Adhyaya 131

Verse 1

देव उवाच । एषा रात्रिः समादिष्टा दानवानां सुरेश्वरि । पिशाचानां च भूतानां राक्षसानां विशेषतः

देव उवाच । एषा रात्रिः समादिष्टा दानवानां सुरेश्वरि । पिशाचानां च भूतानां राक्षसानां विशेषतः ॥

Verse 2

यत्किंचित्क्रियते कर्म तत्र स्नानादिकं शुभम् । तत्सर्वं जायते तेषां पुरा दत्तं स्वयंभुवा

यत्किञ्चित्क्रियते कर्म तत्र स्नानादिकं शुभम् । तत्सर्वं जायते तेषां पुरा दत्तं स्वयंभुवा ॥

Verse 3

मर्यादा तैः समं येन देवानां च यदा कृता । अर्हाणां यज्ञभागस्य काश्यपानामथाग्रजाम्

मर्यादा तैः समं येन देवानां च यदा कृता । अर्हाणां यज्ञभागस्य काश्यपानामथाग्रजाम् ॥

Verse 4

तदर्थं दशसाहस्रा दानवा युद्ध दुर्मदाः । कुंतप्रासकरा भानुं रुंधन्त्युद्गतकार्मुकाः

तदर्थं दशसाहस्रा दानवा युद्धदुर्मदाः । कुण्टप्रासकरा भानुं रुधन्त्युद्गतकार्मुकाः ॥

Verse 5

तमुद्दिश्य सहस्रांशुं यज्जलं परिक्षिप्यते । सावित्रेण च मन्त्रेण तेषां तज्जायते फलम्

तमुद्दिश्य सहस्रांशुं यज्जलं परिक्षिप्यते, सावित्र्या मन्त्रेण सह—तेषां तस्यैव कर्मणः फलमुपजायते।

Verse 6

ते हतास्तेन तोयेन वज्रतुल्येन तत्क्षणात् । प्रमुंचंति सहस्रांशुं नित्यमेव सुरेश्वरि

ते तेन तोयेन वज्रतुल्येन तत्क्षणादेव हता भवन्ति, सुरेश्वरि; सहस्रांशुं च नित्यमेव विमुञ्चन्ति।

Verse 7

एतस्मात्कारणात्तोयमस्त्ररूपं क्षिपाम्यहम् । संध्या कालं समुद्दिश्य भानुं संध्यां न पार्वति

एतस्मात्कारणात् तोयमस्त्ररूपं क्षिपाम्यहम्; संध्याकालमुद्दिश्य भानुं—न संध्यां स्त्रीरूपां, हे पार्वति।

Verse 8

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदुत्तरतः स्थितः । उदयार्थं रविं यान्तं निरुन्धन्ति च दारुणाः

यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदनुगच्छन्त्युत्तरतः स्थिताः; उदयार्थं यान्तं रविं दारुणा निरुन्धन्ति।

Verse 9

तेऽपि संध्याजलैर्देवि निहता ब्राह्मणोत्तमैः । मया च तं विमुञ्चंति मूर्च्छिता निपतन्ति च

तेऽपि संध्याजलैर्देवि निहता ब्राह्मणोत्तमैः; मया च तं विमुञ्चन्ति, मूर्च्छिता निपतन्ति च।

Verse 10

एतस्मात्कारणाद्देवि सन्ध्ययोरुभयोरपि । अहं चान्ये च विप्रा ये ते नमंति दिवाकरम्

एतस्मात्कारणाद्देवि सन्ध्ययोः प्रातःसायं च । अहं चान्ये च विप्रा ये ते दिवाकरं नमामः ॥

Verse 11

तस्मात्त्वं गृहमागच्छ त्यक्त्वेर्ष्यां पर्वतात्मजे । प्रशस्यां त्वां परित्यक्त्वा नान्यास्ति हृदये मम

तस्मात्त्वं गृहमागच्छ त्यक्त्वेर्ष्यां पर्वतात्मजे । प्रशस्यां त्वां परित्यक्त्वा नान्यास्ति हृदये मम ॥

Verse 12

देव्युवाच । निष्कामो वा सकामो वा संध्यां स्त्रीसंज्ञितामिमाम् । यत्त्वं नमसि देवेश तन्मे दुःखं प्रजायते

देव्युवाच—निष्कामो वा सकामो वा संध्यां स्त्रीसंज्ञितामिमाम् । यत्त्वं नमसि देवेश तन्मे दुःखं प्रजायते ॥

Verse 13

तस्माद्गङ्गापरित्यागं सन्ध्यायाश्च विशेषतः । यावन्न कुरुषे देव तावत्तुष्टिर्न मे भवेत्

तस्माद्गङ्गापरित्यागं सन्ध्यायाश्च विशेषतः । यावन्न कुरुषे देव तावत्तुष्टिर्न मे भवेत् ॥

Verse 14

एवमुक्त्वाऽथ सा देवी विशेषव्रतमास्थिता । अवमन्य महादेवं प्रार्थयानमपि स्वयम्

एवमुक्त्वाऽथ सा देवी विशेषव्रतमास्थिता । अवमन्य महादेवं प्रार्थयानमपि स्वयम् ॥

Verse 16

न च साम्ना व्रजेत्तुष्टिं कथंचिदपि पार्वती । मृषेर्ष्यांधारिणी देवी नैतत्स्वल्पं हि कारणम्

न च साम्ना कथंचिदपि पार्वती तुष्टिं व्रजेत्। मृषेर्ष्याधारिणी देवी—नैतत् स्वल्पं हि कारणम्॥

Verse 17

ततो मन्त्रप्रभावं तं विज्ञाय परमेश्वरः । ध्यानं धृत्वा सुसूक्ष्मेण ज्ञानेनाथ स्वयं ततः

ततो मन्त्रप्रभावं तं विज्ञाय परमेश्वरः। ध्यानं धृत्वा सुसूक्ष्मेण ज्ञानेनाथ स्वयं ययौ॥

Verse 18

तमेव मन्त्रं मन्त्रेण न्यासेन च विशेषतः । सम्यगाराधयामास संपूज्यात्मानमात्मना

तमेव मन्त्रं मन्त्रेण न्यासेन च विशेषतः। सम्यगाराधयामास संपूज्यात्मानमात्मना॥

Verse 19

ततः स चिन्तयामास किमेतत्कारणं स्थितम् । विरक्ताऽपि ममोत्कण्ठां येनैषा प्रकरोति न

ततः स चिन्तयामास किमेतत्कारणं स्थितम्। विरक्ताऽपि ममोत्कण्ठां येनैषा प्रकरोति न॥

Verse 21

तस्मान्नास्ति परः कश्चित्पूज्यपूज्यः स एव च । ऐश्वर्यात्सर्वदेवानामीशानस्तेन निर्मितः

तस्मान्नास्ति परः कश्चित् पूज्यपूज्यः स एव च। ऐश्वर्यात् सर्वदेवानामीशानस्तेन निर्मितः॥

Verse 22

एवं यावत्स ईशानः समाराधयति प्रभुः । तावद्देवी समायाता मन्त्राकृष्टा च यत्र सः

एवं यावत् स ईशानः प्रभुः समाराधयति, तावत् देवी मन्त्राकृष्टा यत्र सः तत्रैव समायाता।

Verse 23

ततः प्रोवाच तं देवं प्रणिपत्यकृतांजलिः । ज्ञातं मया विभो सर्वं न मां त्यज तव प्रियाम्

ततः सा देवीं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः तं देवं प्रोवाच— ‘विभो, सर्वं मया ज्ञातं; तव प्रियां मां न त्यज।’

Verse 24

तस्मादागच्छ गच्छावो यत्र त्वं वाञ्छसि प्रभो । क्षम्यतां देव मे सर्वं न कृतं यद्वचस्तव

‘तस्माद् आगच्छ; गच्छावो यत्र त्वं वाञ्छसि प्रभो। देव, मे सर्वं क्षम्यतां; यद् वचस्तव न कृतं तत्।’

Verse 25

ततस्तुष्टो महादेवस्तामालिङ्ग्य शुचिस्मिताम् । इदमूचे विहस्योच्चैर्मेघगम्भीरया गिरा

ततः तुष्टो महादेवः शुचिस्मितां ताम् आलिङ्ग्य, विहस्योच्चैः मेघगम्भीरया गिरा इदम् उवाच।

Verse 26

यैषा त्वयाऽत्मभूतोत्था निर्मिता परमा तनुः । एतां या कामिनी काचित्पूजयिष्यति भक्तितः । अनेनैव विधानेन तस्या भर्ता भविष्यति

‘यैषा त्वया आत्मभूतोत्था निर्मिता परमा तनुः। एतां या कामिनी काचित् भक्तितः पूजयिष्यति, अनेनैव विधानेन तस्या भर्ता भविष्यति।’

Verse 27

तृतीयायां विशेषेण यावत्संवत्सरं शुभे । सा लभिष्यति सत्कान्तं पुत्रदं सर्वकामदम्

तृतीयायां विशेषेण संवत्सरपर्यन्तं शुभे । सा सत्कान्तं पुत्रप्रदं सर्वकामप्रदं लभते ॥

Verse 28

तथैतां मामकीं मूर्तिमीशानाख्यां च ये नराः । तेषां दुष्टापि या कान्ता सौम्या चैव भविष्यति

तथैव ये नराः मामकीं मूर्तिम् ईशानाख्यां पूजयन्ति । तेषां दुष्टापि कान्ता सौम्या भवति निश्चयात् ॥

Verse 29

ये पुनः कन्यकाहेतोः पूजयिष्यंति भक्तितः । यां कन्यां मनसि स्थाप्य तां लभिष्यन्त्यसंशयम्

ये पुनः कन्यकाहेतोर्भक्त्या पूजयन्ति । यां कन्यां मनसि निधाय तां लभन्ते न संशयः ॥

Verse 30

निष्कामाश्चापि ये मर्त्या पूजयिष्यंति सर्वदा । ते यास्यंति परां सिद्धिं जरामरणवर्जिताम्

निष्कामाश्च ये मर्त्याः सर्वदा पूजयन्ति । ते परां सिद्धिं यान्ति जरामरणवर्जिताम् ॥

Verse 31

एवमुक्त्वा महादेवो वृषमारोप्य तां प्रियाम् । स्वयमारुह्य पश्चाच्च कैलासं पर्वतं गतः

एवमुक्त्वा महादेवो वृषमारोप्य तां प्रियाम् । स्वयमारुह्य पश्चाच्च कैलासं पर्वतं गतः ॥

Verse 32

नारद उवाच तस्मात्तव सुतेयं या तामाराधयतु द्रुतम् । पञ्चपिण्डमया गौरीं यावत्संवत्सरं शुभाम्

नारद उवाच—तस्मात् तव सुता शीघ्रं तां गौरीं समाराधयतु। पञ्चपिण्डमयीं शुभां गौरीं संवत्सरपर्यन्तं पूजयतु।

Verse 33

तृतीयायां विशेषेण ततः प्राप्स्यति सत्पतिम् । मुखप्रेक्षमतिप्रीतं रूपादिभिर्गुणैर्युतम्

ततः तृतीयायां विशेषेण सा सत्पतिं प्राप्स्यति। मुखप्रेक्षेण अतिप्रीतं रूपादिभिर्गुणैः समन्वितम्।

Verse 34

शांडिल्युवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदः प्रययौ ततः । तीर्थयात्रां प्रति प्रीत्या मम मात्रा विसर्जितः

शाण्डिल्य उवाच—एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदः ततः प्रययौ। मम मात्रा प्रीत्या विसर्जितः स तीर्थयात्रां प्रति जगाम।

Verse 35

मयापि च तदादेशात्कौमार्येपि च संस्थया । पूजया वत्सरं यावत्पूजिता पतिकाम्यया

मयापि तदादेशात् कौमार्येऽपि संस्थया पतिकाम्यया गौरी संवत्सरं यावत् पूजया सम्यक् पूजिता।

Verse 36

तृतीयायां विशेषेण मार्गमासादितः शुभे । नैवेद्यैर्विविधैर्दानैर्गंधमाल्यानुलेपनैः

तृतीयायां विशेषेण मार्गमासादिते शुभे। विविधनैवेद्यैर्दानैर्गन्धमाल्यानुलेपनैः पूजनं कृतम्।

Verse 37

तत्प्रभावादयं प्राप्तो जैमिनिर्नाम सद्द्विजः । कात्यायनि यथा दृष्टस्त्वया किं कीर्तितैः परैः

तस्य व्रतप्रभावादयं सद्द्विजो जैमिनिर्नाम समुपागतः। हे कात्यायनि, यत्त्वया स्वयमेव दृष्टं, तत्र परैः कीर्तितैः किं प्रयोजनम्॥

Verse 38

तस्मात्त्वमपि कल्याणि पूजयैनां समाहिता । संप्राप्स्यसि सुसौभाग्यं मैत्रेय्या सदृशं शुभे

तस्मात्त्वमपि कल्याणि समाहितमनाः एतां देवीं पूजय। शुभे, त्वं मैत्रेय्याः सदृशं सुसौभाग्यं समवाप्स्यसि॥

Verse 39

त्वया न पूजिता चेयं कौमार्ये वर्तमानया । यावत्संवत्सरं गौरी तृतीयायां न चाधिकम्

त्वया कौमार्ये वर्तमानया गौरी न पूजिता; तृतीयायां संवत्सरपर्यन्तं न चाधिकं कृतम्। तस्मादेतदभवत्॥

Verse 40

सापत्न्यं तेन संजातं सौभाग्येपि निरर्गले । यथोक्तविधिना देवी सत्यमेतन्मयोदितम्

तेनैव सौभाग्ये निरर्गलेऽपि सापत्न्यं संजातम्। देवि, यथोक्तविधिना मया यत् प्रोक्तं तत् सत्यमेव॥

Verse 41

सूत उवाच । श्रुत्वा कात्यायनी सर्वं शांडिल्या यत्प्रकीर्तितम् । ततः प्रणम्य तां पृष्ट्वा स्वमेव भवनं ययौ

सूत उवाच—शांडिल्या यत् प्रकीर्तितं सर्वं श्रुत्वा कात्यायनी ततः। तां प्रणम्य पुनः पृष्ट्वा स्वमेव भवनं ययौ॥

Verse 42

मार्गशीर्षेऽथ संप्राप्ते तृतीयादिवसे सिते । तां देवीं पूजयामास वर्षं यावकृतक्षणा

अथ मार्गशीर्षे संप्राप्ते शुक्लपक्षस्य तृतीयादिने सा तां देवीं पूजयामास, व्रतवेलानुसारेण संवत्सरपर्यन्तं निरन्तरम्।

Verse 43

गौरिणीर्भोजयामास मृष्टान्नैर्भोजनै रसैः । तैलक्षारपरित्यक्तैर्गन्धैः कुंकुमपूर्वकैः

गौरिव्रतिनीर् मृष्टान्नैर्भोज्यै रसोपेतैः सन्तर्पयामास; तैलक्षारवर्जितैर्गन्धैः कुंकुमपूर्वकैश्च समर्पयामास।

Verse 44

ततस्तु वत्सरे पूर्णे याज्ञवल्क्यस्तदन्तिकम् । गत्वा प्रोवाच किं कष्टं त्वं करोषि शुचिस्मिते

ततः संवत्सरे पूर्णे याज्ञवल्क्यस्तदन्तिकं गत्वा प्रोवाच— “शुचिस्मिते, किं कष्टं त्वं करोषि?”

Verse 45

मया कांतेन रक्तेन कामदेन सदैव तु । तस्मादागच्छ गच्छाव स्वमेव भवनं शुभे

“मया कान्तेन रक्तेन कामदेन सदैव तु; तस्मादागच्छ, गच्छाव स्वमेव भवनं शुभे।”

Verse 46

एवमुक्त्वा तु तां हृष्टां गृहीत्वा दक्षिणे करे । जगाम भवनं पश्चात्पुलकांकितगात्रजाम्

एवमुक्त्वा तु तां हृष्टां दक्षिणे करे गृहीत्वा, पश्चात् स जगाम भवनं; सा च पुलकाङ्कितगात्रा बभूव।

Verse 47

ततः परं तया सार्धं वर्तते हर्षिताननः । मैत्रेय्या सहितो यद्वदविशेषेण सर्वदा

ततः परं स तया सह हर्षितवदनः सदा वर्तते स्म; मैत्रेय्याः सह यथावत् अविशेषेणैव सर्वदा तां समाचरत्।

Verse 48

ततः संजनयामास तस्यां पुत्रं गुणान्वितम् । कात्यायनाभिधानं च यज्ञ विद्याविचक्षणम्

ततः स तस्यां गुणान्वितं पुत्रं संजनयामास; कात्यायनाभिधानं यज्ञविद्याविचक्षणं च।

Verse 49

पुत्रो वररुचिर्यस्य बभूव गुणसागरः । सर्वज्ञः सर्वकृत्येषु वेदवेदांगपारगः

तस्य पुत्रो वररुचिर्नाम गुणसागरः अभवत्; सर्वकृत्येषु सर्वज्ञो वेदवेदाङ्गपारगश्च।

Verse 50

स्थापितोऽत्र शुभे क्षेत्रे येन विद्यार्थिनां कृते । समाराध्य विशेषेण चतुर्थ्यां शुक्लवासरे

अत्र शुभे क्षेत्रे विद्यार्थिनां हिताय येन देवः स्थापितः; शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां विशेषेण समाराध्य।

Verse 51

महागणपतिर्भक्त्या सर्वविद्याप्रदायकः । यस्तस्य पुरतो विप्राः शांतिपाठविधानतः

महागणपतिः स भक्त्या समाराधितः सर्वविद्याः प्रयच्छति; तस्य पुरतो विप्राः शान्तिपाठविधानतः जपन्ति।

Verse 52

गृह्णाति पुष्पमालां यः पठेच्छक्त्या द्विजोत्तमाः । वेदांतकृत्स विप्रः स्यात्सदा जन्मनिजन्मनि

हे द्विजोत्तमाः, यः पुष्पमालां गृह्णाति शक्त्या च स्तुतिपाठं करोति, स विप्रः वेदान्तकृत् भवति, जन्मनिजन्मनि सदा।

Verse 53

अशक्त्या चाथ पाठस्य यो गृह्णाति धनेन च । स विशेषाद्भवेद्विप्रो वेदवेदांगपारगः

यः पाठेऽशक्तः सन् धनेन तदनुष्ठानं गृह्णाति, स विशेषादेव विप्रः भवति, वेदवेदाङ्गपारगः।

Verse 54

विदुषां स गृहे जन्म याज्ञिकानां सदा लभेत् । न कदाचित्तु मूर्खार्णां निन्दितानां कथञ्चन

स विदुषां याज्ञिकानां च गृहेषु सदा जन्म लभते; मूर्खाणां निन्दितानां च कदाचिदपि न जायते।

Verse 131

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य-ईशानोत्पत्तिपञ्चपिण्डिकागौरीमाहात्म्य-वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।