Adhyaya 253

Verse 1

शूद्र उवाच । पार्वतीकुपिता देवी कथं देवेन शूलिना । प्रसादं च गता शप्त्वा यत्कोपात्क्षुभ्यते जगत्

शूद्र उवाच—देवी पार्वती कुपिता सती कथं शूलिना देवेन सह प्रसादं जगाम? शप्त्वा च, यस्याः कोपात् जगत् क्षुभ्यते, कथं पुनः प्रसन्ना बभूव?

Verse 2

कथं स भगवान्रुद्रो भार्याशापमवाप ह । वैकृतं रूपमासाद्य पुनर्दिव्यं वपुः श्रितः

कथं स भगवान् रुद्रो भार्याशापमवाप ह? वैकृतं रूपमासाद्य कथं पुनर्दिव्यं वपुः श्रितवान्?

Verse 3

गालव उवाच । देवा रूपाण्यदृश्यानि कृत्वा देव्या महाभयात् । मनुष्यलोके सकले प्रतिमासु च संस्थिताः

गालव उवाच—देव्याः महाभयात् देवा अदृश्यरूपाणि कृत्वा, सकले मनुष्यलोके प्रतिमासु च संस्थिताः।

Verse 4

तेषामपि प्रसन्ना साऽनुग्रहं समुपाकरोत् । विष्णुस्तुता महाभागा विश्वमाताऽघनाशिनी

तेषामपि प्रसन्ना सा करुणामनुग्रहं समुपाकरोत्। विष्णुना स्तुता महाभागा विश्वमाता पापनाशिनी बभूव॥

Verse 5

तेषां बलाच्च पार्वत्याः शापभारेण यन्त्रितः । तां नित्यमेवानुनयन्नृचे सोवाच शंकरम्

तेषां बलात् पार्वत्याः शापभारयन्त्रितः सन् स नित्यमेव तामनुनयन्। अथ ऋचा शंकरं संबोध्य प्रोवाच॥

Verse 6

एते देवा विश्व पूज्या विश्वस्य च वरप्रदाः । मत्प्रसादाद्भविष्यंति भक्तितस्तोषिता नरैः

एते देवा विश्वपूज्या विश्वस्य च वरप्रदाः। मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति भक्तितस्तोषिता नरैः॥

Verse 7

त्वामृते मम कर्मेदं कृतं साधुविनिन्दितम् । वेद्यां विवाह काले च प्रत्यक्षं सर्वसाक्षिकम्

त्वामृते मम कर्मेदं कृतं साधुविनिन्दितम्। वेद्यां विवाहकाले च प्रत्यक्षं सर्वसाक्षिकम्॥

Verse 8

यत्सप्तमंडलानां च गमनं च करार्पणम् । वह्निश्च वरुणः कृष्णो देवताश्च सवल्लभाः

यत्सप्तमण्डलानां च गमनं करार्पणं तथा। वह्निर्वरुणः कृष्णो देवताश्च सवल्लभाः साक्षिणोऽत्र॥

Verse 9

चतुर्दिक्ष्वंग संयुक्ता देवब्राह्मणसंयुताः । एतेषामग्रतो दिब्यं कृत्वा त्वं जनसंसदि

चतुर्दिक्षु यथाविधि अङ्गसंयुक्ताः, देवब्राह्मणसमन्विताः; एतेषामग्रतः त्वं जनसंसदि दिव्यं कर्म समाचरः।

Verse 10

प्रमादात्सत्त्वमापन्नो व्यभिचारं कथं कृथाः । गुरुवोऽपि न सन्मार्गे प्रवर्त्तंते जनौघवत्

प्रमादात् सत्त्वमापन्नोऽपि व्यभिचारं कथं कुर्याः? गुरवोऽपि जनौघवत् वह्यमानाः सन्मार्गे न प्रवर्तन्ते; तस्मात् सावधानो भव।

Verse 11

निग्राह्याः सर्वलोकेषु प्रबुद्धैः श्रूयते श्रुतौ । पुत्रेणापि पिता शास्यः शिष्येणापि गुरुः स्वयम्

सर्वलोकेषु निग्राह्याः प्रबुद्धैः श्रुतौ श्रूयते; पुत्रेणापि पिता शास्यः, शिष्येणापि गुरुः स्वयम्।

Verse 12

क्षत्रियैर्ब्राह्मणः शास्यो भार्यया च पतिस्तथा । उन्मार्गगामिनं श्रेष्ठमपि वेदान्तपारगम्

क्षत्रियैरपि ब्राह्मणः शास्यः, भार्यया च पतिस्तथा; उन्मार्गगामिनं श्रेष्ठमपि वेदान्तपारगम्।

Verse 13

नीचैरपि प्रशास्येत श्रुतिराह सनातनी । सन्मार्ग एव सर्वत्र पूज्यते नापथः क्वचित्

नीचैरपि प्रशास्येत इति श्रुतिराह सनातनी; सन्मार्ग एव सर्वत्र पूज्यते, नापथः क्वचित्।

Verse 14

येन स्वकुलजो धर्मस्त्यक्तः स पतितो भवेत् । मृतश्च नरकं प्राप्य दुःखभारेण युज्यते

यः स्वकुलसमुद्भवं धर्मं परित्यजति स पतितो भवति; स मृतः नरकं प्राप्य दुःखभारनिपीडितो बद्ध इव भवति।

Verse 15

धर्मं त्यजति नास्तिक्याज्ज्ञातिभेदमुपागतः । स निग्राह्यः सर्वलोकैर्मनुधर्मपरायणैः

यो नास्तिक्येन धर्मं परित्यज्य ज्ञातिभेदं प्राप्नोति, स मनुधर्मपरायणैः सर्वलोकैः निग्राह्य एव।

Verse 16

कुलधर्माञ्ज्ञातिधर्मान्देशधर्मान्महेश्वर । ये त्यजंति च तेऽवश्यं कुलाच्च पतिता जनाः

हे महेश्वर, ये कुलधर्मान् ज्ञातिधर्मान् देशधर्मांश्च त्यजन्ति, ते जनाः अवश्यं कुलादपि पतिता भवन्ति।

Verse 17

अग्नित्यागो व्रतत्यागो वचनत्याग एव च । धर्मत्यागो नैव कार्यः कुर्वन्पतित एव हि

अग्नित्यागो व्रतत्यागो वचनत्यागश्च भवेत्; तथापि धर्मत्यागो न कर्तव्यः—धर्मं त्यजन् हि पतित एव भवति।

Verse 18

न पिता न च ते माता न भ्राता स्वजनोऽपि च । पश्यते तव वार्तां च अस्पृश्यस्त्वमदन्विषम्

न ते पिता न माता न भ्राता न स्वजनोऽपि च तव वार्तां पश्यति; त्वं तु अस्पृश्यो भवसि, अदन्विषमिव सर्वैः परिहृतः।

Verse 19

अस्थिमालाचिताभस्म जटाधारी कुचैलवान् । चपलो मुक्तमर्यादस्तस्थुं नार्हसि मेऽग्रतः

अस्थिमालाविभूषितो दाहभस्मावलेपितः । जटाधरः कुचैलवान् चपलो मुक्तमर्यादः—ममाग्रतः स्थातुं न त्वं योग्यः ॥

Verse 20

अब्रह्मण्योऽव्रती भिक्षुर्दुष्टात्मा कपटी सदा । नार्हसि त्वं मम पुरः संभाषयितुमीश्वर

अब्रह्मण्योऽव्रती भिक्षुर्दुष्टात्मा कपटी सदा । मम पुरः संभाषितुं त्वं नार्हसि, हे ईश्वर ॥

Verse 21

एवं सा रुदती देवी बाष्पव्याकुललोचना । महादुःखयुतैवासीद्देवेशेऽनुनयत्यपि

इति सा रुदती देवी बाष्पव्याकुललोचना । देवेशमनुनयन्तीऽपि महादुःखेन पीडिता ॥

Verse 22

पुनरेव प्रकुपिता हरं प्रोवाच भामिनी । तवार्जवं न हृदये काठिन्यं वेद्मि नित्यदा

पुनरेव प्रकुपिता भामिनी हरं प्रोवाच सा । तव हृदये न चार्जवं, काठिन्यं वेद्मि नित्यदा ॥

Verse 23

ब्राह्मणैस्त्वासुरैरुक्तं तन्मृषा प्रतिभाति मे । यस्मान्मयि महादुष्टभाव एव कृतस्त्वया

ब्राह्मणैस्त्वासुरैरुक्तं तन्मृषेति प्रतिभाति मे । यतो मय्येव महादुष्टभावं त्वया निवेशितम् ॥

Verse 24

ब्राह्मणा वंचिता यस्माद्ब्राह्मणैस्त्वं हनिष्यसे । एवमुक्त्वा भगवती पुनराह न किञ्चन

ब्राह्मणाः वञ्चिताः यस्मात्, तस्मात् ब्राह्मणैः त्वं हनिष्यसे इति। एवम् उक्त्वा भगवती पुनः न किञ्चिद् अब्रवीत्।

Verse 25

ईशः प्रसन्नवदनामुपचारैरथाकरोत् । शनैर्नीतिमयैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिर्महेश्वरः

ततः महेश्वरः ईशः उपचारैः तस्याः प्रसन्नवदनां कर्तुम् अकरोत्। शनैः नीतिमयैः हेतुमद्भिः वाक्यैः ताम् अवदत्।

Verse 26

प्रसन्नलोचनां ज्ञात्वा किंचित्प्राह हरस्ततः । कोपेन कलुषं वक्त्रं पूर्णचन्द्र समप्रभम्

तस्याः प्रसन्नलोचनां ज्ञात्वा हरः ततः किंचित् प्राह। तथापि कोपेन कलुषं वक्त्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम् आसीत्।

Verse 27

कस्मात्त्वं कुरुषे भद्रे युक्तमेव वचो न ते । सर्वभूतदया कार्या प्राणिनां हि हितेच्छया

कस्मात् त्वं कुरुषे भद्रे, न ते वचो युक्तमेव। सर्वभूतदया कार्या, प्राणिनां हितेच्छया।

Verse 28

यद्यपीष्टो हि यस्यार्थो न कार्यं परपीडनम् । जगत्सर्वं सुतप्रायं तवास्ति वरवर्णिनि

यद्यपि इष्टो हि यस्य अर्थः, न कार्यं परपीडनम्। जगत् सर्वं सुतप्रायं, तवास्ति वरवर्णिनि।

Verse 29

जगत्पूज्या त्वमेवैका सर्वरूपधरानघे । मया यदि कृतं कर्मावद्यं देव हिताय वै

जगत्पूज्या त्वमेवैका सर्वरूपधरानघे । मया यदि कृतं कर्मावद्यं देवहिताय वै ॥

Verse 30

तथाप्येवं तव सुतो भविष्यति न संशयः । अथवा मम सर्वेभ्यः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

तथाप्येवं तव सुतो भविष्यति न संशयः । अथवा मम सर्वेभ्यः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥

Verse 31

यदिच्छसि तथा कुर्यां तथा तव मनोरथान् । प्रसन्नवदना भूत्वा कथयस्व वरानने

यदिच्छसि तथा कुर्यां तथा तव मनोरथान् । प्रसन्नवदना भूत्वा कथयस्व वरानने ॥

Verse 32

इत्युक्ता सा भगवती पुनराह महेश्वरम् । चातुर्मास्ये च संप्राप्ते महाव्रत धरो यदि

इत्युक्ता सा भगवती पुनराह महेश्वरम् । चातुर्मास्ये च संप्राप्ते महाव्रतधरो यदि ॥

Verse 33

देवतानां च प्रत्यक्षं तांडवं नर्तसे यदि । पारयित्वा व्रतं सम्यग्ब्रह्मचर्यं महेश्वर

देवतानां च प्रत्यक्षं ताण्डवं नर्तसे यदि । पारयित्वा व्रतं सम्यग्ब्रह्मचर्यं महेश्वर ॥

Verse 34

मत्प्रीत्यै यदि देहार्थं वैष्णवं च प्रयच्छसि । शापस्यानुग्रहं कुर्यां प्रसववदना सती

मत्प्रीत्यै यदि देहार्थं वैष्णवं वरमर्पयसि, तदा अहं प्रसववदना सती शापं अनुग्रहं करिष्यामि।

Verse 35

नान्यथा मम चित्तं त्वां विश्वासमनुगच्छति । तच्छ्रुत्वा भगवांस्तुष्टस्तथेति प्रत्युवाच ताम्

नान्यथा मम चित्तं त्वयि विश्वासं गच्छति; इति श्रुत्वा भगवान् तुष्टः तां ‘तथेति’ प्रत्युवाच।

Verse 36

सापि हृष्टा भगवती शापस्यानुग्रहे वृता

सापि हृष्टा भगवती शापस्य अनुग्रहे वृता बभूव।

Verse 37

इदं पुराणं मनुजः शृणोति श्रद्धायुक्तो भेदबुद्ध्या दृढत्वम् । तस्या वश्यं जीवितं सर्वसिद्धं मर्त्याः सत्यात्तच्छ्रयत्वं प्रयांति

श्रद्धायुक्तो मनुज इदं पुराणं शृणोति यः, स भेदबुद्ध्या दृढत्वं प्राप्य जीविते वश्यतां सर्वसिद्धिं च लभते; सत्यबलात् मर्त्याः तच्छ्रयत्वं यान्ति।

Verse 253

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये शंकरकृतपार्वत्यनुनयो नाम त्रिपंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ‘शंकरकृतपार्वत्यनुनयः’ नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।