Adhyaya 233
अध्यायः २३३ चातुर्मास्यव्रतस्य माहात्म्यं बहुप्रकारेण निरूपयति। सूतेन मुनिभ्यः कथितेऽस्मिन् प्रसङ्गे ब्रह्मा–नारदसंवादः अन्तर्निहितः; तत्र चातुर्मास्यकालः विष्णुभक्तेः शौचाचारस्य च विशेषफलप्रदः कालविशेष इति प्रतिपाद्यते। प्रातःस्नानं मुख्यं कर्मोच्यते, तेन पापक्शयः भवति, अन्येषां धर्मकर्मणां च सिद्धिः पुनः प्रबोध्यते इति पुनःपुनः कथ्यते। नानाजल-तीर्थभेदाः निर्दिश्यन्ते—सरितः, पुष्कर-प्रयागादि महातीर्थानि, रेवा(नर्मदा)-गोदावरीप्रभृतयः देशीयाः, समुद्रसङ्गमाः, तथा तिलमिश्रितम् आमलकमिश्रितम् बिल्वपत्रमिश्रितं च प्रतिस्थानजलम्। घटसमीपे मनसा गङ्गां स्मृत्वा स्नानफलप्राप्तिः इति स्मरणोपायोऽपि दर्श्यते, यतः गङ्गा भगवतः पादोदकेन सम्बद्धा इति सिद्धान्तः। रात्रिस्नानवर्जनं, सूर्यदर्शनपूर्वकशुद्धेः महत्त्वं चोक्तम्; अन्ते च अशक्ये देहस्नाने भस्मस्नानं मन्त्रस्नानं वा विष्णोः पादोदकेन स्नानं च शुद्धिकरं विकल्परूपेण प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग श्रोतुमिच्छामहे वयम् । चातुर्मास्यव्रतानां हि त्वत्तो माहात्म्यविस्तरम्
ऋषय ऊचुः। सूत सूत महाभाग श्रोतुमिच्छामहे वयम्। चातुर्मास्यव्रतानां हि त्वत्तो माहात्म्यविस्तरम्॥
Verse 2
तदस्माकं महाभाग कृपां कृत्वाऽधुना वद । त्वद्वचोऽमृतपानेन भूयः श्रद्धाभिवर्धते
तदस्माकं महाभाग कृपां कृत्वाऽधुना वद। त्वद्वचोऽमृतपानेन भूयः श्रद्धाभिवर्धते॥
Verse 3
सूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे चातुर्मास्यव्रतोद्भवम् । माहात्म्यं विस्तरेणैव कथयिष्यामि वोऽग्रतः
सूत उवाच—हे मुनयः सर्वे, चातुर्मास्यव्रतस्य उद्भवं शृणुत। अस्य माहात्म्यं विस्तरेणैव अहं युष्माकं पुरतः कथयिष्यामि।
Verse 4
पुरा ब्रह्ममुखाच्छ्रुत्वा नानाव्रतविधानकम् । नारदः परिपप्रच्छ भूयो ब्रह्माणमादरात्
पुरा ब्रह्मणः मुखात् नानाव्रतविधानकं श्रुत्वा, नारदः पुनः आदरेण ब्रह्माणं परिपप्रच्छ।
Verse 5
नारद उवाच । देवदेव महाभाग व्रतानि सुबहून्यपि । श्रुतानि त्वन्मुखाद्ब्रह्मन्न तृप्तिमधिगच्छति
नारद उवाच—हे देवदेव! हे महाभाग ब्रह्मन्! त्वन्मुखात् बहूनि व्रतानि श्रुतान्यपि, मम मनः न तृप्तिमधिगच्छति।
Verse 6
अधुना श्रोतुमिच्छामि चातुर्मास्यव्रतं शुभम्
अधुना अहं शुभं चातुर्मास्यव्रतं श्रोतुमिच्छामि।
Verse 7
ब्रह्मोवाच । शृणु देवमुने मत्तश्चातुर्मास्यव्रतं शुभम् । यच्छ्रुत्वा भारते खंडे नृणां मुक्तिर्न दुर्लभा
ब्रह्मोवाच—हे देवमुने! मत्तः शुभं चातुर्मास्यव्रतं शृणु। यच्छ्रुत्वा भारते खण्डे नृणां मुक्तिः न दुर्लभा।
Verse 8
मुक्तिप्रदोऽयं भगवान्संसारोत्तारकारणम् । यस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
अयं भगवान् मुक्तिप्रदः, संसारोत्तरणस्य कारणम्। यस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापेभ्यः प्रमुच्यते॥
Verse 9
मानुष्ये दुर्लभं लोके तत्राऽपि च कुलीनता । तत्रापि सदयत्वं च तत्र सत्संगमः शुभः
लोके मानुष्यं दुर्लभं, तत्रापि कुलीनता दुर्लभा। ततोऽपि सदयत्वं, तत्र च शुभः सत्संगमः परमः॥
Verse 10
सत्संगमो न यत्रास्ति विष्णुभक्तिर्व्रतानि च । चातुर्मास्ये विशेषेण विष्णुव्रतकरः शुभः
यत्र सत्संगमो नास्ति तत्र विष्णुभक्तिर्व्रतानि च न जायन्ते। चातुर्मास्ये विशेषेण विष्णुव्रतकारी शुभः॥
Verse 11
चातुर्मास्येऽव्रती यस्तु तस्य पुण्यं निरर्थकम् । सर्वतीर्थानि दानानि पुण्यान्यायतनानि च
चातुर्मास्येऽव्रती यस्तु तस्य पुण्यं निरर्थकम्। सर्वतीर्थानि दानानि पुण्यान्यायतनानि च॥
Verse 12
विष्णुमाश्रित्य तिष्ठंति चातुर्मास्ये समागते । सुपुष्टेनापि देहेन जीवितं तस्य शोभनम्
चातुर्मास्ये समागते विष्णुमाश्रित्य ये तिष्ठन्ति। सुपुष्टेनापि देहेन तेषां जीवितं शोभनम्॥
Verse 13
चातुर्मास्ये समायाते हरिं यः प्रणमेद्बुधः । कृतार्थास्तस्य विबुधा यावज्जीवं वरप्रदाः
चातुर्मास्ये समुपस्थिते यः बुधो हरिं प्रणमति, तस्मै विबुधाः कृतार्था भवन्ति, यावज्जीवं वरान् प्रददति।
Verse 14
संप्राप्य मानुषं जन्म चातुर्मास्यपराङ्मुखः । तस्य पापशतान्याहुर्देहस्थानि न संशयः
मानुषं जन्म प्राप्य यः चातुर्मास्यव्रतात् पराङ्मुखो भवति, तस्य देहस्थानि पापशतानि भवन्तीत्याहुः—न संशयः।
Verse 15
मानुष्यं दुर्लभं लोके हरिभक्तिश्च दुर्लभा । चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे जनार्दने
लोके मानुष्यं दुर्लभं, हरिभक्तिश्च दुर्लभा; विशेषतः चातुर्मास्ये, सुप्ते देवे जनार्दने।
Verse 16
चातुर्मास्ये नरः स्नानं प्रातरेव समाचरेत् । सर्वक्रतुफलं प्राप्य देववद्दिवि मोदते
चातुर्मास्ये नरः प्रातरेव स्नानं समाचरेत्; सर्वक्रतुफलं प्राप्य स देववद्दिवि मोदते।
Verse 17
चातुर्मास्ये तु यः स्नानं कुर्यात्सिद्धिमवाप्नुयात् । तथा निर्झरणे स्नाति तडागे कूपिकासु च
चातुर्मास्ये यः स्नानं कुर्यात् स सिद्धिमवाप्नुयात्; निर्झरे तडागे कूपिकासु च स्नात्वापि तद्वत् फलम्।
Verse 18
तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् । पुष्करे च प्रयागे वा यत्र क्वापि महाजले । चातुर्मास्येषु यः स्नाति पुण्यसंख्या न विद्यते
तस्य तत्क्षणादेव पापसहस्राणि विलयं यान्ति। पुष्करे प्रयागे वा यत्र कुत्रापि महाजले चातुर्मास्येषु यः स्नाति तस्य पुण्यसंख्या न विद्यते॥
Verse 19
रेवायां भास्करक्षेत्रे प्राच्यां सागरसंगमे । एकाहमपि यः स्नातश्चातुर्मास्ये न दोषभाक्
रेवायां भास्करक्षेत्रे प्राच्यां सागरसङ्गमे चातुर्मास्ये य एकाहमपि स्नाति स न दोषभाक्॥
Verse 20
दिनत्रयं च यः स्नाति नर्मदायां समाहितः । सुप्ते देवे जगन्नाथे पापं याति सहस्रधा
सुप्ते देवे जगन्नाथे नर्मदायां समाहितो यः दिनत्रयं स्नाति तस्य पापं सहस्रधा याति॥
Verse 21
पक्षमेकं तु यः स्नाति गोदावर्यां दिनोदये । स भित्त्वा कर्मजं देहं याति विष्णोः सलोकताम्
गोदावर्यां दिनोदये यः पक्षमेकं स्नाति स कर्मजं देहं भित्त्वा विष्णोः सलोकतां याति॥
Verse 22
तिलोदकेन यः स्नाति तथा चैवामलोदकैः । बिल्वपत्रोदकैश्चैव चातुर्मास्ये न दोषभाक्
तिलोदकेन तथा चामलोदकैः बिल्वपत्रोदकैश्चैव यः स्नाति चातुर्मास्ये स न दोषभाक्॥
Verse 23
गंगां स्मरति यो नित्यमुदपात्रसमीपतः । तद्गांगेयं जलं जातं तेन स्नानं समाचरेत्
यो नित्यं उदपात्रसमीपे स्थित्वा गङ्गां स्मरति, तस्य तत् जलं गाङ्गेयत्वं प्राप्नोति; तेन जलेन विधिवत् स्नानं समाचरेत्।
Verse 24
गंगाऽपि देवदेवस्य चरणांगुष्ठवाहिनी । पापघ्नी सा सदा प्रोक्ता चातुर्मास्ये विशेषतः
गङ्गापि देवदेवस्य चरणाङ्गुष्ठसम्भवा वाहिनी; सा सदा पापघ्नीति प्रोक्ता, चातुर्मास्ये तु विशेषतः।
Verse 25
यतः पापसहस्राणि विष्णुर्दहति संस्मृतः । तस्मात्पादोदकं शीर्षे चातुर्मास्ये धृतं शिवम्
यतः संस्मृतो विष्णुः पापसहस्राणि दहति; तस्मात् चातुर्मास्ये पादोदकं शीर्षे धृतं शिवं हितकरं च।
Verse 26
चातुर्मास्ये जलगतो देवो नारायणो भवेत् । सर्वतीर्थाधिकं स्नानं विष्णुतेजोंशसंगतम्
चातुर्मास्ये जलान्तर्गतः देवो नारायणो भवति; तस्मात् तदा स्नानं सर्वतीर्थाधिकं, विष्णुतेजोंशसमन्वितं भवति।
Verse 27
स्नानं दशविधं कार्यं विष्णुनाम महाफलम् । सुप्ते देवे विशेषेण नरो देवत्वमाप्नुयात्
विष्णुनामसमन्वितं दशविधं स्नानं कर्तव्यं महाफलप्रदम्; सुप्ते देवे विशेषेण नरो देवत्वमाप्नुयात्।
Verse 28
विना स्नानं तु यत्कर्म पुण्यकार्यमयं शुभम् । क्रियते निष्फलं ब्रह्मंस्तत्प्रगृह्णंति राक्षसाः
विना स्नानं यत्कर्म पुण्यकार्यमयं शुभम् । क्रियते तन्निष्फलं ब्रह्मन्, तत्पुण्यं राक्षसाः प्रगृह्णन्ति ॥
Verse 29
स्नानेन सत्यमाप्नोति स्नानं धर्मः सनातनः । धर्मान्मोक्षफलं प्राप्य पुनर्नैवावसीदति
स्नानेन सत्यमाप्नोति स्नानं धर्मः सनातनः । धर्मान्मोक्षफलं प्राप्य पुनर्नैवावसीदति ॥
Verse 31
कृतस्नानस्य च हरिर्देहमाश्रित्य तिष्ठति । सर्वक्रियाकलापेषु संपूर्ण फलदो भवेत्
कृतस्नानस्य च हरिर्देहमाश्रित्य तिष्ठति । सर्वक्रियाकलापेषु संपूर्णफलदो भवेत् ॥
Verse 32
सर्वपापविनाशाय देवता तोषणाय च । चातुर्मास्ये जलस्नानं सर्वपापक्षयावहम्
सर्वपापविनाशाय देवतातोषणाय च । चातुर्मास्ये जलस्नानं सर्वपापक्षयावहम् ॥
Verse 33
निशायां चैव न स्नायात्संध्यायां ग्रहणं विना । उष्णोदकेन न स्नानं रात्रौ शुद्धिर्न जायते
निशायां चैव न स्नायात्सन्ध्यायां ग्रहणं विना । उष्णोदकेन न स्नानं रात्रौ शुद्धिर्न जायते ॥
Verse 34
भानुसंदर्शनाच्छुद्धिर्विहिता सर्वकर्मसु । चातुर्मास्ये विशेषेण जलशुद्धिस्तु भाविनी
सर्वकर्मसु भानुदर्शनात् शुद्धिर्विहिता; चातुर्मास्ये तु विशेषेण जलशुद्धिः परमं फलप्रदा भवति।
Verse 36
नारायणाग्रतः स्नानं क्षेत्र तीर्थनदीषु च । यः करोति विशुद्धात्मा चातुर्मास्ये विशेषतः
यः विशुद्धात्मा नारायणाग्रतः क्षेत्रतीर्थनदीषु चातुर्मास्ये विशेषतः स्नानं करोति, स प्रशस्यते।
Verse 233
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवादे ‘गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनम्’ इति नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 358
अशक्त्या तु शरीरस्य भस्मस्नानेन शुध्यति । मंत्रस्नानेन विप्रेंद्र विष्णुपादोदकेन वा
अशक्त्या शरीरस्य तु भस्मस्नानेन शुध्यति; मन्त्रस्नानेन, विप्रेन्द्र, विष्णुपादोदकेन वा शुद्धिमाप्नोति।