Adhyaya 7
Nagara KhandaTirtha MahatmyaAdhyaya 7

Adhyaya 7

सूतो वर्णयति—विश्वामित्रो महातपसा दृढसङ्कल्पेन जलं प्रविश्य द्वितीयां सन्ध्यामिव ‘यमलसन्ध्यां’ ससर्ज, या अद्यापि दृश्यते इति कथ्यते। ततः स देवगणान्, खचरान्, नक्षत्र-ग्रहान्, मनुष्य-नाग-राक्षसान्, वनस्पतींश्च, सप्तर्षीन् ध्रुवं च, सर्वं समांतरं जगदिव पुनः ससर्ज; तेन द्वौ सूर्यौ, द्वौ निशापतयः, द्विगुणा ग्रह-नक्षत्रमाला चाभवत्, लोकानां भ्रमो महान् अभवत्। शक्रः सशङ्को देवैः सह पद्मासनं ब्रह्माणं शरणं जगाम, वैदिकैः स्तोत्रैः स्तुत्वा निवेदनं चकार—एषा नूतना सृष्टिः पुरातनं जगद् अभिभविष्यति। ब्रह्मा विश्वामित्रं प्रति उपदिश्य सृष्टिनिवृत्तिं याचते—देवानां विनाशो मा भूदिति। विश्वामित्रः प्रत्युवाच—यदि त्रिशङ्कुः स्वदेहेनैव दिव्यलोकं प्राप्नुयात्, तर्हि अहं निवर्तिष्ये। ब्रह्मा तदनुज्ञाय त्रिशङ्कुं ब्रह्मलोकं त्रिविष्टपं च निनाय, विश्वामित्रस्य अपूर्वकर्म प्रशशंस; किन्तु मर्यादां न्यवदत्—सृष्टं जगत् स्थास्यति, न तु यज्ञकर्मणि पात्रं भविष्यति। अन्ते ब्रह्मा त्रिशङ्कुं नीत्वा प्रययौ, विश्वामित्रश्च तपःस्थाने प्रतिष्ठितोऽभवत्।

Shlokas

Verse 1

। सूत उवाच । एवं ध्यायमानेन जलमाविश्य काम्यया । सृष्टं संध्याद्वयं तच्च दृश्यतेऽद्यापि वै द्विजाः

सूत उवाच—एवं ध्यायमानेन काम्यया जलमाविश्य संध्याद्वयं सृष्टं; तच्चाद्यापि, हे द्विजाः, दृश्यते।

Verse 2

ततो देवगणाः सर्वे सृष्टास्तेन महात्मना । वैमानिकाश्च ये केचिन्नक्षत्राणि ग्रहास्तथा

ततो देवगणाः सर्वे तेन महात्मना सृष्टाः; ये च वैमानिकाः केचिद् नक्षत्राणि ग्रहास्तथा।

Verse 3

मनुष्योरगरक्षांसि वीरुधो वृक्षसंयुताः । सप्तर्षयो ध्रुवाद्याश्च ये चान्ये गगनेचराः

मनुष्योरगरक्षांसि तथा वीरुधो वृक्षसंयुताः । सप्तर्षयो ध्रुवमुख्याश्च ये चान्ये गगनेचराः प्रादुर्भूताः

Verse 4

एवं हि भगवान्सृष्ट्वा विश्वामित्रः स मन्युमान् । स्वकीयेष्वथ कृत्येषु योजयामास तांस्ततः

एवं स भगवान् विश्वामित्रो मन्युमान् सृष्ट्वा तान् स्वकीयेषु कृत्येषु ततः सम्यग् योजयामास

Verse 5

एतस्मिन्नेव काले तु द्वौ सूर्यो युगपद्दिवि । उदितौ रात्रिनाथौ च जाताश्च द्विगुणा ग्रहाः । द्विगुणानि च भान्येव सह सप्तर्षिभिर्द्विजाः

एतस्मिन्नेव काले तु दिवि युगपत् द्वौ सूर्यौ समुदितौ; रात्रिनाथौ च द्वौ जातौ। ग्रहाः द्विगुणा अभवन्, भान्यपि द्विगुणानि, सप्तर्षिभिः सह, हे द्विजाः

Verse 6

एवं वियति ते सर्वे स्पर्द्धमानाः परस्परम् । दृश्यंते द्विगुणीभूता जनविभ्रमकारकाः

एवं वियति ते सर्वे परस्परं स्पर्द्धमानाः इव द्विगुणीभूता दृश्यन्ते, जनानां विभ्रमकारकाः

Verse 7

एतस्मिन्नन्तरे शक्रः सह सर्वेर्दिवालयैः । जगाम तत्र यत्रास्ते भगवान्कमलासनः

एतस्मिन्नन्तरे शक्रः सर्वैर्दिवालयैः सह तत्र जगाम, यत्रास्ते भगवान् कमलासनः

Verse 8

प्रोवाचाथ प्रणम्योच्चैः कृतांजलिपुटः स्थितः । स्तुतिं कृत्वा सुरैः सार्धं वेदोक्तैः स्तवनैर्द्विजाः

अथ स उच्चैः प्रणम्य कृताञ्जलिपुटः स्थितः। सुरैः सार्धं वेदोक्तैः स्तवनैः स्तुतिं कृत्वा द्विजान् प्रति प्रोवाच॥

Verse 9

सृष्टिः कृता सुरश्रेष्ठ विश्वामित्रेण सांप्रतम् । मनुष्ययक्षसर्पाणां देवगंधर्वरक्षसाम्

सुरश्रेष्ठ, विश्वामित्रेण सांप्रतम् नूतना सृष्टिः कृता—मनुष्ययक्षसर्पाणां देवगन्धर्वरक्षसाम्॥

Verse 10

तस्माद्वारय तं गत्वा स्वयमेव पितामह । यावन्न व्याप्यते सर्वं तत्सष्ट्येदं चराचरम्

तस्मात् पितामह, स्वयमेव गत्वा तं वारय। यावदेतत् सृष्ट्येदं चराचरं सर्वं तया सृष्ट्या न व्याप्यते॥

Verse 11

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तेनैव सहितो विधिः । गत्वोवाच जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम्

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विधिः तेनैव सहितः। गत्वा जगन्मित्रं मुनीश्वरं विश्वामित्रं प्रत्युवाच॥

Verse 12

निवृत्तिं कुरु विप्रर्षे सांप्रतं वचनान्मम । सृष्टैर्यावन्न नश्यंति सर्वे देवाः सवासवाः

विप्रर्षे, मम वचनात् सांप्रतम् निवृत्तिं कुरु। सृष्टैः कारणैः यावन्न सर्वे देवाः सवासवाः नश्यन्ति॥

Verse 13

विश्वामित्र उवाच । अनेनैव शरीरेण त्रिशंकुर्नृपसत्तमः । यदि गच्छति ते लोके तत्सृष्टिं न करोम्यहम्

विश्वामित्र उवाच—अनेनैव शरीरेण त्रिशङ्कुर्नृपसत्तमः। यदि ते लोके गच्छति, तत्सृष्टिं न करोम्यहम्॥

Verse 14

ब्रह्मोवाच । एष गच्छतु भूपालो मया सह त्रिविष्टपम् । अनेनैव शरीरेण त्वत्प्रसादान्मुनीश्वर

ब्रह्मोवाच—एष भूपालो मया सह त्रिविष्टपं गच्छतु। अनेनैव शरीरेण त्वत्प्रसादान्मुनीश्वर॥

Verse 15

विरामं कुरु सृष्टेस्त्वं नैतदन्यः करिष्यति । न कृतं केनचिल्लोके तत्कर्म भवता कृतम्

सृष्टेर्विरामं कुरु त्वं, नैतदन्यः करिष्यति। न कृतं केनचिल्लोके, तत्कर्म भवता कृतम्॥

Verse 17

तथाऽक्षयास्तु मे देव सृष्टिस्तव प्रसादतः । या कृता न करिष्यामि भूयो ऽन्यां पद्मसंभव

तथाऽस्तु मे देव, सृष्टिस्तव प्रसादतः अक्षया। या कृता, भूयोऽन्यां न करिष्यामि पद्मसंभव॥

Verse 18

व्रह्मोवाच । भविष्यति ध्रुवा विप्र सृष्टिर्या भवता कृता । परं सर्वेषु कृत्येषु यज्ञार्हा न भविष्यति

ब्रह्मोवाच—भविष्यति ध्रुवा विप्र, सृष्टिर्या भवता कृता। परं सर्वेषु कृत्येषु यज्ञार्हा न भविष्यति॥

Verse 19

एवमुक्त्वा समादाय त्रिशंकुं प्रपितामहः । ब्रह्मलोकं गतो हृष्टो मुनिस्तत्रैव संस्थितः

एवमुक्त्वा प्रपितामहः त्रिशङ्कुं समादाय हृष्टः ब्रह्मलोकं जगाम; मुनिश्च तत्रैव संस्थितोऽभवत्।