Adhyaya 256

Verse 1

गालव उवाच । एकदा भगवान्रुद्रः कैलासशिखरे स्थितः । दधार परमां लक्ष्मीमुमया सहितः किल

गालव उवाच—एकदा भगवान् रुद्रः कैलासशिखरे स्थितः, उमया सह परमां लक्ष्मीम् अवहत् किल।

Verse 2

गणानां कोटयस्तिस्रस्तं यदा पर्यवारयन् । वीरबाहुर्वीरभद्रो वीरसेनश्च भृङ्गिराट्

यदा गणानां कोटयस् तिस्रः तं सर्वतः पर्यवारयन्, तत्र वीरबाहुः वीरभद्रः वीरसेनश्च भृङ्गिराट् चासन्।

Verse 3

रुचिस्तुटिस्तथा नन्दी पुष्पदन्तस्तथोत्कटः । विकटः कण्टकश्चैव हरः केशो विघंटकः

रुचिः स्तुतिस्तथा नन्दी पुष्पदन्तस्तथोत्कटः। विकटः कण्टकश्चैव हरः केशो विघंटकः॥

Verse 4

मालाधरः पाशधरः शृङ्गी च नरनस्तथा । पुण्योत्कटः शालिभद्रो महाभद्रो विभद्रकः

मालाधरः पाशधरः शृङ्गी च नरनस्तथा। पुण्योत्कटः शालिभद्रो महाभद्रो विभद्रकः॥

Verse 5

कणपः कालपः कालो धनपो रक्तलोचनः । विकटास्यो भद्रकश्च दीर्घजिह्वो विरोचनः

कणपः कालपः कालो धनपो रक्तलोचनः। विकटास्यो भद्रकश्च दीर्घजिह्वो विरोचनः॥

Verse 6

पारदो घनदो ध्वांक्षी हंसक्री नरकस्तथा । पंचशीर्षस्त्रिशीर्षश्च क्रोडदंष्ट्रो महाद्भुत

पारदः घनदः ध्वांक्षी हंसक्री नरकस्तथा । पञ्चशीर्षस्त्रिशीर्षश्च क्रोडदंष्ट्रो महाद्भुतः ॥

Verse 7

सिंहवक्त्रो वृषहनुः प्रचण्डस्तुंडिरेव च । एते चान्ये च बहवस्तदा भवसमीपगाः

सिंहवक्त्रो वृषहनुः प्रचण्डस्तुंडिरेव च । एते चान्ये च बहवस्तदा भवसमीपगाः ॥

Verse 8

महादेव जयेत्युच्चैर्भद्रकालीसमन्विताः । भूतप्रेतपिशाचानां समूहा यस्य वल्लभाः

महादेव जयेत्युच्चैर्भद्रकालीसमन्विताः । भूतप्रेतपिशाचानां समूहा यस्य वल्लभाः ॥

Verse 9

अस्तुवंस्तं समीपस्था वसन्ते समुपागते । वनराजिर्विभाति स्म नवकोरकशोभिता

अस्तुवंस्तं समीपस्था वसन्ते समुपागते । वनराजिर्विभाति स्म नवकोरकशोभिता ॥

Verse 10

दक्षिणानिलसंस्पर्शः कवीनां सुखकृद्बभौ । वियोगिहृदयाकर्षी किंशुकः पुष्पशोभितः

दक्षिणानिलसंस्पर्शः कवीनां सुखकृद्बभौ । वियोगिहृदयाकर्षी किंशुकः पुष्पशोभितः ॥

Verse 11

द्वन्द्वादिविक्रियाभावं चिक्रीडुश्च समंततः । तस्मिन्विगाढे समये मनस्युन्मादके तथा

द्वन्द्वजन्यविकारान् मुक्त्वा सर्वतः क्रीडन्ति स्म; तस्मिन् गाढे समये मनोन्मादकरि च तथा।

Verse 12

नंदी दंडधरः संज्ञां दृष्ट्वा चक्रे हरो परः । अलं चापलदोषेण तपः कुर्वंतु भो गणाः

नन्दी दण्डधरश्च संज्ञां दत्त्वा दृष्ट्वा हरोऽपरः; ‘अलं चापलदोषेण, तपः कुर्वन्तु भो गणाः’ इत्याज्ञापयत्।

Verse 13

तदा सर्वे वनमपि भूकांडजमभूत्पुनः । गणास्ते तप आतस्थुर्दृष्ट्वा कान्तिंवसन्तजाम्

तदा सर्वं वनमपि भू-काण्डजमिवाभूत् पुनः; ते गणाः वसन्तजां कान्तिं दृष्ट्वा तपसि स्थितिम् आतस्थुः।

Verse 14

ततः सा विश्वजननी पार्वती प्राह शंकरम् । इयं ते करगा नित्यमक्षमाला महेश्वर

ततः सा विश्वजननी पार्वती शङ्करं प्राह—‘इयं ते करगा नित्यं अक्षमाला महेश्वर।’

Verse 15

त्वया किं जप्यते देव संदेहयति मे मनः । त्वमेकः सर्व भूतानामादिकृत्सकलेश्वरः

त्वया किं जप्यते देव? संदेहयति मे मनः; त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता सकलेश्वरः।

Verse 16

न माता न पिता बंधुस्तव जातिर्न कश्चन । अहं तव परं किंचिद्वेद्मि नास्तीति किंचन

न ते माता न पिता न बन्धुर्जातिर्वा काचिदस्ति; अहं तु तवैतद्वेद्मि—त्वत्परं किंचन नास्ति।

Verse 17

श्रमेण त्वं समायुक्तो श्वासोच्छ्वासपरायणः । जपन्नपि महाभक्त्या दृश्यसे त्वं मया सदा

श्रमयुक्त इव त्वं दृश्यसे श्वासोच्छ्वासपरायणः; महाभक्त्या जपन्नपि त्वं मया सदा दृश्यसे।

Verse 18

त्वत्तःपरतरं किचिद्यत्त्वं ध्यायसि चेतसा । तन्मे कथय देवेश यद्यहं दयिता तव

त्वत्तः परतरं किञ्चिद्यत्त्वं चेतसा ध्यायसि; तन्मे कथय देवेश, यदि खल्वहं तव दयिता।

Verse 19

इति स्पृष्टस्तदा शंभुरुवाच हरिसेवकः । हरेर्नामसहस्राणां सारं ध्यायामि नित्यशः

इति स्पृष्टस्तदा शम्भुरुवाच हरिसेवकः—हरेर्नामसहस्राणां सारं ध्यायामि नित्यशः।

Verse 20

जपामि रामनामांकमवातरं ससप्तमम् । चतुर्विशतिसंख्याकान्प्रादुर्भावान्हरेर्गुणान्

रामनामाङ्कं जपामि सप्तमावतारं; हरेः चतुर्विंशतिसंख्याकान् प्रादुर्भावान् गुणांश्च ध्यायामि।

Verse 21

एतेषामपि यत्सारं प्रणवाख्यं महत्फलम् । द्वादशाक्षरसंयुक्तं ब्रह्मरूपं सना तनम्

एतेषामपि सर्वेषां यत्सारं प्रणवाभिधम् । महत्फलप्रदं तच्च द्वादशाक्षरसंयुतम् ॥ ब्रह्मरूपं सनातनम् ।

Verse 22

अक्षरत्रयसंबद्धं ग्रामत्रयसमन्वितम् । सबिंदुं प्रणवं शश्वज्जपामि जपमालया

अक्षरत्रयसंबद्धं ग्रामत्रयसमन्वितम् । सबिन्दुं प्रणवं शश्वज्जपामि जपमालया ॥

Verse 23

वेदसारमिदं नित्यं द्व्यक्षरं सततोद्यतम् । निर्मलं ह्यमृतं शांतं सदूपममृतोपमम्

वेदसारमिदं नित्यं द्व्यक्षरं सततोद्यतम् । निर्मलं ह्यमृतं शान्तं सद्रूपममृतोपमम् ॥

Verse 24

कलातीतं निर्वशगं निर्व्यापारं महत्परम् । विश्वाधारं जगन्मध्यं कोटिब्रह्मांडबीजकम्

कलातीतं निर्वशगं निर्व्यापारं महत्परम् । विश्वाधारं जगन्मध्यं कोटिब्रह्माण्डबीजकम् ॥

Verse 25

जडं शुद्धक्रियं वापि निरंजनं नियामकम् । यज्ज्ञात्वा मुच्यते क्षिप्रं घोरसंसारबंधनात्

जडं शुद्धक्रियं वापि निरञ्जनं नियामकम् । यज्ज्ञात्वा मुच्यते क्षिप्रं घोरसंसारबन्धनात् ॥

Verse 26

ओंकारसहितं यच्च द्वादशाक्षरबीजकम् । जपतः पापकोटीनां दावाग्नित्वं प्रजायते

ॐकारसहितं यत् द्वादशाक्षरबीजं जपतः, पापकोटयः दावाग्निसमिध इव भस्मीकृताः भवन्ति।

Verse 27

एतदेव परं गुह्यमेतदेव परं महः । एतद्धि दुर्लभं लोके लोकत्रयविभूषणम्

एतदेव परं गुह्यं, एतदेव परं महः; एतद्धि लोके दुर्लभं, लोकत्रयविभूषणम्।

Verse 28

प्राप्यते जन्मकोटीभिः शुभाशुभविनाशकम् । एतदेव परं ज्ञानं द्वादशाक्षरचिन्तनम्

जन्मकोटिभिः प्राप्यते, शुभाशुभविनाशकम्; एतदेव परं ज्ञानं—द्वादशाक्षरचिन्तनम्।

Verse 29

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदं चिंतितप्रदम् । एतदक्षरजं स्तोत्रं यः समाश्रयते सदा

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदं चिन्तितप्रदम्; एतदक्षरजं स्तोत्रं यः सदा समाश्रयते।

Verse 30

मनसा कर्मणा वाचा तस्य नास्ति पुनर्भवः । द्वादशाक्षरसंयुक्तं चक्रद्वादशभूषितम्

मनसा कर्मणा वाचा तस्य नास्ति पुनर्भवः; द्वादशाक्षरसंयुक्तं चक्रद्वादशभूषितम्।

Verse 31

मासद्वादशनामानि विष्णोर्यो भक्तितत्परः । शालग्रामेषु तान्युक्त्वा न्यसेदघहराणि च

यो भक्तितत्परः स मासद्वादशनामानि विष्णोः पठेत्। शालग्रामेषु तान्युक्त्वा न्यसेदघहराणि च॥

Verse 32

दिवसेदिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत् । द्वादशाक्षर माहात्म्यं वर्णितुं नैव शक्यते

दिवसे दिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत्। द्वादशाक्षरमाहात्म्यं वर्णितुं नैव शक्यते॥

Verse 33

जिह्वासहस्रैरपि च ब्रह्मणापि न वार्यते । महामन्त्रो ह्ययं लोके जप्यो ध्यातः स्तुतस्तथा

जिह्वासहस्रैरपि च ब्रह्मणापि न वार्यते। महामन्त्रो ह्ययं लोके जप्यो ध्यातः स्तुतस्तथा॥

Verse 34

पापहा सर्वमासेषु चातुर्मास्ये विशेषतः । इदं रहस्यं वेदानां पुराणानामनेकशः

पापहा सर्वमासेषु चातुर्मास्ये विशेषतः। इदं रहस्यं वेदानां पुराणानामनेकशः॥

Verse 35

स्मृतीनामपि सर्वासां द्वादशाक्षरचिन्तनम् । चिंतनादेव मर्त्यानां सिद्धिर्भवति हीप्सिता

स्मृतीनामपि सर्वासां द्वादशाक्षरचिन्तनम्। चिन्तनादेव मर्त्यानां सिद्धिर्भवति हीप्सिता॥

Verse 36

पुण्यदानेन याम्येन मुक्तिर्भवति शाश्वती । वर्णैस्तथाश्रमैरेव प्रणवेन समन्वितैः

याम्यविधिना कृतपुण्यदानेन शाश्वती मुक्तिः प्रजायते; प्रणवसमन्वितैर्वर्णैस्तथाश्रमैरेवैतदुपदिश्यते।

Verse 37

जपैर्ध्यानैः शमपरैर्मोक्षं यास्येत निश्चितम । शूद्राणां चापि नारीणां प्रणवेन विवर्जितः

जपैर्ध्यानैः शमप्रधानैश्च साधनैर्निश्चितं मोक्षं यास्येत; शूद्राणां नारीणां चापि प्रणववर्जितमेवोक्तम्।

Verse 38

प्रकृतीनां च सर्वासां न मन्त्रो द्वादशाक्षरः । न जपो न तपः कार्यं कायक्लेशाद्विशुद्धिता

प्रकृतीनां सर्वासां द्वादशाक्षरो मन्त्रो न; न जपो न तपः कार्यं—कायक्लेशेन विशुद्धिर्न भवति।

Verse 39

विप्रभक्त्या च दानेन विष्णुध्यानेन सिद्ध्यति । तासां मन्त्रो रामनाम ध्येयः कोट्यधिको भवेत्

विप्रभक्त्या च दानेन विष्णुध्यानेन च सिद्ध्यति; तासां मन्त्रो रामनाम, ध्येयः, कोट्यधिकः।

Verse 40

रामेति द्व्यक्षरजपः सर्वपापापनोदकः । गच्छंस्तिष्ठञ्छयानो वा मनुजो रामकीर्तनात्

‘रामेति’ द्व्यक्षरजपः सर्वपापापनोदकः; गच्छंस्तिष्ठञ्छयानो वा मनुजो रामकीर्तनात् (पवित्रो भवति)।

Verse 41

इह निर्वर्ततो याति प्रान्ते हरिगणो भवेत् । रामेति द्व्यक्षरो मन्त्रो मंत्रकोटिशताधिकः

इह यः साधनं सम्यग् निर्वर्त्य याति, स प्रान्ते हरिगणो भवति। “राम” इति द्व्यक्षरो मन्त्रो मन्त्रकोटिशताधिकान् अतिशेते।

Verse 42

सर्वासां प्रकृतीनां च कथितः पापनाशकः । चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सोऽप्यनंतफलप्रदः

सर्वासां प्रकृतीनां जनानां प्रति पापनाशक इति कथितः। चातुर्मास्ये संप्राप्ते स एव अनन्तफलप्रदः।

Verse 43

चातुर्मास्ये महापुण्ये लभ्यते भक्तितत्परैः । देववन्निष्फलं तेषां यमलोकस्यसेवनम्

महापुण्ये चातुर्मास्ये भक्तितत्परैः सुलभं लभ्यते। तेषां यमलोकसेवनं देववत् निष्फलं भवति।

Verse 44

न रामादधिकं किंचित्पठनं जगतीतले । रामनामाश्रया ये वै न तेषां यमयातना

जगतीतले रामनामपठनात् परं किंचिदपि नास्ति। ये रामनामाश्रयाः, तेषां यमयातना न भवति।

Verse 45

ये च दोषा विघ्नकरा मृतका विग्रहाश्च ये । राम नामैव विलयं यांति नात्र विचारणा

ये दोषा विघ्नकरा, मृतका मलाः, विग्रहाश्च ये; ते सर्वे रामनाम्नैव विलयं यान्ति—नात्र विचारणा।

Verse 46

रमते सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च । अन्तरात्मस्वरूपेण यच्च रामेति कथ्यते

यत् सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च अन्तरात्मस्वरूपेण रमते, तदेव ‘राम’ इति कथ्यते।

Verse 47

रामेति मत्रराजोऽयं भयव्याधिनिषूदकः । रणे विजयदश्चापि सर्वकार्यार्थसाधकः

‘राम’ इति मन्त्रराजोऽयं भयव्याधिनिषूदकः; रणे विजयदश्चापि सर्वकार्यार्थसाधकः।

Verse 48

सर्वतीर्थफलः प्रोक्तो विप्राणामपि कामदः । रामचन्द्रेति रामेति रामेति समुदाहृतः

सर्वतीर्थफलप्रदः प्रोक्तो विप्राणामपि कामदः; ‘रामचन्द्र’ इति ‘राम’ इति ‘राम’ इति समुदाहृतः।

Verse 49

द्व्यक्षरो मन्त्रराजोऽयं सर्वकार्यकरो भुवि । देवा अपि प्रगायंति रामनामगुणाकरम्

द्व्यक्षरो मन्त्रराजोऽयं भुवि सर्वकार्यकरः; देवा अपि प्रगायन्ति रामनाम गुणाकरम्।

Verse 50

तस्मात्त्वमपि देवेशि रामनाम सदा वद । रामनाम जपेद्यो वै मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

तस्मात् त्वमपि देवेशि रामनाम सदा वद; यो वै रामनाम जपेत् स सर्वकिल्बिषैः मुच्यते।

Verse 51

सहस्रनामजं पुण्यं रामनाम्नैव जायते । चातुर्मास्ये विशेषेण तत्पुण्यं दशधोत्तरम्

सहस्रनामजं पुण्यं रामनाम्नैव केवलम् । जायते चातुर्मास्ये तु विशेषेण दशोत्तरम् ॥

Verse 52

हीनजातिप्रजातानां महदह्यति पातकम्

हीनजातिप्रजातानां महत् पातकमप्यहो । अस्योपायस्य संस्पर्शाद् दह्यते नात्र संशयः ॥

Verse 53

रामो ह्ययं विश्वमिदं समयं स्वतेजसा व्याप्य जनांतरात्मना । पुनाति जन्मांतरपातकानि स्थूलानि सूक्ष्माणि क्षणाच्च दग्ध्वा

रामो ह्ययं विश्वमिदं सदा स्वतेजसा व्याप्य जनान्तरात्मना । क्षणाच्च दग्ध्वा पुनाति जन्मांतरपातकानि स्थूलसूक्ष्माणि ॥

Verse 256

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये रामनाममहिमवर्णनं नाम षट्पंचाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीति-साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये रामनाममहिमवर्णनं नाम षट्पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥