Adhyaya 26

Verse 1

। सूत उवाच । यत्पूर्वापरसीमान्तं तन्मया संप्रकीर्तितम् । दक्षिणोत्तरसंभूतं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्

सूत उवाच—यत् पूर्वापरयोः सीमान्तं मया सम्यक् संप्रकीर्तितम्। अधुना दक्षिणोत्तरयोः संभूतं विस्तारं वः सांप्रतम् वक्ष्यामि॥

Verse 2

अस्ति भूभितले ख्याता मधुराख्या महापुरी । नानाविप्रसमाकीर्णा यमुनातटसंश्रया

भूभितले ख्याता मधुराख्या महापुरी अस्ति। सा नानाविप्रसमाकीर्णा यमुनातटसंश्रया॥

Verse 3

तस्यामासीद्द्विजश्रेष्ठो गोकर्ण इति विश्रुतः । वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रविचक्षणः

तस्यां द्विजश्रेष्ठो गोकर्ण इति विश्रुतः आसीत्। स वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रविचक्षणः॥

Verse 4

अथापरोऽस्ति तन्नामा तत्र विप्रो वयोऽन्वितः । सोऽपि च ब्राह्मणः श्रेष्ठः सर्वविद्यासु पारगः

अथ तत्र तन्नामापरो विप्रो वयोऽन्वितः अस्ति। सोऽपि ब्राह्मणः श्रेष्ठः सर्वविद्यासु पारगः॥

Verse 5

कस्यचित्त्वथकालस्य यमः प्राह स्वकिंकरम् । ऊर्ध्वकेशं सुरक्ताक्षं कृष्णदन्तं भयानकम्

कस्यचित् कालस्य यमः स्वकिंकरं प्राह—ऊर्ध्वकेशं सुरक्ताक्षं कृष्णदन्तं भयानकम्॥

Verse 6

अद्य गच्छ द्रुतं दूत मथुराख्यां महापुरीम् । आनयस्व द्विजश्रेष्ठं तस्यां गोकर्णसंज्ञकम्

अद्य द्रुतं गच्छ दूत, मथुराख्यां महापुरीम्। तत्र स्थितं द्विजश्रेष्ठं गोकर्णसंज्ञकं शीघ्रम् आनय।

Verse 7

तस्यायुषः क्षयो जातो मध्याह्नेऽद्यतने दिने । त्याज्योऽन्योऽस्ति च तत्रैव चिरायुस्तादृशो द्विजः

अद्यतने दिने मध्याह्ने तस्यायुषः क्षयो जातः। तत्रैव चिरायुर्द्विजोऽन्यः तादृशोऽस्ति—स त्याज्यः।

Verse 8

सूत उवाच । अथ दूतो द्रुतं गत्वा तां पुरीं यमशासनात् । विभ्रमादानयामास गोकर्णं च चिरायुषम्

सूत उवाच—अथ दूतो यमशासनात् द्रुतं तां पुरीं गत्वा, विभ्रमात् चिरायुषं गोकर्णं आनयामास।

Verse 9

ततः कोपपरीतात्मा यमः प्रोवाच किंकरम् । दीर्घायुरेष आनीतो धिक्पाप किमिदं कृतम्

ततः कोपपरीतात्मा यमः किंकरं प्रोवाच—दीर्घायुरेष आनीतः; धिक् पाप! किमिदं कृतम्?

Verse 10

तस्मात्प्रापय तत्रैव यावदस्य च बन्धुभिः । नो गात्रं दह्यते शोकात्सुसमिद्धेन वह्निना

तस्मात् एनं तत्रैव शीघ्रं प्रापय, यावत् अस्य बन्धुभिः शोकदग्धैः सुसमिद्धेन वह्निना न गात्रं दह्यते।

Verse 11

ब्राह्मण उवाच । नाहं तत्र गमिष्यामि दिष्ट्या प्राप्तोस्मि तेंऽतिकम् । वांछमानः सदा मृत्युं दारिद्र्येण कदर्थितः

ब्राह्मण उवाच—नाहं तत्र पुनर्गमिष्यामि; दिष्ट्या तव समीपं प्राप्तोऽस्मि। दारिद्र्येण कदर्थितोऽहं सदा मृत्युं वाञ्छामि।

Verse 12

यम उवाच । निमिषेणापि नो मर्त्यमानयामि महीतलात् । आयुःशेषेण विप्रेन्द्र पूर्णेनाथ त्यजामि न

यम उवाच—निमिषमात्रेणापि नाहं मर्त्यम् महीतलात् आनयामि। विप्रेन्द्र, आयुःशेषे पूर्णे सति न कञ्चिदपि त्यजामि।

Verse 13

तत एव हि मे नाम धर्मराज इति स्मृतम् । समत्वात्सर्वजंतूनां पक्षपातविवर्जनात्

तत एव हि मे नाम धर्मराज इति स्मृतम्। सर्वजंतूनां समत्वात् पक्षपातविवर्जनात्।

Verse 14

तस्माद्गच्छ गृहं विप्र यावद्गात्रं न दह्यते । बंधुभिस्तव शोकार्तैर्नाधुना तत्र ते स्थितिः

तस्माद्गच्छ गृहं विप्र यावद्गात्रं न दह्यते। बन्धुभिस्तव शोकार्तैर्नाधुना तत्र ते स्थितिः।

Verse 15

प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं वरं ब्राह्मणसत्तम । न वृथा दर्शनं मे स्यात्कथंचिदपि देहिनाम्

प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं वरं ब्राह्मणसत्तम। न वृथा दर्शनं मे स्यात् कथञ्चिदपि देहिनाम्।

Verse 16

ब्राह्मण उवाच । अवश्यं यदि गंतव्यं मया देव गृहं पुनः । तन्ममाचक्ष्व पृच्छामि वरश्चैष भवेन्मम

ब्राह्मण उवाच—यदि मया पुनर्देव, स्वगृहं गन्तव्यमेव, तर्हि तन्मम ब्रूहि; एतदेव मम वरः स्यात्, इति पृच्छामि।

Verse 17

एते ये नरका रौद्राः सेविताः पापकर्मभिः । दृश्यंते वद कः केन कर्मणा सेव्यते जनैः

एते रौद्रा नरका ये पापकर्मसेविताः; अत्र दृश्यन्ते। वद—कः कस्य नरकस्य केन कर्मणा जनैः सेव्यते?

Verse 18

यम उवाच । असंख्या नरका विप्र यथा प्राणिगणाः क्षितौ । कृत्स्नशः कथितुं शक्या नैववर्षशतैरपि

यम उवाच—असंख्या नरका विप्र, यथा क्षितौ प्राणिगणाः असंख्याः। तान् कृत्स्नशः कथयितुं नैव शक्यं वर्षशतैरपि।

Verse 19

कीर्तयिष्यामि तेषां ते प्राधान्येन द्विजोत्तम । एकविंशतिसंख्या ये पापिलोककृते कृताः

द्विजोत्तम, तेषां प्राधान्येन ते कीर्तयिष्यामि—एकविंशतिसंख्याः, ये पापिलोककृते विनिर्मिताः।

Verse 20

आद्योऽयं रौरवो नाम नरको द्विजसत्तम । प्रतप्ततैलकुंभेषु पच्यंते यत्र जंतवः

द्विजसत्तम, आद्योऽयं ‘रौरव’ इति नाम नरकः; यत्र प्रतप्ततैलकुम्भेषु जन्तवः पच्यन्ते।

Verse 21

हा मातस्तात पुत्रेति प्रकुर्वंति सुदारुणम् । परपाकरताः क्षुद्राः परद्रव्या पहारकाः

“हा मातः! हा तात! हा पुत्रेति” इति सुदारुणं विलपन्ति ये; परपीडनरताः क्षुद्रचित्ताः परद्रव्यापहारकाः।

Verse 22

द्वितीय एष विप्रेंद्र महारौरवसंज्ञितः । कृतघ्नैः सेव्यते नित्यं तथा च गुरुतल्पगैः

हे विप्रेन्द्र, एष द्वितीयो नरको ‘महारौरव’ इति संज्ञितः; कृतघ्नैर्नित्यं सेव्यते, तथा गुरुतल्पगैश्च।

Verse 23

रोरूयमाणैर्दाहार्तैः पच्यमानै र्हविर्भुजा । खंडशः क्रियमाणैश्च तीक्ष्णशस्त्रैरनेकधा

तत्र ते रोरूयमाणाः दाहार्ताः हविर्भुजा पच्यमानाः; तीक्ष्णशस्त्रैरनेकधा खण्डशश्च क्रियमाणाः।

Verse 24

तृतीयोंऽधतमोनाम नरकः सुभयावहः । अत्र ये पुरुषा यांति तांश्च वक्ष्यामि सुद्विज

तृतीयो नरकः ‘अन्धतमः’ इति नाम्ना सुभयावहः; अत्र ये पुरुषा यान्ति तान् वक्ष्यामि, हे सुद्विज।

Verse 26

चतुर्थोऽयं प्रतप्ताख्यो नरकः संप्रकीर्तितः । अत्र ते यातनां भुक्त्वा तथा शुद्धा भवंति च

चतुर्थोऽयं नरकः ‘प्रतप्त’ इति संप्रकीर्तितः; अत्र यातनां भुक्त्वा तेऽपि कर्मक्षयात् शुद्धा भवन्ति।

Verse 27

यैः कृता सततं निंदा गुरुदेवतपस्वि नाम् । तेषामुत्पाट्यते जिह्वा जाताजाताऽत्र भूरिशः

यैः सततं गुरुदेवततपस्विनां निन्दा कृता, तेषां जिह्वा अत्र भूरिशो जाताजाता उत्पाट्यते।

Verse 28

एषोऽन्यः पंचमो नाम सुप्रसिद्धो विदारकः । मित्रद्रोहरताश्चात्र च्छिद्यंते करपत्रकैः

एषोऽन्यः पञ्चमो नरकः सुप्रसिद्धो विदारकः; अत्र मित्रद्रोहरताः करपत्रकैः छिद्यन्ते।

Verse 29

दुष्टेन चक्षुषा दृष्टाः परदारा नराधमैः । सुलोहास्याः खगास्तेषां हरंत्यत्र विलोचने

दुष्टचक्षुषा परदाराः नराधमैः दृष्टाः; तेषां विलोचने अत्र सुलोहास्याः खगाः हरन्ति।

Verse 30

प्राणांतिकं पुरा दत्तं यैर्दुःखं प्राणिनां नरैः । अपराधं विना तेऽत्र पच्यंते वालुकोत्करैः

यैः पुरा निरपराधेभ्यः प्राणिभ्यः प्राणान्तिकं दुःखं दत्तं, तेऽत्र वालुकोत्करैः पच्यन्ते।

Verse 31

बीभत्सुरिति विख्यातः सप्तमो नरकाधमः । मूत्रामेध्य समाकीर्णः समंतादतिगर्हितः

बीभत्सुरिति विख्यातः सप्तमो नरकाधमः; मूत्रामेध्यसमाकीर्णः समन्तादतिगर्हितः।

Verse 32

राजगामि च पैशुन्यं यैः कृतं सुदुरात्मभिः । अमेध्यपूर्णवक्त्रास्ते धार्यंतेऽत्र नराधमाः

ये सुदुरात्मानः राजगामि पैशुन्यं कृतवन्तः, ते नराधमाः अत्र अमेध्यपूर्णवक्त्राः धार्यन्ते।

Verse 33

कुत्सितोनाम विख्यातो द्विजायं चाष्टमोऽधमः । श्लेष्ममूत्राभिसंपूर्णैस्तथा गन्धैश्च कुत्सितैः

द्विजश्रेष्ठ, अष्टमोऽधमः नरकः ‘कुत्सित’ इति विख्यातः; श्लेष्ममूत्राभिसंपूर्णः कुत्सितगन्धैश्च दुर्गन्धितः।

Verse 34

गुरुदेवातिथिभ्यश्च स्वभृत्येभ्यो विशेषतः । अदत्त्वा भोजनं यैस्तु कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः

गुरुदेवातिथिभ्यः स्वभृत्येभ्यश्च विशेषतः भोजनम् अदत्त्वा ये स्वयम् अभुञ्जते, तेऽत्र व्यवस्थिताः।

Verse 35

एष दुर्गमनामा च नवमो द्विजसत्तम । तीक्ष्णकंटकसंकीर्णः सर्पवृश्चिकसंकुलः

द्विजसत्तम, एष नवमो नरकः ‘दुर्गम’ इति नाम्ना; तीक्ष्णकण्टकसंकीर्णः सर्पवृश्चिकसंकुलश्च।

Verse 36

एकसार्थप्रयाताय क्षुत्क्षामायावसीदते । अदत्त्वा भोजनं यैश्च कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः

एकसार्थप्रयाताय क्षुत्क्षामायावसीदते भोजनम् अदत्त्वा ये स्वयम् अभुञ्जते, तेऽत्र व्यवस्थिताः।

Verse 37

दशमोऽयं सुविख्यातो नरको नामदुः सहः । तप्तलोहमयैः स्तंभैः समंतात्परिवारितः

अयं दशमो नरकः सुविख्यातो ‘दुःसह’ इति नाम्ना; तप्तलोहमयैः स्तम्भैः समन्तात् परितः परिवृतः।

Verse 38

ये पापाः परदारेषु रक्ता मिष्टामिषेषु वा । तप्तलोहमयान्स्तंभांस्तेऽत्रालिंगंति मानवाः

ये पापिनः परदारेषु रक्ता मिष्टामिषेषु वा आसक्ताः, ते मानवाः अत्र तप्तलोहमयान् स्तम्भान् आलिङ्गन्ति (बलात्)।

Verse 39

एकादशोऽपरश्चायमाकर्षाख्यः प्रकीर्तितः । नरको विप्रशार्दूल तप्तसंदंशसंकुलः

विप्रशार्दूल, अयं एकादशोऽपरः नरकः ‘आकर्ष’ इति प्रकीर्तितः; तप्तसन्दंशैः संकुलः।

Verse 40

स्त्रीविप्रगुरुदेवानां वित्तं चाश्नंति ये नराः । संदंशैरपि कृष्यंते तत्र तप्तैः समंततः

ये नराः स्त्रीविप्रगुरुदेवानां वित्तं अश्नन्ति (अपहरन्ति) ते तत्र तप्तैः सन्दंशैः समन्ततः कृष्यन्ते।

Verse 41

संदंशो द्वादशश्चायं तथाऽभक्ष्यप्रभक्षकाः । लोहदंतमुखैर्गृधैर्भक्ष्यंतेऽत्र नराधमाः

अयं द्वादशो नरकः ‘सन्दंश’ इति; अभक्ष्यप्रभक्षकाः नराधमाः अत्र लोहदन्तमुखैः गृध्रैः भक्ष्यन्ते।

Verse 42

एष त्रयोदशोनाम सुविख्यातो नियंत्रकः । समंतात्कृमिभिर्व्याप्तस्तथा च दृढबन्धनैः

एष त्रयोदशो नरकः ‘नियन्त्रक’ इति सुविख्यातः। स सर्वतः कृमिभिर्व्याप्तो दृढैश्च बन्धनैः परितः परिवृतः॥

Verse 43

न्यासापहारकाः पापास्तत्र बद्धाश्च बंधनैः । कृमिवृश्चिक कीटाद्यैर्भक्ष्यते द्विजसत्तम

हे द्विजसत्तम, न्यासापहारकाः पापाः तत्र बन्धनैर्बद्धाः सन्ति; कृमिवृश्चिककीटाद्यैश्च ते भक्ष्यन्ते॥

Verse 44

तथा चतुर्दशोनाम नरकोऽधोमुखः स्थितः । नरकाणां समस्तानामेष रौद्रतमाकृतिः

तथा चतुर्दशो नरकः ‘अधोमुख’ इति नाम्ना स्थितः, यत्र जनाः अधोमुखाः स्थाप्यन्ते। सर्वेषां नरकाणां मध्ये एष रौद्रतमाकृतिः॥

Verse 45

अत्र चाधोमुखा बद्धा वृक्षशाखावलंबिताः । पच्यंते वह्निनाऽधस्ताद्ब्रह्मघ्ना ये च मानवाः

अत्र अधोमुखाः बद्धाः वृक्षशाखावलम्बिताः सन्ति; अधस्ताद्वह्निना पच्यन्ते ये मानवाः ब्रह्मघ्नाः॥

Verse 46

यूकामत्कुणदंशाद्यैः संकीर्णोऽयं द्विजोत्तम । नरको भीषणो नाम ख्यातः पञ्चदशो महान्

हे द्विजोत्तम, अयं प्रदेशः यूकामत्कुणदंशादिभिः संकीर्णः। पञ्चदशो महान् नरकः ‘भीषण’ इति नाम्ना ख्यातः॥

Verse 47

कूटसाक्ष्यरतानां च तथैवानृतवादिनाम् । अत्राश्रयो मया दत्तस्तथान्येषां कुकर्मिणाम्

कूटसाक्ष्यपरायणानां नित्यं चानृतभाषिणाम् । अत्र मया दत्त आश्रयो निग्रहस्थानं तथा अन्येषां कुकर्मिणामपि ॥

Verse 49

एष षोडश उद्दिष्टो नरको नाम क्षुद्रदः । युधार्तैर्मानवैर्व्याप्तः समंताद्द्विजसत्तम

द्विजसत्तम, एष षोडशो नरकोऽभिहितः ‘क्षुद्रद’ इति नाम्ना । युधार्तैर्मानवैः समन्ताद्व्याप्तः स सर्वतः ॥

Verse 50

तथा सप्तदशश्चायं क्षाराख्यो नरकः स्मृतः । सुक्षारेण समाकीर्णः सर्वप्राणिभयावहः

तथा सप्तदशोऽयं नरकः ‘क्षार’ इति स्मृतः । सुतीक्ष्णक्षारेण समाकीर्णः सर्वप्राणिभयावहः ॥

Verse 51

व्रतभंगकरा ये च ये च पाषण्डिनो नराः । तेऽत्रागत्य शितैः शस्त्रैः पिष्यंते पापकृत्तमाः

व्रतभङ्गकरा ये च ये च पाषण्डिनो नराः । तेऽत्रागत्य शितैः शस्त्रैः पिष्यन्ते पापकृत्तमाः ॥

Verse 52

एष चाष्टादशो नाम कथितश्च निदाघकः । ज्वलितांगारसंकीर्णो दुःसेव्यः सर्वदेहिनाम्

एष चाष्टादशो नाम कथितो ‘निदाघक’ इति । ज्वलिताङ्गारसंकीर्णो दुःसेव्यः सर्वदेहिनाम् ॥

Verse 53

दूषयंति च ये शास्त्रं काव्यं विप्रं च कन्यकाम् । अंगारांतः स्थितातेऽत्र ध्रियंते मानवा द्विज

हे द्विज! ये शास्त्रं काव्यं विप्रं च कन्यकां च दूषयन्ति, ते मानवा अत्राङ्गारान्तः स्थिताः ध्रियन्ते।

Verse 54

एकोनविंशतिश्चायं प्रख्यातः कूटशाल्मलिः । सुतीक्ष्णकंटकाकीर्णः समंताद्द्विजसत्तम ।ा

हे द्विजसत्तम! अयं एकोनविंशतितमो नरकः प्रख्यातः कूटशाल्मलिः, समन्तात् सुतीक्ष्णकण्टकाकीर्णः।

Verse 56

एष विंशतिमो नाम नरको द्विजसत्तम । असिपत्रवनाख्यश्च कष्टसेव्यो दुरात्मभिः

हे द्विजसत्तम! एष विंशतितमो नरकः ‘असिपत्रवन’ इति ख्यातः; दुरात्मभिः एव कष्टसेव्यः, सह्यते न सुलभम्।

Verse 57

अत्र यांति नरा विप्र पररंध्रनिरीक्षकाः । कूटकर्मरता ये च शास्त्रविक्रयकारकाः

हे विप्र! अत्र यान्ति ये नरा पररन्ध्रनिरीक्षकाः, ये कूटकर्मरताः, तथा ये शास्त्रविक्रयकारकाः।

Verse 58

एकविंशतिमा चैषा नाम्ना वैतरणी नदी । सर्वैरेव नरैर्गम्या धर्मपापानुयायिभिः

एषा एकविंशतिमा ‘वैतरणी’ नाम नदी; धर्मपापानुयायिभिः सर्वैः नरैरेव गन्तव्या।

Verse 59

मृत्युकाले समुत्पन्ने धेनुं यच्छंति ये नराः । तस्या लांगूलमाश्रित्य तारयंति सुखेन च

मृत्युकाले समुपस्थिते ये नराः धेनुं ददति, ते तस्या लाङ्गूलं समाश्रित्य सुखेनैव संसारसागरं तरन्ति।

Verse 60

अदत्त्वा गां च ये मर्त्या म्रियंते द्विजसत्तम । तीर्त्वा हस्तादिभिर्दुर्गा त इमां संतरंति च

हे द्विजसत्तम, ये मर्त्याः गां न दत्त्वा म्रियन्ते, ते हस्तादिभिः स्वयमेव दुर्गां तीर्त्वा कष्टेन इमां नदीं संतरन्ति।

Verse 61

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तम । विस्तरेण तव प्रीत्या स्वरूपं नरकोद्भवम्

हे द्विजोत्तम, यत् त्वया पृष्टं तत् सर्वं तव प्रीत्या मया विस्तरेण आख्यातम्—नरकोद्भवदुःखानां स्वरूपं सम्यक् निरूप्य।

Verse 62

तस्माद्गच्छ गृहं शीघ्रं यावद्गात्रं न दह्यते । बन्धुभिस्तव शोकार्तैर्गृहीत्वा वांछितं धनम्

तस्मात् शीघ्रं गृहं गच्छ, यावद् गात्रं न दह्यते; शोकार्तैः बन्धुभिः तव वाञ्छितं धनं गृहीत्वा नीयते।

Verse 63

ब्राह्मण उवाच । यदि देव मया सम्यग्गंतव्यं निजमंदिरम् । तद्ब्रूहि कर्मणा येन नरकं याति नो नरः

ब्राह्मण उवाच—यदि देव, मया सम्यक् निजमन्दिरं गन्तव्यं, तर्हि तद् ब्रूहि; केन कर्मणा नरः नरकं न याति?

Verse 64

यम उवाच । तीर्थयात्रापरो नित्यं देवतातिथिपूजकः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च न याति नरकं नरः

यम उवाच—यः नित्यं तीर्थयात्रापरः, देवताः पूजयति अतिथीं च सत्करोति, ब्रह्मण्यः शरण्यश्च; स नरः नरकं न याति।

Verse 65

परोपकारसंयुक्तो नित्यं जपपरायणः । स्वाध्यायनिरतश्चैव न याति नरकं द्विज

परोपकारसंयुक्तो यः नित्यं जपपरायणः, स्वाध्यायनिरतश्चैव—हे द्विज, स नरकं न याति।

Verse 66

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च । यः करोति नरो नित्यं नरकं न स पश्यति

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च। यः करोति नरो नित्यं, स नरकं न पश्यति।

Verse 67

हेमंते वह्निदो यः स्यात्तथा ग्रीष्मे जलप्रदः । वर्षास्वाश्रयदो यश्च नरकं न स पश्यति

हेमन्ते वह्निदो यः स्यात् तथा ग्रीष्मे जलप्रदः। वर्षासु आश्रयदो यश्च, स नरकं न पश्यति।

Verse 68

व्रतोपवाससंयुक्तः शांतात्मा विजितेंद्रियः । ब्रह्मचारी सदा ध्यानी नरकं याति नो नरः

व्रतोपवाससंयुक्तः शान्तात्मा विजितेन्द्रियः। ब्रह्मचारी सदा ध्यानी—स नरः नरकं न याति।

Verse 69

अन्नप्रदो नरो यः स्याद्विशेषेण तिलप्रदः । अहिंसानिरतश्चैव नरकं न स पश्यति

अन्नप्रदो नरो यः स्याद् विशेषेण तिलप्रदः । अहिंसानिरतश्चैव नरकं न स पश्यति ॥

Verse 70

वेदाध्ययनसंपन्नः शास्त्रासक्तः सुमृष्टवाक् । धर्माख्यानपरो नित्यं नरकं न स पश्यति

वेदाध्ययनसंपन्नः शास्त्रासक्तः सुमृष्टवाक् । धर्माख्यानपरो नित्यं नरकं न स पश्यति ॥

Verse 71

ब्राह्मण उवाच । एतन्मूर्खोऽपि जानाति शुभकर्मकरः पुमान् । न याति नरकं स्वर्गे तथा पापक्रियारतः

ब्राह्मण उवाच । एतन्मूर्खोऽपि जानाति शुभकर्मकरः पुमान् । न याति नरकं स्वर्गे तथा पापक्रियारतः ॥

Verse 72

तस्मादशुभकर्मापि कर्मणा येन पातकम् । स्वल्पेनापि निहन्त्याशु याति स्वर्गं नरस्ततः

तस्मादशुभकर्मापि कर्मणा येन पातकम् । स्वल्पेनापि निहन्त्याशु याति स्वर्गं नरस्ततः ॥

Verse 73

तन्मेब्रूहि सुरश्रेष्ठ व्रतं नियममेव वा । तीर्थं वा जपहोमं वा सर्वलोकसुखावहम्

तन्मे ब्रूहि सुरश्रेष्ठ व्रतं नियममेव वा । तीर्थं वा जपहोमं वा सर्वलोकसुखावहम् ॥

Verse 74

यम उवाच । अत्र ते सुमहद्गुह्यं कीर्तयिष्ये द्विजोत्तध । गोपनीयं प्रयत्नेन वचनान्मम सर्वदा

यम उवाच—अत्र ते सुमहद्गुह्यं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम। ममैतद्वचनं नित्यं प्रयत्नेन गोपनीयम्॥

Verse 75

महापातकयुक्तोऽपि पुरुषो येन कर्मणा । अनुष्ठितेन नो याति नरकं क्लेशकारकम्

महापातकयुक्तोऽपि पुरुषो येन कर्मणा। अनुष्ठितेन न याति नरकं क्लेशकारकम्॥

Verse 76

आनर्तविषये रम्यं सर्वतीर्थमयं शुभम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं महापातकनाशनम्

आनर्तविषये रम्यं सर्वतीर्थमयं शुभम्। हाटकेश्वरजं क्षेत्रं महापातकनाशनम्॥

Verse 77

तत्रैकमपि मासार्धं यो भक्त्या पूजयेद्धरम् । स सर्वपापयुक्तोऽपि शिवलोके महीयते

तत्रैकमपि मासार्धं यो भक्त्या पूजयेद्धरम्। स सर्वपापयुक्तोऽपि शिवलोके महीयते॥

Verse 78

तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा त्वमाराधय शंकरम् । येन गच्छसि निर्वाणं दशभिः पुरुषैः सह

तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा त्वमाराधय शंकरम्। येन गच्छसि निर्वाणं दशभिः पुरुषैः सह॥

Verse 79

सूत उवाच । उपदेशं समाकर्ण्य स यदा प्रस्थितो गृहम् । धर्मराजस्य संहष्टो मधुरां नगरीं प्रति

सूत उवाच—उपदेशं सम्यक् श्रुत्वा स यदा गृहं प्रस्थितः, तदा धर्मराजाज्ञया मधुरानगरीं प्रति प्रेषितोऽभवत्।

Verse 80

तावद्द्वितीयं गो कर्णं दूत आदाय संगतः । दर्शयामास धृत्वाग्रे धर्मराजस्य सत्वरम्

तावदेव दूतः द्वितीयं गोकर्णम् आदाय समागतः, धर्मराजस्य पुरतः सत्वरं धृत्वा दर्शयामास।

Verse 81

ततः प्रोवाच तं दूतं धर्मराजः प्रहर्षितः । गोकर्णं पुरतो दृष्ट्वा द्वितीयं प्रस्थितं गृहम्

ततः धर्मराजः प्रहर्षितः, पुरतः स्थितं द्वितीयं गोकर्णं दृष्ट्वा, प्रस्थितं तं दूतं प्रति प्रोवाच।

Verse 82

यस्मात्कालात्ययं कृत्वाऽनीतोऽयं ब्राह्मणस्त्वया । तस्मादेनमपि क्षिप्रं द्वितीयेन समं त्यज

यस्मात् त्वया कालात्ययं कृत्वा अयं ब्राह्मणः आनीतः, तस्मात् एनमपि क्षिप्रं द्वितीयेन समं मुञ्च।

Verse 83

ततस्तौ तत्क्षणान्मुक्तौ गोकर्णौ ब्राह्मणौ समम् । स्वंस्वं कलेवरं प्राप्य सहसाथ समन्वितौ

ततः तौ तत्क्षणात् समं मुक्तौ गोकर्णौ ब्राह्मणौ; स्वस्वं कलेवरं प्राप्य सहसा समन्वितौ बभूवतुः।

Verse 84

ततः स कथयामास गोकर्णः प्रथमो द्विजः । यमोपदेशसंजुष्टो द्वितीयाय सविस्तरम्

ततः प्रथमः द्विजः गोकर्णः यमोपदेशेन सम्यगनुगृहीतः सन् द्वितीयाय सर्वं वृत्तान्तं सविस्तरं कथयामास।

Verse 85

ततो गृहं परित्यज्य गोकर्णौ द्वावपि स्थितौ । देवतायतनैर्व्याप्तं क्षेत्रं दृष्ट्वाऽखिलं ततः

ततः गृहं परित्यज्य गोकर्णौ उभौ तत्रैव स्थितौ। ततः देवतायतनैर्व्याप्तं तत्क्षेत्रं समग्रं दृष्ट्वा तस्य पावनत्वं बुबुधाते।

Verse 86

लिंगे संस्थापिते ताभ्यां सीमांते दक्षिणोत्तरे । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं संप्राप्य तपसि द्रुतम्

ताभ्यां सीमान्ते दक्षिणोत्तरे लिङ्गं संस्थापिते सति, हाटकेश्वरसम्बद्धं क्षेत्रं संप्राप्य शीघ्रं तपसि प्रवृत्तौ।

Verse 87

ततः शिवं समाराध्य तपः कृत्वा यथोचितम् । सशरीरौ दिवं प्राप्तौ तत्प्रभावाद्विजोत्तमाः

ततः शिवं सम्यगर्चयित्वा यथाविधि तपः कृत्वा, तस्य प्रभावात् द्विजोत्तमाः सशरीराः दिवं प्राप्तौ।

Verse 88

ताभ्यां मार्गचतुर्दश्यां कृष्णायां जागरः कृतः । यः करोति नरो भक्त्या स गच्छति शिवालयम्

ताभ्यां मार्गशीर्षे कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां जागरः कृतः। यः कश्चिन्नरः भक्त्या तादृशं जागरं करोति, स शिवालयं गच्छति।

Verse 89

अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । निष्कामस्तु पुनर्मोक्षं नरो याति न संशयः

अपुत्रोऽपि पुत्रान् लभते, धनार्थी धनमवाप्नुयात्। निष्कामस्तु पुनर्मोक्षं नरो याति न संशयः॥

Verse 90

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं सीमांतं द्विजसत्तमाः । क्षेत्रस्यास्य प्रमाणं च विस्तरेण चतुर्दिशम्

सूत उवाच—एतद्वः सर्वमाख्यातं सीमान्तं द्विजसत्तमाः। क्षेत्रस्यास्य प्रमाणं च विस्तरेण चतुर्दिशम्॥

Verse 91

अत्रांतरे नरा ये च निवसंति द्विजोत्तमाः । कृषिकर्मोद्यताश्चापि यांति ते परमां गतिम् । किं पुनर्नियतात्मानः शांता दांता जितेंद्रियाः

अत्रान्तरे नरा ये च निवसन्ति द्विजोत्तमाः। कृषिकर्मोद्यताश्चापि यान्ति ते परमां गतिम्॥ किं पुनर्नियतात्मानः शान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः॥

Verse 92

अपि कीटपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः । तस्मिन्क्षेत्रे मृता यांति स्वर्गलोकं न संशयः

अपि कीटपतङ्गा ये पशवः पक्षिणो मृगाः। तस्मिन्क्षेत्रे मृता यान्ति स्वर्गलोकं न संशयः॥

Verse 93

किं पुनर्ये नरास्तत्र कृत्वा प्रायोपवेशनम् । संन्यस्ताः श्रद्धयोपेता हृदयस्थे जनार्दने

किं पुनर्ये नरास्तत्र कृत्वा प्रायोपवेशनम्। संन्यस्ताः श्रद्धयोपेता हृदयस्थे जनार्दने॥

Verse 94

तस्मात्सर्व प्रयत्नेन तत्क्षेत्रं सेव्यमेव हि । विशेषेण कलौ प्राप्ते युगे पापसमावृते

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्क्षेत्रं सेव्यमेव हि। विशेषेण कलौ प्राप्ते युगे पापसमावृते॥

Verse 95

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये च विप्रस्य घातकाः । ते सर्वेऽत्र नरा नित्यमारुहंति पतंति च

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये च विप्रस्य घातकाः। ते सर्वेऽत्र नरा नित्यमारुहन्ति पतन्ति च॥

Verse 96

वापीकूपतडागेषु यत्रयत्र जलं द्विजाः । तत्रतत्र नरः स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते

वापीकूपतडागेषु यत्रयत्र जलं द्विजाः। तत्रतत्र नरः स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 97

किं य्रज्ञैः किं वृथा दानैः क व्रतैः किं जपैरपि । वरं तत्र कृतो वासः क्षेत्रे स्वर्गमभीप्सुभिः

किं यज्ञैः किं वृथा दानैः क व्रतैः किं जपैरपि। वरं तत्र कृतो वासः क्षेत्रे स्वर्गमभीप्सुभिः॥

Verse 98

एतत्पवित्रमायुष्यं मांगल्यं पापनाशनम् । हाटकेश्वरजक्षेत्रमाहात्म्यं शृण्वतां सदा

एतत्पवित्रमायुष्यं मांगल्यं पापनाशनम्। हाटकेश्वरजक्षेत्रमाहात्म्यं शृण्वतां सदा॥