन्नोऽपि सामान्यः किं पुनरन्यः; अशुद्धेन तु विप्रेण यः श्राद्धादिकं करोति, तस्य सर्वं भस्महुतवत् वृथा भवति।

Verse 17

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शोध्योऽयं नागरो द्विजः । स्वस्थानस्य विशुद्ध्यर्थं तथैव स्वकु लस्य च

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शोध्योऽयं नागरो द्विजः । स्वस्थानस्य विशुद्ध्यर्थं तथैव स्वकुलस्य च ॥

Verse 203

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनंनाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनं नाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥