Adhyaya 18

Verse 1

। सूत उवाच । ततः सोऽपि महीपालः क्षुत्पिपामासमाकुलः । पपात धरणीपृष्ठे पद्भ्यां गत्वा वनांतरम्

सूत उवाच । ततः स महीपालः क्षुत्पिपासासमाकुलः । पद्भ्यां गत्वा वनान्तरे धरणीपृष्ठे पपात ॥

Verse 2

अथाऽपश्यद्वियत्स्थानात्स त्रीन्प्रेतान्सु दारुणान् । ऊर्ध्वकेशान्सुरक्ताक्षान्कृष्णदन्तान्कृशोदरान्

अथ व्योमस्थस्थानात् स त्रीन् सुदारुणान् प्रेतान् अपश्यत्—ऊर्ध्वकेशान् सुरक्ताक्षान् कृष्णदन्तान् कृशोदरान्।

Verse 3

तान्दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो विशेषेण स भूपतिः । निराशो जीविते कृच्छ्रादिदं वचनमब्रवीत्

तान् दृष्ट्वा भयसन्त्रस्तः स भूपतिः विशेषेण; कृच्छ्रे जीविते निराशः स इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 4

के यूयं विकृताकारा मया दृष्टा न कर्हिचित् । एवंविधा नृलोकेऽत्र भ्रमता प्राग्विभीषणाः

के यूयं विकृताकाराः? मया न कर्हिचिद् दृष्टाः। एवंविधा विभीषणाः प्राग् नृलोकेऽत्र भ्रमथ किम्?

Verse 5

विदूरथो नरेन्द्रोऽहं क्षुत्पिपासातिपीडितः । मृगलिप्सुरिह प्राप्तो वने जन्तुविवर्जिते

अहं विदूरथो नरेन्द्रः क्षुत्पिपासातिपीडितः; मृगलिप्सुः इह प्राप्तो वने जन्तुविवर्जिते।

Verse 6

ततस्तेषां तु यो ज्येष्ठो मांसादः प्रत्युवाच तम् । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः

ततः तेषां ज्येष्ठो मांसादः तम् प्रत्युवाच; कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः।

Verse 7

वयं प्रेता महाराज निवसामोऽत्र कानने । स्वकर्मजनिताद्दोषाद्दुःखेन महता वृताः

वयं प्रेताः, महाराज, अस्मिन् कानने निवसामः। स्वकर्मजनितदोषात् महादुःखेन परितो वृताः स्मः।

Verse 8

अहं मांसादकोनाम द्वितीयोऽयं विदैवतः । कृतघ्नश्च तृतीयस्तु त्रयाणामेष पापकृत्

अहं मांसाद इति नाम्ना प्रसिद्धः; अयं द्वितीयो विदैवतः। तृतीयः कृतघ्नः; एते त्रयः पापकृतः।

Verse 9

राजोवाच । सर्वेषां देहि नां नाम जायते पितृमातृजम् । किमेतत्कारणं येन सर्वे यूयं स्वनामकाः

राजोवाच— सर्वेषां देहिनां नाम पितृमातृजं जायते। किं कारणं येन यूयं सर्वे स्वनामकाः?

Verse 10

तच्छ्रुत्वा प्राह मांसादः कर्मनामानि पार्थिव । मिथः कृतानि संज्ञार्थमस्माभिः स्वयमेव हि

तच्छ्रुत्वा मांसादः प्राह—पार्थिव, एतानि कर्मनामानि; संज्ञार्थं मिथः कृतानि, अस्माभिः स्वयमेव।

Verse 11

शृणुष्वाऽवहितो भूत्वा सर्वेषां नः पृथक्पृथक् । कर्मणा येन संजातं प्रेतत्वमिह भूमिप

अवहितो भूत्वा शृणुष्व, भूमिप; अस्माकं सर्वेषां पृथक्पृथक्। येन कर्मणा इह प्रेतत्वं संजातम्, तद्वक्ष्यामि।

Verse 12

वयं हि ब्राह्मणा जात्या वैदिशाख्ये पुरे नृप । देवरातस्य विप्रस्य गृहे जाता महात्मनः

वयं हि जात्या ब्राह्मणाः, नृप, वैदिशाख्ये पुरे महात्मनो देवरातस्य विप्रस्य गृहे जाताḥ।

Verse 13

नास्तिका भिन्नमर्यादाः परदाररताः सदा । पाप कर्मरतास्तत्र शुभकर्मविवर्जिताः

तत्र नास्तिका भिन्नमर्यादाः परदाररताः सदा; पापकर्मरताः सन्तः शुभकर्मविवर्जिताः।

Verse 14

जिह्वालौल्यप्रसंगेन मया भुक्तं सदाऽमिषम् । तेन मे कर्मजं नाम मांसादाख्यं व्यवस्थितम्

जिह्वालौल्यप्रसङ्गेन मया सदाऽमिषं भुक्तम्; तेन मे कर्मजं नाम ‘मांसाद’ इति व्यवस्थितम्।

Verse 15

द्वितीयोऽयं महाराज यस्तिष्ठति तवाऽग्रतः । अनेनाऽन्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम्

द्वितीयोऽयं महाराज यस्तिष्ठति तवाऽग्रतः; अनेन सदा अन्नं भुक्तम् अकृत्वा देवतार्चनम्।

Verse 16

तेन कर्मविपाकेन प्रेतयोनिं समाश्रितः । विदैवत इति ख्यातो द्वितीयोऽयं सुपापकृत्

तेन कर्मविपाकेन प्रेतयोनिं समाश्रितः; ‘विदैवत’ इति ख्यातो द्वितीयोऽयं सुपापकृत्।

Verse 17

सदैवाऽनुष्ठिताऽनेन सुपापेन कृतघ्नता । कृतघ्नः प्रोच्यते तेन कर्मणा नृपसत्तम

सदैवानेन महापापिना कृतघ्नता समनुष्ठिता। तस्मात् तेन कर्मणा, नृपसत्तम, स ‘कृतघ्न’ इति प्रोच्यते॥

Verse 18

राजोवाच । आहारेण नृलोकेऽस्मिन्सर्वे जीवन्ति जन्तवः । युष्माकं कतमो योऽत्र प्रोच्यतां मे सविस्तरम्

राजोवाच—आहारेणैव नृलोकेऽस्मिन् सर्वे जन्तवो जीवन्ति। युष्माकं कतमोऽत्र विशेषतः पोष्यते, केन च, मे सविस्तरं ब्रूत॥

Verse 19

मांसाद उवाच । भोज्यकाले गृहे यत्र स्त्रीणां युद्धं प्रवर्तते । अपि मन्त्रौषधीप्रायं प्रेता भुंजति तत्र हि

मांसाद उवाच—भोज्यकाले गृहे यत्र स्त्रीणां कलहो प्रवर्तते। तत्र हि मन्त्रौषधीप्रायमपि प्रेता भुञ्जते॥

Verse 20

भुज्यते यत्र भूपाल वेंश्वदेवं विना नरैः । पाकस्याग्रमदत्त्वा च प्रेता भुंजति तत्र च

भूपाल, यत्र नरैर्वैश्वदेवं विना भुज्यते, पाकस्याग्रं च न दत्तम्। तत्रापि प्रेता भुञ्जते॥

Verse 21

रात्रौ यत्क्रियते श्राद्धं दानं वा पर्ववर्जितम् । तत्सर्वं नृपशार्दूल प्रेतानां भोजनं भवेत्

रात्रौ यत्क्रियते श्राद्धं दानं वा पर्ववर्जितम्। तत्सर्वं, नृपशार्दूल, प्रेतानां भोजनं भवेत्॥

Verse 22

यस्मिन्नो मार्जनं हर्म्ये क्रियते नोपलेपनम् । न मांगल्यं च सत्कारः प्रेता भुंजति तत्र हि

यस्मिन् गृहे मार्जनं क्रियते, नोपलेपनं च; न च मांगल्याचारः, न सत्कारः—तत्र हि प्रेताः भुञ्जते।

Verse 23

भिन्नभाण्डपरित्यागो यत्र न क्रियते गृहे । न च वेदध्वनिर्यत्र प्रेता भुञ्जंति तत्र हि

यत्र गृहे भिन्नभाण्डपरित्यागो न क्रियते, यत्र च वेदध्वनिः न श्रूयते—तत्र हि प्रेताः भुञ्जते।

Verse 24

यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं क्रियाहीनं च वा नृप । तथा रजस्वलादृष्टं तदस्माकं प्रजायते

यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं क्रियाहीनं च वा नृप, तथा रजस्वलादृष्टं—तदस्माकं प्रजायते।

Verse 25

हीनांगा ह्यधिकांगा वा यस्मिञ्च्छ्राद्धे द्विजातयः । भुंजते वृषलीनाथास्तदस्माकं प्रजायते

हीनाङ्गा ह्यधिकाङ्गा वा यस्मिञ्छ्राद्धे द्विजातयः भुञ्जते वृषलीनाथाः—तदस्माकं प्रजायते।

Verse 26

अतिथिर्यत्र संप्राप्तः श्राद्धकाल उपस्थिते । अपूजितो गृहाद्याति तच्छ्राद्धं प्रेततृप्तिदम्

अतिथिर्यत्र संप्राप्तः श्राद्धकाले उपस्थिते, अपूजितो गृहाद्याति—तच्छ्राद्धं प्रेततृप्तिदम्।

Verse 27

किं वा ते बहुनोक्तेन शृणु संक्षेपतो नृप । अस्माकं भोजनं नित्यं यत्त्वं श्रुत्वा विगर्हसि

किं वा ते बहुनोक्तेन? शृणु संक्षेपतो नृप। अस्माकं भोजनं नित्यं तदेव यत्त्वं श्रुत्वा विगर्हसि॥

Verse 28

यदन्नं केशसूत्रास्थिश्लेष्मादिभिरुपप्लुतम् । हीनजात्यैश्च संस्पृष्टं तदस्माकं प्रजायते

केशसूत्रास्थिश्लेष्मादिभिरुपप्लुतं यदन्नं, हीनजात्यैश्च संस्पृष्टं—तदेवास्माकं प्रजायते॥

Verse 29

राजोवाच । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं जायते नृणाम् । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व मांसाद मम पृच्छतः

राजोवाच—केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं जायते नृणाम्? एतन्मे सर्वमाचक्ष्व, मांसाद, मम पृच्छतः॥

Verse 32

परदाररतश्चैव परवित्तापहारकः । परापवादसंतुष्टः स प्रेतो जायते नरः

परदाररतश्चैव परवित्तापहारकः। परापवादसंतुष्टः स प्रेतो जायते नरः॥

Verse 33

कन्यां यच्छति वृद्धाय नीचाय धनलिप्सया । कुरूपाय कुशीलाय स प्रेतो जायते नरः

धनलिप्सया वृद्धाय नीचाय कुरूपाय कुशीलाय कन्यां यच्छति यः। स प्रेतो जायते नरः॥

Verse 34

कुले जातां विनीतां च धर्मपत्नीं सुखोच्छ्रिताम् । यस्त्यजेद्दोषनिर्मुक्तां स प्रेतो जायते नरः

यः कुलजां विनीतां च धर्मपत्नीं सुखोच्छ्रिताम् । दोषनिर्मुक्तां त्यजति, स नरः प्रेतत्वं प्राप्नोति ॥

Verse 35

देवस्त्रीगुरुवित्तानि यो गृहीत्वा न यच्छति । विशेषाद्ब्राह्मणस्वं च स प्रेतो जायते नरः

देवस्त्रीगुरुवित्तानि गृहीत्वा यो न यच्छति । विशेषाद्ब्राह्मणस्वं च, स नरः प्रेतत्वं प्राप्नोति ॥

Verse 36

परव्यसनसंतुष्टः कृतघ्नो गुरुतल्पगः । दूषको देवविप्राणां स प्रेतो जायते नरः

परव्यसनसंतुष्टः कृतघ्नो गुरुतल्पगः । देवविप्रदूषकश्च, स नरः प्रेतत्वं प्राप्नोति ॥

Verse 37

दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यः सुपापकृत् । विघ्नमारभते यस्तु स प्रेतो जायते नरः

दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यः सुपापकृत् । यो विघ्नमारभते, स नरः प्रेतत्वं प्राप्नोति ॥

Verse 38

शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि । स प्रेतो जायते राजन्यद्यपि स्यात्षडंगवित्

शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि । स प्रेतो जायते राजन्, यद्यपि स्यात्षडङ्गवित् ॥

Verse 39

कुलदेशोचितं धर्मं यस्त्यक्त्वाऽन्यत्समाचरेत् । कामाद्वा यदि वा लोभात्स प्रेतो जायते नरः

कुलदेशोचितं धर्मं यस्त्यक्त्वाऽन्यं समाचरेत् । कामाद्वा यदि वा लोभात् स नरः प्रेततां व्रजेत् ॥

Verse 40

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया पार्थिवसत्तम । येन कर्मविपाकेन प्रेतः संजायते नरः

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया पार्थिवसत्तम । येन कर्मविपाकेन प्रेतः संजायते नरः ॥

Verse 41

राजोवाच । कृतेन कर्मणा येन न प्रेतो जायते नरः । तन्मे कीर्तय मांसाद विस्तरेण विशेषतः

राजोवाच । कृतेन कर्मणा येन न प्रेतो जायते नरः । तन्मे कीर्तय मांसाद विस्तरेण विशेषतः ॥

Verse 42

मांसाद उवाच । मातृवत्परदारान्यः परद्रव्याणि लोष्टवत् । यः पश्यत्यात्मवज्जंतून्न प्रेतो जायते नरः

मांसाद उवाच । मातृवत्परदारान्यः परद्रव्याणि लोष्टवत् । यः पश्यत्यात्मवज्जंतून्न प्रेतो जायते नरः ॥

Verse 43

अन्नदानपरो नित्यं विशेषेणातिथिप्रियः । स्वाध्यायव्रतशीलो यो न प्रेतो जायते नरः

अन्नदानपरो नित्यं विशेषेणातिथिप्रियः । स्वाध्यायव्रतशीलो यो न प्रेतो जायते नरः ॥

Verse 44

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः । समो मानापमानेषु न प्रेतो जायते नरः

यः शत्रौ मित्रे च समचित्तः, लोष्टाश्मकाञ्चनं समं पश्यति, मानापमानयोः समो भवति—स नरः प्रेतत्वं न प्राप्नोति।

Verse 46

यूकामत्कुणदंशादीन्सर्वसत्त्वानि यो नरः । पुत्रवत्पालयेन्नित्यं न प्रेतो जायते नरः

यः यूकामत्कुणदंशादीन् सर्वसत्त्वान् पुत्रवत् नित्यं पालयति—स नरः प्रेतत्वं न प्राप्नोति।

Verse 47

सदा यज्ञक्रियोपेतः सदा तीर्थपरायणः । शास्त्रश्रवणसंयुक्तो न प्रेतो जायते नरः

यः सदा यज्ञक्रियाभिः समन्वितः, सदा तीर्थपरायणः, शास्त्रश्रवणसंयुक्तश्च—स नरः प्रेतत्वं न प्राप्नोति।

Verse 48

वापीकूपतडागानामारामाणां विशे षतः । आरोपकः प्रपाणां च न प्रेतो जायते नरः

यः वापीकूपतडागानां निर्माणं कारयति, विशेषतः आरामान् आरोपयति, प्रपाश्च स्थापयति—स नरः प्रेतत्वं न प्राप्नोति।

Verse 49

दानधर्मप्रवृत्तानां धर्ममार्गा नुयायिनाम् । प्रोत्साहं वर्धयेद्यस्तु न प्रेतो जायते नरः

यः दानधर्मप्रवृत्तानां धर्ममार्गानुयायिनां च प्रोत्साहं वर्धयति—स नरः प्रेतत्वं न प्राप्नोति।

Verse 50

गत्वा गयाशिरः पुण्यमेकैकस्य पृथक्पृथक् । श्राद्धं देहि महीपाल त्रयाणामपि सादरम्

गयाशिरः पुण्यतीर्थं गत्वा, हे महीपाल, एकैकस्य पृथक् पृथक् श्राद्धं देहि; त्रयाणामपि सर्वेषां सादरं विधिवत् कुरु।

Verse 51

प्रेतत्वं याति येनेदं त्वत्प्र सादात्सुदारुणम् । नाऽन्यथा मुक्तिरस्माकं भविष्यति कथंचन

त्वत्प्रसादात् सुदारुणं यदिदं दुःखं प्रेतत्वमेव यातम्; अन्यथा तु अस्माकं मुक्तिः कथंचन न भविष्यति।

Verse 52

राजोवाच । ईदृग्जातिस्मृतिर्यस्यां प्रेतयोनौ च खे गतिः । धर्माधर्मपरिज्ञानं तच्च कस्मात्प्रनिंदसि

राजोवाच— प्रेतयोनौ ईदृशी जातिस्मृतिः, खे गतिश्च, धर्माधर्मपरिज्ञानं च विद्यते; तत् कस्मात् त्वं तामवस्थां प्रनिन्दसि?

Verse 53

मांसाद उवाच । प्रेतयोनिरियं राजन्नवमी देवसंज्ञिता । गुणत्रयसमायुक्ता शेषैर्दोषैः समंततः

मांसाद उवाच— राजन्, इयं प्रेतयोनिः ‘नवमी’ इति देवसंज्ञिता; गुणत्रयसमायुक्ता, शेषैर्दोषैः समन्ततः परिवृता।

Verse 54

एका जातिस्मृतिः सम्यगस्यामेवप्रजायते । खेचरत्वं तथैवान्यद्धर्माधर्मविनिश्चयः

अस्यामेव अवस्थायां त्रयः विशेषाः प्रजायन्ते— एका सम्यग्जातिस्मृतिः, तथा खेचरत्वं, धर्माधर्मविनिश्चयश्च स्पष्टः।

Verse 55

एतद्गुणत्रयं प्रोक्तं प्रेतयोनौ नृपोत्तम । दोषानपि च ते वच्मि ताञ्च्छृणुष्व समाहितः

एतत् गुणत्रयं प्रेतयोनौ नृपोत्तम प्रोक्तम्। अधुना तस्य दोषानपि वक्ष्यामि—समाहितचित्तः शृणु॥

Verse 56

यदि तावद्वनादस्माद्यामोन्यत्र वयं नृप । अदृष्टमुद्गराघातैर्नूनं हन्यामहे ततः

यदि तावदस्माद्वनादन्यत्र यामो वयं नृप। तदा नूनमदृष्टैर्मुद्गराघातैर्हन्यामहे॥

Verse 57

तथा धर्मक्रियाः सर्वा मानुषाणामुदाहृताः । न प्रेतानां न देवानां नान्येषां मानुषं विना

तथा धर्मक्रियाः सर्वा मानुषाणामुदाहृताः। न प्रेतानां न देवानां नान्येषां मानुषं विना॥

Verse 58

पश्यामो दूरतो राजञ्जलपूर्णाञ्जला शयान् । पिपासाकुलिताः श्रांता भास्करे वृषसंस्थिते

पश्यामो दूरतो राजञ्जलपूर्णाञ्जलीः शयान्। पिपासाकुलिताः श्रान्ता भास्करे वृषसंस्थिते॥

Verse 59

गच्छामः संनिधौ तेषां यदि पार्थिवसतम । अदृष्टमुद्गराघातैर्वयं हन्यामहे ततः

गच्छामस्तेषां संनिधौ यदि पार्थिवसत्तम। तत्राप्यदृष्टैर्मुद्गराघातैर्वयं हन्यामहे॥

Verse 60

तथा रसवती सिद्धाः पश्यामो दूरसंस्थिताः । क्षुधाविष्टा गृहस्थानां गृहेषु विविधा नृप

तथैव, नृप, दूरस्थितान् वयं पश्यामः—गृहस्थानां गृहेषु नानाविधा रसवत्यः सिद्धाः; तथापि वयं नानाप्रकारेण क्षुधाविष्टा एव तिष्ठामः।

Verse 61

तथा सुफलिनो वृक्षान्कलपक्षिभिरावृतान् । स्निग्धान्सच्छाययोपेतान्सेवितुं न लभामहे

तथैव सुफलिनो वृक्षान् कलपक्षिभिरावृतान्, स्निग्धान् सच्छाययोपेतान्—तेषु विश्रान्तिं कर्तुं सेवितुं च वयं न लभामहे।

Verse 62

किंवा ते बहुनोक्तेन यद्यत्कर्म विगर्हितम् । क्लेशदं च तदस्माकं स्वयमेवोपतिष्ठते

किं वा बहुनोक्तेन? यद्यत् कर्म विगर्हितं क्लेशदं च, तदेवास्माकं स्वयमेवोपतिष्ठते।

Verse 63

न च्छिद्रेण विनाऽस्माकं प्राणयात्रा प्रजायते । न जलानि न च च्छाया न यानं न च वाहनम्

न च्छिद्रेण विना अस्माकं प्राणयात्रा प्रजायते; न जलानि, न च छाया, न यानं, न च वाहनम्।

Verse 64

एतस्मात्कारणान्नित्यं भ्रमामश्छिद्रहेतवे । प्राप्ते रात्रिमुखे राजन्न प्रातर्न च वासरे

एतस्मात् कारणात् नित्यं वयं भ्रमामः छिद्रहेतवे; प्राप्ते रात्रिमुखे, राजन्, न प्रातः न च वासरः।

Verse 65

यत्त्वं शंससि चाऽस्माकं खेचरत्वं महीपते । व्यर्थं तदपि न श्रेयः शृणु तत्रापि कारणम्

यत्त्वं नः प्रशंससि खेचरत्वं महीपते, तदपि व्यर्थमेव न च श्रेयस्करम्। तत्रापि कारणं शृणु॥

Verse 66

क्रियते खेचरत्वेन किंकिं धर्मं विनिश्चयैः । यतो न सिध्यते मोक्षो जाति स्मृत्यादिकं तथा

खेचरत्वेनैव किं किं धर्मं निश्चयैः क्रियते? यतः तेन मोक्षो न सिध्यति, न च जातिस्मृत्यादिकमपि॥

Verse 67

तस्माद्दोषादिमे राजन्गुणा यद्यपि कीर्तिताः । प्रेतानां यान्समाश्रित्य काचित्सिद्धिर्न जायते

तस्माद्दोषादिमे राजन् गुणा यद्यपि कीर्तिताः। प्रेतानां यान्समाश्रित्य काचित्सिद्धिर्न जायते॥

Verse 68

विषादो जायते भूयो गुणैरेतैर्नराधिप । अशक्ताः प्रेतयोगाद्वै सर्वस्य शुभकर्मणः

विषादो जायते भूयो गुणैरेतैर्नराधिप। अशक्ताः प्रेतयोगाद्वै सर्वस्य शुभकर्मणः॥

Verse 69

राजोवाच यदि यास्यामि भूयोऽहं गृहमस्मान्महावनात् । तत्करिष्यामि सर्वेषां गयाश्राद्धमसंशयम्

राजोवाच— यदि यास्यामि भूयोऽहं गृहमस्मान्महावनात्। तत्करिष्यामि सर्वेषां गयाश्राद्धमसंशयम्॥

Verse 70

तारयिष्यामि सर्वांश्च सर्वपापैः प्रयत्नतः । अप्यात्मदेहदानेन सत्येनात्मानमालभे

सर्वान् एव प्रयत्नतः सर्वपापेभ्यः तारयिष्यामि। सत्येनैव, आत्मदेहदानमपि कृत्वा, अस्मिन् संकल्पे आत्मानम् आलभे॥

Verse 71

यस्माद्धृद्गतशंका मे हृता युष्माभिरद्य वै । येन तत्प्राप्य युष्माकमुपकारं करोम्यहम्

युष्माभिरद्य मे हृद्गतशङ्का निश्चयेन हृता। अतः इदानीं तत्प्राप्य, युष्माकम् उपकारस्य प्रत्युपकारं करोम्यहम्॥

Verse 72

मांसाद उवाच । इतः स्थानान्महाराज नातिदूरे जलाशयः । अस्ति नानाद्रुमोपेतश्चित्ताह्लादकरः परः

मांसाद उवाच—इतः स्थानात्, महाराज, नातिदूरे जलाशयः अस्ति। स नानाद्रुमोपेतः, चित्ताह्लादकरः, परमानन्ददर्शनीयः॥

Verse 73

तस्मादुदङ्मुखो गच्छ यत्र ते जलपक्षिणः । दृश्यंते व्योममार्गेण प्रगच्छतः समंततः

तस्मात् उदङ्मुखः गच्छ, यत्र ते जलपक्षिणः। व्योममार्गेण प्रगच्छन्तः समन्ततः दृश्यन्ते॥

Verse 74

सूत उवाच । अथासौ नृपशार्दूलः समुत्थाय शनैःशनैः । सौम्यां दिशं समुद्दिश्य प्रतस्थे स तु दुःखितः

सूत उवाच—अथासौ नृपशार्दूलः शनैः शनैः समुत्थाय। सौम्यां दिशं समुद्दिश्य प्रतस्थे, स तु दुःखितः॥

Verse 76

एवं प्रगच्छता तेन क्षुत्पिपासाकुलेन च । अदूरादेव संदृष्टं नीलं द्रुमकदंबकम् । भ्रममाणैर्बकैर्हंसैः सारसैर्मद्गुभिस्तथा

एवं प्रगच्छता तेन क्षुत्पिपासाकुलेन च । अदूरादेव संदृष्टं नीलं द्रुमकदंबकम् । भ्रममाणैर्बकैर्हंसैः सारसैर्मद्गुभिस्तथा ॥

Verse 77

अथाऽपश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् । आश्रमं ह्रदतीरस्थं तापसैः सर्वतो वृतम्

अथाऽपश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् । आश्रमं ह्रदतीरस्थं तापसैः सर्वतो वृतम् ॥

Verse 78

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवेष्टितम् । विचित्रैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवेष्टितम् । विचित्रैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः ॥

Verse 79

तत्रापश्यन्नगाधस्तात्तपस्विगणसेवितम् । शिवधर्मपरं शांतं जैमिनिं मुनिसत्तमम्

तत्रापश्यन्नगाधस्तात्तपस्विगणसेवितम् । शिवधर्मपरं शांतं जैमिनिं मुनिसत्तमम् ॥

Verse 80

अथ गत्वा स राजेंद्रः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् । तथान्यानपि तच्छिष्यान्निपपात धरातले

अथ गत्वा स राजेंद्रः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् । तथान्यानपि तच्छिष्यान्निपपात धरातले ॥

Verse 81

ते दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वं तं राजलक्षणलक्षितम् । धूलिधूसरितांगं च भस्मावृतमिवाचलम्

ते तमदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा राजलक्षणलक्षितम् । धूलिधूसरिताङ्गं च भस्मावृतमिवाचलम् ॥

Verse 82

मन्यमाना महीपालं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । प्रोचुश्च मधुरैर्वाक्यैराशीर्वादपुरःसरैः

मन्यमाना महीपालं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । प्रोचुश्च मधुरैर्वाक्यैराशीर्वादपुरःसरैः ॥

Verse 84

पार्थिवस्येव लिंगानि दृश्यंते तव भूरिशः । न विद्मो निश्चयं तस्माद्वदागमनकारणम्

पार्थिवस्येव लिङ्गानि दृश्यन्ते तव भूरिशः । न विद्मो निश्चयं तस्माद्वदागमनकारणम् ॥

Verse 85

अथोवाच नृपः कृच्छ्रात्पिपासा मां प्रबाधते । तस्माद्वदत पानीयं यत्पीत्वा कीर्तयाम्यहम्

अथोवाच नृपः कृच्छ्रात् पिपासा मां प्रबाधते । तस्माद्वदत पानीयं यत्पीत्वा कीर्तयाम्यहम् ॥

Verse 86

ततस्तैर्दर्शितं तोयं समीपे यन्महीपतेः । सोऽपि पीत्वाऽवगाह्याथ वितृष्णः समपद्यत

ततस्तैर्दर्शितं तोयं समीपे यन्महीपतेः । सोऽपि पीत्वाऽवगाह्याथ वितृष्णः समपद्यत ॥

Verse 87

ततः फलानि पक्वानि तरूणां पतितान्यधः । सुमृष्टानि समादाय भक्षयामास वांछया

ततः स तरूणामधः पतितानि पक्वफलानि समादाय, सुमृष्टानि कृत्वा, यथेष्टं वाञ्छया भक्षयामास।

Verse 88

ततस्तृप्तिं परां प्राप्य गत्वा जैमिनिसंनिधौ । उपविष्टः प्रणम्योच्चैस्तथान्यांश्च मुनीन्क्रमात्

ततः परां तृप्तिं प्राप्य स जैमिनिसंनिधौ गत्वा, प्रणम्य, उपविष्टः; तथा क्रमात् अन्यान् मुनीन् अपि प्रणनाम।

Verse 89

उवाच च निजां वार्तां कृतांजलिपुटः स्थितः । स पृष्टस्तापसैः सर्वैः सुविस्मयसमन्वितैः

कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा स निजां वार्तामुवाच; सर्वैस्तापसैः पृष्टः स सुविस्मयसमन्वितैः।

Verse 90

विदूरथो महीपोऽहं माहिष्मत्यां कृतास्पदः । मृगलिप्सुर्वने घोरे प्रविष्टः सैनिकैः सह

अहं विदूरथो नाम महीपतिः, माहिष्मत्यां कृतास्पदः; मृगलिप्सुः सन् घोरे वने सैनिकैः सह प्रविष्टवान्।

Verse 91

ततो मे भ्रममाणस्य प्रणष्टाः सर्वसैनिकाः । गुल्मैरंतरिताश्चाऽन्ये न जानेऽहं कथं स्थिताः

ततो मे भ्रममाणस्य सर्वे सैनिकाः प्रणष्टाः; अन्ये च गुल्मैरन्तरिताः—ते कथं स्थिताः, नाहं जाने।

Verse 92

आसीद्धयो ममाऽधस्ताज्जात्यः सर्वगुणान्वितः । सोऽपि कर्मविपाकेन पञ्चत्वं समुपस्थितः ।ा

आसीद्धयो ममाधस्ताज्जात्यः सर्वगुणान्वितः। सोऽपि कर्मविपाकेन पञ्चत्वं समुपस्थितः॥

Verse 93

कुतस्त्वमनुसंप्राप्तो वनेऽस्मिञ्जनवर्जिते । एकाकी सुकुमारांगः पदातिः श्रमविह्वलः

कुतस्त्वमनुसंप्राप्तो वनेऽस्मिञ्जनवर्जिते। एकाकी सुकुमाराङ्गः पदातिः श्रमविह्वलः॥

Verse 94

ततस्ते तापसाः प्रोचुर्विद्महे न वयं पुरीम् । त्वां च देशं च ते राजन्कोऽयं देशश्च कीर्त्यते

ततस्ते तापसाः प्रोचुर्विद्महे न वयं पुरीम्। त्वां च देशं च ते राजन्कोऽयं देशश्च कीर्त्यते॥

Verse 95

नरेन्द्रैर्नैव नः कार्यं न दिशैर्न पुरैर्नृप । वनेचरा वयं नित्यं शिवाराधनतत्पराः

नरेन्द्रैर्नैव नः कार्यं न दिशैर्न पुरैर्नृप। वनेचरा वयं नित्यं शिवाराधनतत्पराः॥

Verse 96

सर्वे शीर्णानि वृक्षाणां पुष्पाणि च फलानि च । भक्षयामोऽथ पत्राणि शरी रस्थितिहेतुना

सर्वे शीर्णानि वृक्षाणां पुष्पाणि च फलानि च। भक्षयामोऽथ पत्राणि शरीरस्थितिहेतुना॥

Verse 97

मानुषैः सह संसर्गं संभाषं च नराधिप । न कुर्मो न च पश्यामो गच्छामोऽन्यत्र दूरतः

हे नराधिप, मानुषैः सह न संसर्गं कुर्मः, न संभाषं; न तान् पश्यामः, किंतु अन्यत्र दूरतः गच्छामः।

Verse 98

एकैकस्य तरोर्मूले दिवसं वा दिनद्वयम् । तिष्ठामो न भवेद्येन ममत्वं तत्समुद्भवम्

एकैकस्य तरोर्मूले दिवसं वा दिनद्वयं वा तिष्ठामः, येन तत्र वासात् ममत्वं न समुद्भवेत्।

Verse 99

कारणात्तव राजेंद्र निशामेतां वनस्पतौ । नेष्यामोऽन्यत्र यास्यामः प्रभा तेऽन्यत्र कानने

तव कारणात् राजेन्द्र, एतां निशां वनस्पतौ नेष्यामः; प्रभातेऽन्यत्र यास्यामः, तव प्रभा च अन्यत्र कानने भविष्यति।

Verse 101

एकाकी पार्थिवेन्द्रोऽयं नेष्यति च कथं निशाम् । वनेऽस्मिन्मंत्रयित्वैवं ततोऽत्रैव व्यवस्थिताः

एकाकी अयं पार्थिवेन्द्रः वनेऽस्मिन् कथं निशां नेष्यति? इति वने मंत्रयित्वा, ततः तेऽत्रैव व्यवस्थिताः।

Verse 102

तस्मादत्रैव नेष्यामः समेताः शर्वरीमिमाम् । गंतव्यं प्रातरुत्थाय ततः सर्वैर्यदृच्छया

तस्मात् अत्रैव समेताः इमां शर्वरीं नेष्यामः; प्रातरुत्थाय ततः सर्वैः यदृच्छया गन्तव्यम्।

Verse 103

एवं संवदतां तेषां भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । अस्ताचलमनुप्राप्तः कुंकुमक्षोदसंनिभः

एवं तेषां परस्परसंवादे सति तीक्ष्णदीधितिर्भगवान् सूर्यः अस्ताचलमनुप्राप्तः, कुंकुमक्षोदसंनिभः समदृश्यत।

Verse 104

अथ तास्तापसान्राजा प्रोवाच प्रणतः स्थितः । संध्याकालः समायातः सांप्रतं मुनिसत्तमाः । तस्मात्संध्याविधिः कार्यः सर्वैरेव यथोचितः

अथ तान् तापसान् राजा प्रणतः स्थितः प्रोवाच— “संध्याकालः समायातः, मुनिसत्तमाः; तस्मात् सर्वैरेव यथोचितः संध्याविधिः कर्तव्यः।”

Verse 105

अथ ते मुनयः सर्वे स च राजा तथा द्विजाः । चक्रुः सायंतनं कर्म यथोद्दिष्टं पुरातनैः

अथ ते मुनयः सर्वे स च राजा तथा द्विजाः । पुरातनैः यथोद्दिष्टं सायंतनं कर्म चक्रुः॥

Verse 106

कामिभिः कामिनीलोकैः प्रियोक्तैरभिवां छिता । असत्स्त्रीभिर्विशेषेण संप्राप्ता रजनी ततः

ततः कामिभिः कामिनीलोकैः प्रियोक्तैरभिवाञ्छिता, विशेषेण असत्स्त्रीभिः संप्राप्ता रजनी।

Verse 107

पीयूषार्णववेलेव विषवृक्षलतेव च । उलूकैश्चक्रवाकैश्च युगपद्या विलोक्यते

पीयूषार्णववेलेव विषवृक्षलतेव च; उलूकैश्चक्रवाकैश्च युगपद् एव सा विलोक्यते।

Verse 108

उलूका राक्षसाश्चौराः कामिनः कुलटांऽगनाः । यां वांछंति सदा सोत्काः सुवृष्टिमिव कर्षुकाः

उलूकाः राक्षसाश्चौराः कामिनः कुलटाङ्गनाश्च यां रात्रिं सदा सोत्काः वाञ्छन्ति, कर्षकाः सुवृष्टिमिव।