Adhyaya 244
अध्यायेऽस्मिन् पैजवनः गुरोर्वाक्यमधुरामृतं श्रुत्वापि तृप्तिं न प्राप्य, तत्त्वबेदानां (भेदानां) विस्तरं पृच्छति। गालवः पुराणोक्तं गणनाविधानं प्रतिजानाति, यस्य श्रवणमात्रेण पापविमोचनं भवतीति। ततः हरिविष्णोः चतुर्विंशतिमूर्त्तीनां नामरूपाणि क्रमशः निर्दिश्यन्ते—केशवः, मधुसूदनः, सङ्कर्षणः, दामोदरः, वासुदेवः, प्रद्युम्नः इत्यादयः कृष्णपर्यन्तम्—एतानि संवत्सरपर्यन्तं पूजनीयानि नियतसमूहत्वेन प्रतिपाद्यन्ते। तिथ्यादिकालविभागैः संवत्सरचक्रेण च एषा व्यवस्था संयोज्यते, चतुर्विंशतिसङ्ख्यायाः अन्यैः समतुल्यगणनैः (यथा अवतारगणना) सह साम्यं दर्श्यते। अन्ते भक्त्या एकाग्रचित्तेन तेषां पूजनात् धर्मकामार्थमोक्षरूपाः पुरुषार्थाः सिध्यन्तीति निगद्यते; श्रवणपाठयोः फलश्रुतौ हरिः सृष्टभूतानां पालकः सन्तुष्टो भवतीति प्रशंस्यते।
Shlokas
Verse 1
पैजवन उवाच । एतान्भेदान्मम ब्रूहि विस्तरेण तपोधन । त्वद्वाक्यामृतपानेन तृषा नैव प्रशाम्यति
पैजवन उवाच । एतान् भेदान् मम ब्रूहि विस्तरेण तपोधन । त्वद्वाक्यामृतपानेन तृषा नैव प्रशाम्यति ॥
Verse 2
गालव उवाच । शृणु विस्तरतो भेदान्पुराणोक्तान्वदामि ते । याञ्छ्रुत्वा मुच्यतेऽवश्यं मनुजः सर्वकिल्बिषात्
गालव उवाच । शृणु विस्तरतो भेदान् पुराणोक्तान् वदामि ते । यान् श्रुत्वा मुच्यतेऽवश्यं मनुजः सर्वकिल्बिषात् ॥
Verse 3
पूर्वं तु केशवः पूज्यो द्वितीयो मधुसूदनः । संकर्षणस्तृतीयस्तु ततो दामोदरः स्मृतः
पूर्वं तु केशवः पूज्यः द्वितीयो मधुसूदनः । संकर्षणस्तृतीयस्तु ततो दामोदरः स्मृतः ॥
Verse 4
पंचमो वासुदेवाख्यः षष्ठः प्रद्युम्नसंज्ञकः । सप्तमो विष्णुरुक्तश्चाष्टमो माधव एव च
पञ्चमो वासुदेवाख्यः षष्ठः प्रद्युम्नसंज्ञकः । सप्तमो विष्णुरुक्तश्च अष्टमो माधव एव च ॥
Verse 5
नवमोऽनंतमूर्त्तिश्च दशमः पुरुषोत्तमः । अधोक्षजस्ततः पश्चाद्द्वादशस्तु जनार्दनः
नवमोऽनन्तमूर्त्तिः स्यात् दशमः पुरुषोत्तमः । ततः परं अधोक्षजः, द्वादशस्तु जनार्दनः ॥
Verse 6
त्रयोदशस्तु गोविंदश्चतुर्दशस्त्रिविक्रमः । श्रीधरश्च पंचदशो हृषीकेशस्तु षोडशः
त्रयोदशो गोविन्दः स्यात् चतुर्दशस्त्रिविक्रमः । पञ्चदशः श्रीधरः प्रोक्तः षोडशो हृषीकेशः ॥
Verse 7
नृसिंहस्तु सप्तदशो विश्वयोनिस्ततः परम् । वामनश्च ततः प्रोक्त स्ततो नारायणः स्मृतः
सप्तदशो नृसिंहः स्यात् ततः परं विश्वयोनिः । ततः प्रोक्तो वामनः, ततो नारायणः स्मृतः ॥
Verse 9
पुंडरीकाक्ष उक्तस्तु ह्युपेंद्रश्च ततः परम् । हरिस्त्रयोविंशतिमः कृष्णश्चांत्य उदाहृतः
पुण्डरीकाक्षः प्रोक्तः स्यात् ततोऽनन्तरम् उपेन्द्रः । त्रयोविंशतिमो हरिः, अन्त्यः कृष्ण उदाहृतः ॥
Verse 10
मूर्त्तयस्तिथिनान्म्यः स्युरेकादश्यः सदैव हि । संवत्सरेण पूज्यंते चतुर्विंश तिमूर्तयः
मूर्तयस्तिथिनाम्न्यः स्युः, एकादश्यः सदैव हि । संवत्सरेण पूज्यन्ते चतुर्विंशतिमूर्तयः ॥
Verse 11
देवावताराश्च तथा चतुर्विंशतिसंख्यकाः । मासा मार्गशिराद्याश्च मासार्द्धाः पक्षसंज्ञकाः
तथैव देवावताराः चतुर्विंशतिसंख्यकाः परिगण्यन्ते। मार्गशीर्षादयः मासाः, पक्षसंज्ञकाः मासार्धाश्च, अस्मिन् पवित्रे क्रम एव गणिताः।
Verse 12
अधीशसहितान्नित्यं पूजयन्भक्तिमान्भवेत् । चतुर्विंशतिसंज्ञं च चतुष्टयमुदाहृतम्
अधीशेन सह नित्यं तान् पूजयन् भक्तिमान् भवेत्। ‘चतुर्विंशति’संज्ञं चतुष्टयं इति उदाहृतम्।
Verse 13
एतच्चतुष्टयं नृणां धर्मकामार्थमोक्षदम् । यः शृणोति नरो भक्त्तया पठेद्वापि समाहितः
एतच्चतुष्टयं नृणां धर्मकामार्थमोक्षप्रदम्। यः भक्त्या शृणोति, समाहितः पठेद्वापि, स फलमाप्नोति।
Verse 14
भूतसर्गस्य गोप्ताऽसौ हरिस्तस्य प्रसीदति
भूतसर्गस्य गोप्ताऽसौ हरिः तस्य नरस्य प्रसीदति।
Verse 244
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये शालिग्रामशिलासुमूर्त्त्युत्पत्तिवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशदुत्तरद्वि शततमोध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये, शेषशाय्युपाख्याने, ब्रह्मनारदसंवादे, चातुर्मास्यमाहात्म्ये, ‘शालिग्रामशिलासुमूर्त्युत्पत्तिवर्णनम्’ नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।