Adhyaya 73

Verse 1

। सूत उवाच । एवं ते कौरवाः सर्वे पांडोः पुत्राश्च शालिनः । तस्मात्स्थानात्ततो जग्मुर्यत्र द्वारवती पुरी

सूत उवाच—एवं ते सर्वे कौरवाः पाण्डोः पुत्राश्च शालिनः, तस्मात् स्थानात् ततः जग्मुः यत्र द्वारवती पुरी।

Verse 2

तत्र गत्वा विवाहं तु चक्रुः संहृष्टमानसाः । दुर्योधनस्य भूपस्य भानुमत्या समं तदा

तत्र गत्वा संहृष्टमानसाः ते तदा भूपस्य दुर्योधनस्य भानुमत्या सह विवाहं चक्रुः।

Verse 3

नानावादित्रघोषेण वेदध्वनियुतेन च । गीतैर्मनोहरैः पाठैर्बन्दिनां च सहस्रशः

नानावादित्रघोषेण वेदध्वनिसमन्वितैः, मनोहरगीतैः पाठैश्च, सहस्रशो बन्दिभिः सह।

Verse 4

एवं महोत्सवो जज्ञे तत्र यावद्दिनाष्टकम् । यादवानां कुरूणां च मिलितानां परस्परम्

एवं तत्र महोत्सवोऽभवत् दिनाष्टकपर्यन्तम्। यादवानां कुरूणां च परस्परं समागतानां सौहृदसमागमे॥

Verse 5

कृतार्थास्तत्र संजाताः सूतमागध बन्दिनः । चारणा ब्राह्मणेंद्राश्च तथान्येऽपि च तार्किकाः

तत्र सूतमागधबन्दिनः कृतार्थाः संजाताः। चारणाश्च ब्राह्मणेन्द्राश्च तथान्येऽपि तार्किकाः॥

Verse 6

ततस्तु नवमे प्राप्ते दिवसे कुरुपांडवाः । भीष्माद्याः पुंडरीकाक्षमिदमूचुः ससौहृ दम्

ततो नवमे दिवसे प्राप्ते कुरुपाण्डवाः। भीष्माद्याः पुंडरीकाक्षमिदं सौहृदेनोचुः॥

Verse 7

न वयं पुंडरीकाक्ष तव रामस्य चाश्रयम् । कथंचित्त्यक्तुमिच्छामः स्नेहपाशनियंत्रिताः

न वयं पुंडरीकाक्ष तव रामस्य चाश्रयम्। कथंचिदपि त्यक्तुमिच्छामः स्नेहपाशनियंत्रिताः॥

Verse 8

तथापि च प्रगन्तव्यं स्वपुरं प्रति माध व । बलभद्रसमायुक्तस्तस्मान्नः कुरु मोक्षणम्

तथापि प्रगन्तव्यं स्वपुरं प्रति माधव। बलभद्रसमायुक्तस्तस्मान्नः कुरु मोक्षणम्॥

Verse 9

विष्णुरुवाच । न तावद्वत्सरो जातो न मासः पक्ष एव च । स्थितानामत्र युष्माकं तत्किमौत्सुक्यमागतम्

विष्णुरुवाच—अत्र युष्माभिः स्थितानां न तावद्वत्सरो जातो न मासः पक्ष एव च। तत्किमर्थं युष्मासु एतादृशमौत्सुक्यं शीघ्रता च समुत्पन्ना?

Verse 10

तस्मादत्रैव तिष्ठामः सहिताः कुरुपांडवाः । यूयं वयं विनोदेन मृगयाक्षोद्भवेन च

तस्मादत्रैव तिष्ठामः सहिताः कुरुपाण्डवाः। यूयं वयं च विनोदेन मृगयाक्षोद्भवेन च कालं नयामः।

Verse 11

शस्त्रशिक्षाक्रियाभिश्च दमनेन च दन्तिनाम् । तथाभिवांछितैरन्यैः स्नेहोऽस्ति यदि वो मयि

शस्त्रशिक्षाक्रियाभिश्च दन्तिनां दमनेन च। तथाभिवाञ्छितैरन्यैः क्रीडाविहारैः—यदि वो मयि स्नेहोऽस्ति।

Verse 12

भीष्म उवाच । उपपन्नमिदं विष्णो यत्त्वया व्याहृतं वचः । परं शृणुष्व मे वाक्यं यदर्थं ह्युत्सुका वयम्

भीष्म उवाच—उपपन्नमिदं विष्णो यत्त्वया व्याहृतं वचः। परं शृणुष्व मे वाक्यं, यदर्थं ह्युत्सुका वयम्।

Verse 13

आनर्तविषयेऽस्माभिरागच्छद्भिस्तवांतिकम् । दृष्टमत्यद्भुतं क्षेत्रं हाटकेश्वरजं महत् । तत्र लिंगानि दृष्टानि भूपतीनां महात्मनाम्

आनर्तविषयेऽस्माभिरागच्छद्भिस्तवान्तिकम्, दृष्टमत्यद्भुतं क्षेत्रं हाटकेश्वरजं महत्। तत्र लिङ्गानि दृष्टानि भूपतीनां महात्मनाम्।

Verse 14

सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानामन्येषां च महात्मनाम्

सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानामन्येषां च महात्मनाम्—तेषामपि लिङ्गानि तत्र सन्ति।

Verse 15

देवानां दानवानां च मुनीनां च विशेषतः । साकाराणि सुतेजांसि नानाप्रासादभोजि च

देवानां दानवानां च मुनीनां च विशेषतः। साकाराणि सुतेजांसि नानाप्रासादभोजि च॥

Verse 16

ततश्च कुरुमुख्यानां पांडवानां च माधव । लिंगसंस्थापनार्थाय तत्र जाता मतिर्दृढा

ततश्च कुरुमुख्यानां पाण्डवानां च माधव। लिङ्गसंस्थापनार्थाय तत्र जाता मतिर्दृढा॥

Verse 17

ते वयं तत्र गत्वाशु यथाशक्त्या यथेच्छया । लिंगानि स्थापयिष्यामः स्वानिस्वानि पृथक्पृथक्

ते वयं तत्र गत्वाशु यथाशक्त्या यथेच्छया। लिङ्गानि स्थापयिष्यामः स्वानिस्वानि पृथक्पृथक्॥

Verse 18

एतस्मात्कारणात्तूर्णं चलिता वयमच्युत । न वयं तव संगस्य तृप्यामोऽब्दशतैरपि

एतस्मात्कारणात्तूर्णं चलिता वयमच्युत। न वयं तव सङ्गस्य तृप्यामोऽब्दशतैरपि॥

Verse 19

तस्मादाज्ञापयस्वाद्य कृत्वा चित्तं दृढं विभो । भूयोऽप्यत्रागमिष्यामस्तव दर्शनलालसाः

तस्मादद्य विभो दृढीकृतचित्तोऽसि सन् आज्ञां प्रदेहि। वयं पुनरप्यत्र आगमिष्यामः, तव दर्शनामृतलालसाः॥

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । अहं जानामि तत्क्षेत्रं सुपुण्यं पापनाशनम् । तापसैः कीर्तितं नित्यं ममान्यैस्तीर्थयात्रिकैः

श्रीभगवानुवाच—अहं तत्क्षेत्रं जानामि, सुपुण्यं पापनाशनम्। तापसैर्नित्यं कीर्तितं, ममान्यैस्तीर्थयात्रिकैः॥

Verse 21

तस्मात्तत्र समेष्यामो युष्माभिः सहिता वयम् । लिंग संस्थापनार्थाय क्षेत्रदर्शनवांछया

तस्मात्तत्र समेष्यामो युष्माभिः सहिता वयम्। लिङ्गसंस्थापनार्थाय, क्षेत्रदर्शनवाञ्छया॥

Verse 22

सूत उवाच । तच्छुत्वा कौरवाः सर्वे परं हर्षमुपागताः । तथा पांडुसुताश्चैव ये चान्ये तत्र पार्थिवाः

सूत उवाच—तच्छ्रुत्वा कौरवाः सर्वे परं हर्षमुपागताः। तथा पाण्डुसुताश्चैव, ये चान्ये तत्र पार्थिवाः॥

Verse 23

ते तु संप्रस्थिताः सर्वे मिलिताः कुरुपांडवाः । गजवाजिविमर्देन कम्पयन्तो वसुन्धराम्

ते तु संप्रस्थिताः सर्वे मिलिताः कुरुपाण्डवाः। गजवाजिविमर्देन कम्पयन्तो वसुन्धराम्॥

Verse 24

अथ तत्क्षेत्रमासाद्य दूरे कृत्वा निवेशनम् । कौरवा यादवा मुख्याश्चमत्कारपुरं गताः

अथ तत्क्षेत्रमासाद्य दूरं कृत्वा निवेशनम् । कौरवाः यादवाश्च मुख्याः चमत्कारपुरं गताः ॥

Verse 25

तत्र सर्वान्समाहूय ब्राह्मणान्विनयान्विताः । प्रोचुर्दत्त्वा विचित्राणि भूषणाच्छादनानि च

तत्र सर्वान्समाहूय ब्राह्मणान् विनयान्विताः । प्रोचुर्दत्त्वा विचित्राणि भूषणाच्छादनानि च ॥

Verse 26

वयं सर्वेऽत्र वांछामो लिगसंस्थापनक्रियाम् । कर्तुं प्रासादमुख्यानां पृथक्त्वेन स्वशक्तितः

वयं सर्वेऽत्र वाञ्छामो लिङ्गसंस्थापनक्रियाम् । कर्तुं प्रासादमुख्यानां पृथक्त्वेन स्वशक्तितः ॥

Verse 27

तस्मात्कृत्वा प्रसादं नो दयां च द्विजसत्तमाः । आज्ञापयत शीघ्रं हि येन कर्म प्रवर्तते

तस्मात्कृत्वा प्रसादं नो दयां च द्विजसत्तमाः । आज्ञापयत शीघ्रं हि येन कर्म प्रवर्तते ॥

Verse 28

भविष्यथ तथा यूयं होतारः सर्वकर्मसु । न चान्यो ब्राह्मणो बाह्यो यद्यपि स्याद्बृहस्पतिः

भविष्यथ तथा यूयं होतारः सर्वकर्मसु । न चान्यो ब्राह्मणो बाह्यो यद्यपि स्याद्बृहस्पतिः ॥

Verse 29

यतोऽस्माभिः श्रुता वार्ता कीर्त्यमाना पुरातनी । विष्णुना तस्य राजर्षेः प्रेतश्राद्धसमुद्भवा

अस्माभिः पुरातनी वार्ता श्रुता, या अद्यापि कीर्त्यते—विष्णोः आज्ञया तस्य राजर्षेः प्रेतश्राद्धसमुद्भवा कथा समुत्पन्नेति।

Verse 30

यथा तेन कृतं श्राद्धं पितुः प्रेतस्य यत्नतः । ब्राह्मणानां पुरोऽन्येषां यथोक्तानामपि द्विजाः

यथा सः प्रेतभावगतस्य पितुः श्राद्धं यत्नतः कृतवान्—ब्राह्मणानां पुरतः, अन्येषां च यथोक्तनियुक्तानां द्विजानामपि समक्षम्।

Verse 31

यथोक्तविधिना तीर्थे नागानां पंचमीदिने । श्रावणे मासि नो मुक्तः पिता तस्य तथापि सः

यथोक्तविधिना तीर्थे श्रावणमासे नागपञ्चमीदिने कृतमपि—तथापि तस्य पिता न मुक्तः, द्विजाः।

Verse 32

प्रेतत्वात्सर्पदोषेण संजाता द्विजसत्तमाः । देवशर्मपुरो यावत्तत्कृतं श्राद्धमादरात् । तावत्पिता विनिर्मुक्तः प्रेतत्वाद्दारुणाद्द्विजाः

द्विजसत्तमाः, सर्पदोषेण प्रेतत्वं संजातम्। देवशर्मपुरतः यावदादरात् तत्कृतं श्राद्धम्, तावत्तस्य पिता दारुणात् प्रेतत्वाद् विनिर्मुक्तोऽभवत्, द्विजाः।

Verse 33

यदत्र क्रियते किंचित्कर्म धर्म्यं द्विजोत्तमाः । तद्बाह्यं च भवेद्व्यर्थमेतद्विद्मः स्फुटं वयम्

द्विजोत्तमाः, अत्र यत्किंचित् धर्म्यं कर्म क्रियते, तदेव फलदं; अस्य बहिः कृतं तु व्यर्थं भवति—एतत् वयं स्फुटं विद्मः।

Verse 34

प्रार्थयामो विशेषेण तेन दैन्यं समागताः । प्रसादः क्रियतां तस्मादाज्ञां यच्छत मा चिरम्

वयं विशेषेण त्वां प्रार्थयामः; तस्मादेव कारणाद् दैन्यं प्राप्ताः। अतः प्रसादं कुरु, आज्ञां च देहि—मा चिरं विलम्बस्व।

Verse 35

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणास्ते परस्परम् । मन्त्रं चक्रुस्तदर्थं हि किं कृतं सुकृतं भवेत्

सूत उवाच—तेषां वचनं श्रुत्वा ते ब्राह्मणाः परस्परं समालोच्य, तदर्थं मन्त्रं चक्रुः—किं कृतं सुकृतं भवेत्।

Verse 36

एके प्रोचुर्न दास्यामः प्रासादार्थं वसुन्धराम् । एतेषामपि चैकस्य तस्माद्गच्छंतु सत्वरम्

एके प्रोचुः—न दास्यामः प्रासादार्थं वसुन्धराम्। तस्मादेतेषामपि चैकस्य समीपं सत्वरं गच्छन्तु।

Verse 37

पंचक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रमेतद्व्यवस्थितम् । पूर्वेषामपि देवानां प्रासादैस्तत्समावृतम्

पञ्चक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रमेतद्व्यवस्थितम्। पूर्वेषामपि देवानां प्रासादैस्तत्समावृतम्।

Verse 38

अन्ये प्रोचुर्धनोमत्ता यूयं च सुखमाश्रिताः । दारिद्यार्तिं न जानीथ ब्रूथ तेन भृशं वचः

अन्ये प्रोचुः—धनोन्मत्ताः यूयं सुखमाश्रिताः। दारिद्र्यपीडां न जानीथ, तेन भृशं वचो ब्रूथ।

Verse 39

तस्माद्वयं प्रदास्याम एतेषां हि वसु न्धराम् । अर्थसिद्धिर्भवेद्येन भूषा स्थानस्य जायते

तस्माद्वयं तेभ्यः भूमिं प्रदास्यामः; येन तेषामर्थसिद्धिर्भवेत्, कर्मणा च तीर्थस्थानस्य भूषणं (शोभा) जायते।

Verse 40

तथान्ये मध्यमाः प्रोचुर्यत्र साक्षाज्जनार्दनः । स्वयं प्रार्थयते भूमिं तत्कस्मान्न प्रदीयते

तथान्ये मध्यमाः प्रोचुः—यत्र साक्षाज्जनार्दनः स्वयं भूमिं प्रार्थयते, तत् कस्मान्न प्रदीयते?

Verse 41

तस्माद्यत्र समायाताः कुरुपांडवयादवाः । प्राधान्येन प्रकुर्वंतु प्रासादांस्तेन चापरे

तस्माद्यत्र समायाताः कुरुपाण्डवयादवाः, तत्र ते प्राधान्येन प्रासादान् प्रकुर्वन्तु; तेन चापरेऽनुगच्छन्तु।

Verse 42

याचते यत्र गांगेयः स्वयमेव तथा परः । धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च पांडवाश्च महाबलाः । लिंगसंस्थापनार्थाय निषेधस्तत्र नार्हति

यत्र गांगेयः स्वयमेव याचते तथा परे, धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च पाण्डवाश्च महाबलाः; लिङ्गसंस्थापनार्थाय तत्र निषेधो नार्हति।

Verse 43

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिपन्नं द्विजोत्तमैः । निर्धनैः सधनैश्चापि सस्पृहैर्निःस्पृहैरपि

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा द्विजोत्तमैः प्रतिपन्नं; निर्धनैः सधनैश्चापि, सस्पृहैर्निःस्पृहैरपि।

Verse 44

ततः समेत्य ते सर्वे ब्राह्मणाः कुरुसत्तमान् । यादवान्पांडवान्प्रोचुः कृत्वा वै मन्त्रनिश्चयम्

ततः सर्वे ते ब्राह्मणाः समागत्य मन्त्रनिश्चयं दृढीकृत्य कुरुसत्तमान् यादवान् पाण्डवान् च प्रति प्राहुः।

Verse 45

ब्राह्मणा ऊचुः । एतत्स्वल्पतरं क्षेत्रं सर्वेषामपि भूभुजाम् । प्रासादैः सर्वतो व्याप्तं तत्किं ब्रूमोऽधुना वयम्

ब्राह्मणा ऊचुः—एतत् क्षेत्रं सर्वेषां भूभुजामपि स्वल्पतरम्; सर्वतोऽपि प्रासादैर्व्याप्तं, तदिदानीं वयं किं ब्रूमः?

Verse 46

तद्भवंतः प्रकुर्वंतु प्राधान्येन यदृच्छया । क्षेत्रेऽत्रैवाभिमुख्येन प्रासादान्सुमनोहरान् । यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः

तस्माद्भवन्तः प्राधान्येन यथायोग्यं यदृच्छया च, अस्मिन्नेव क्षेत्रेऽभिमुख्येन सुमनोहरान् प्रासादान् पृथक् पृथग् स्थापयन्तु—यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं व्यवस्थिताः।

Verse 47

अथ हर्षसमायुक्ता धृतराष्ट्रमुखाः क्रमात् । प्राधान्येन यथाश्रेष्ठं चक्रुः प्रासादपद्धतिम्

अथ हर्षसमायुक्ता धृतराष्ट्रमुखाः सर्वे क्रमात् प्राधान्येन यथाश्रेष्ठं प्रासादपद्धतिं चक्रुः।

Verse 73

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनंनाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः।