Adhyaya 267
अध्यायः २६७ संवादरूपेण विधि-तत्त्वोपदेशं करोति। सूतः शिवरात्र्यादिव्रतानां उभयलोकहितकारित्वं प्रतिपादयति। पूर्वं मङ्कणेश्वर-शिवरात्रि-प्रशंसां श्रुत्वा आनर्तः सिद्धेश्वरस्य प्रादुर्भाववृत्तान्तं विस्तरेण पृच्छति; तदा भर्तृयज्ञः सिद्धेश्वर-दर्शनस्य फलम्—विशेषतः चक्रवर्तित्वादिराज्यसमृद्धिः—उक्त्वा तुलापुरुषदानं प्रशस्तं कर्मेति निर्दिशति। ततः तुलापुरुषदानस्य विधिः कथ्यते—ग्रहणकाले, अयनान्ते, विषुवे च शुभे काले मण्डप-वेदी-निर्माणम्, योग्यब्राह्मणानां वरणं तेषां च यथाविधि वितरणम्। निर्दिष्टशुभवृक्षकाष्ठनिर्मितस्तम्भैः तुलां स्थापयित्वा दाता तुलादेवीं पवित्रतत्त्वतया आवाहयति, स्वदेहं सुवर्ण-रजतादिभिः वा इष्टद्रव्यैः तुलयति, जल-तिलैः सह विधिपूर्वकं दानं समर्पयति। फलश्रुतौ दानपरिमाणानुसारं सञ्चितपापक्षयः, उपद्रव-रोगादिभ्यः रक्षणं, सिद्धेश्वरसन्निधौ दत्ते सहस्रगुणफलवृद्धिश्च निगद्यते। अन्ते अस्य क्षेत्रस्यैकत्र बहुतीर्थ-देवायतनसमवायात्मकं माहात्म्यं, तथा सिद्धेश्वरस्य दर्शन-स्पर्शन-पूजनैः सर्वसम्पदां समग्रलाभश्च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तस्मादेषा महाराज शिवरात्रिर्विपश्चिता । कर्तव्या पुरुषेणात्र लोकद्वयमभीप्सुना
सूत उवाच—तस्माद् एषा महाराज शिवरात्रिर्विपश्चिता; कर्तव्या पुरुषेणात्र लोकद्वयमभीप्सुना।
Verse 2
आनर्त उवाच । मंकणेश्वरमाहात्म्यं मया विस्तरतः श्रुतम् । शिवरात्रिसमोपेतं यत्त्वया परिकीर्तितम्
आनर्त उवाच—मंकणेश्वरमाहात्म्यं मया विस्तरतः श्रुतम्; शिवरात्रिसमोपेतं यत्त्वया परिकीर्तितम्।
Verse 3
सांप्रतं वद मे कृत्स्नं सिद्धेश्वरसमुद्भवम् । विस्तरेण महाभाग परं कौतूहलं हि मे
सांप्रतम् वद मे कृत्स्नं सिद्धेश्वरसमुद्भवम्; विस्तरेण महाभाग, परं कौतूहलं हि मे।
Verse 4
भर्तृयज्ञ उवाच । सिद्धेश्वर इति ख्यातो महादेवो महीपते । तस्योत्पत्तिस्त्वया पूर्वं श्रुतात्र वदतो मम
भर्तृयज्ञ उवाच—महीपते, अत्र महादेवः ‘सिद्धेश्वर’ इति ख्यातः। तस्योत्पत्तिं त्वया पूर्वं श्रुतैव; इदानीं मम वचनं शृणु यथा वदामि।
Verse 5
सांप्रतं तत्फलं वच्मि तस्मिन्दृष्टे तु दानजम् । यत्फलं जायते नॄणां चक्रवर्तित्व संभवम्
सांप्रतमस्य तीर्थदर्शनस्य फलं वक्ष्यामि—तस्मिन्दृष्टे दानजं पुण्यं भवति। तस्मात् पुण्यात् नॄणां चक्रवर्तित्वसम्भवो जायते।
Verse 6
तुलापुरुषदानं च तत्र राजन्प्रशश्यते । य इच्छेच्चक्रवर्तित्वं समस्ते धरणीतले
तत्र राजन् तुलापुरुषदानं विशेषेण प्रशस्यते। यः समस्ते धरणीतले चक्रवर्तित्वमिच्छेत्, तस्यैतत् साधनम्।
Verse 7
आनर्त उवाच । तुलापुरुषदानस्य यो विधिः परिकीर्तितः । तं मे सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामुने
आनर्त उवाच—महामुने, तुलापुरुषदानस्य यः विधिः परिकीर्तितः, तं सर्वं मे विस्तरेण समाचक्ष्व।
Verse 8
भर्तृयज्ञ उवाच । चंद्रसूर्योपरागे वा अयने विषुवे तथा । तीर्थे वा पुरुषश्रेष्ठ तुलापुरुषसंभवम्
भर्तृयज्ञ उवाच—पुरुषश्रेष्ठ, चन्द्रसूर्योपरा्गे वा, अयने विषुवे तथा, तीर्थे वा तुलापुरुषकर्म सम्भवति।
Verse 9
प्रशंसंति विधिं सम्यक्प्राप्ते वा चेंदुसंक्षये । ब्राह्मणानां सुदांतानामनुष्ठानवतां सताम्
इन्दुसंक्षये वा प्राप्ते सम्यग्विधिं प्रशंसन्ति—सुदान्तैः सत्पुरुषैः, अनुष्ठानपरैः, ब्राह्मणैः सह।
Verse 10
वेदाध्ययनयुक्तानां निर्दोषाणां च पार्थिव । विभज्य स भवेद्देयो नैकस्य च कथंचन
हे पार्थिव, वेदाध्ययनयुक्तेभ्यः निर्दोषेभ्यश्च दानं देयं; विभज्य बहुषु दातव्यं, नैकस्मै कदाचन।
Verse 12
शुचौ देशे समे पुण्ये पूर्वोत्तरप्लवे शुभे । मंडपं कारयेद्विद्वान्रम्यं ष़ोशहस्तकम् । तन्मध्ये कारयेद्वेदिं चतुर्हस्त प्रमाणतः । यजमानस्य हस्तेन हस्तैकेन समुच्छ्रिताम्
शुचौ समे पुण्ये देशे पूर्वोत्तरप्लवे शुभे। विद्वान् षोडशहस्तकं रम्यं मण्डपं कारयेत्॥ तन्मध्ये चतुर्हस्तप्रमाणां वेदिं कारयेत्, यजमानहस्तेन हस्तैकेन समुच्छ्रिताम्॥
Verse 14
चतुर्हस्तानि कुण्डानि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत । एकहस्तप्रमाणानि आयामव्यासविस्तरात् । ऐशान्यामपरां वेदिं हस्तमात्रां न्यसेच्छुभाम् । रत्निमात्रोत्थितां चैव ग्रहांस्तत्र प्रकल्पयेत्
चतुर्दिक्षु चतुर्हस्तानि कुण्डानि प्रकल्पयेत्, आयामव्यासविस्तरात् एकहस्तप्रमाणानि। ऐशान्यां हस्तमात्रां शुभां वेदिमपरां न्यसेत्, रत्निमात्रोत्थितान् ग्रहांश्च तत्र प्रकल्पयेत्।
Verse 15
युग्मांश्च ऋत्विजः कार्याश्चतुर्दिक्षु यथाक्रमम् । बह्वृचोऽध्वर्यश्चैव च्छंदोगाथर्वणावपि
चतुर्दिक्षु यथाक्रमं युग्मान् ऋत्विजः कार्याः—बह्वृचोऽध्वर्यवश्चैव, छन्दोगाथर्वणावपि।
Verse 16
तूष्णीं तु देवताहोमस्तैः कार्यः सुसमाहितैः । तल्लिंगैर्नृपतेमंत्रैः स्वशक्त्या जप एव च
अथ तैः सुसमाहितैः ऋत्विग्भिः तूष्णीं देवताहोमः कार्यः। नृपते, तल्लिङ्गैर्मन्त्रैः स्वशक्त्या जपश्च कर्तव्यः॥
Verse 17
एकहस्तप्रविष्टं तु चतुर्हस्तोच्छ्रितं तथा । स्तंभद्वयं तु कर्तव्यं वेदियाम्योत्तरे स्थितम्
एकहस्तप्रविष्टं भूमौ कृत्वा चतुर्हस्तोच्छ्रितं तथा। वेद्याः याम्योत्तरे स्थितं स्तम्भद्वयं कर्तव्यम्॥
Verse 18
तन्मध्ये सुशुभं काष्ठं स्तंभजात्यं दृढं न्यसेत् । चन्दनः खदिरो वाथ बिल्वोवाऽश्वत्थ एव वा
तयोर्मध्ये सुशुभं स्तम्भजात्यं दृढं काष्ठं न्यसेत्। चन्दनं खदिरं वाथ बिल्वमथवा अश्वत्थमेव वा॥
Verse 19
तिंदुको देवदारुर्वा श्रीपर्णी वा वटोऽथवा । अष्टौ वृक्षाः शुभाः शस्ताः स्तंभार्थं नृपसत्तम्
तिन्दुको देवदारुर्वा श्रीपर्णी वा वटोऽथवा। एतेऽष्टौ वृक्षाः शुभाः शस्ताः स्तम्भार्थं नृपसत्तम॥
Verse 20
शिक्यद्वय समोपेतां तन्मध्ये विन्यसेत्तुलाम् । स्नातः शुक्लांबरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः
शिक्यद्वयसमोपेतां तन्मध्ये तुलां विन्यसेत्। स्नातः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः॥
Verse 21
पूरयित्वा समंताच्च लोकपालान्यथाक्रमम् । स्तंभान्संपूजयत्पश्चाद्गन्धमाल्यानुलेपनैः
समन्तात् यथाक्रमं लोकपालान् पूरयित्वा, ततः पश्चात् गन्ध-माल्य-अनुलेपनैः स्तम्भान् सम्पूजयेत्।
Verse 22
तुलां च पार्थिवश्रेष्ठ पुण्याहं च प्रकीर्तयेत् । यजमानो निजैः सर्वैरायुधैः कायसंस्थितैः
तुलां च, पार्थिवश्रेष्ठ, पुण्याहं च प्रकीर्तयेत्; यजमानः स्वकीयैः सर्वैरायुधैः कायसंस्थितैः सह तिष्ठेत्।
Verse 23
पश्चिमां दिशमास्थाय प्राङ्मुखः श्रद्धयाऽन्वितः । कृतांजलिपुटो भूत्वा इमं मंत्रमुदीरयेत्
पश्चिमां दिशमास्थाय प्राङ्मुखः श्रद्धयान्वितः; कृताञ्जलिपुटो भूत्वा इमं मन्त्रं उदीरयेत्।
Verse 24
ब्रह्मणो दुहिता नित्यं सत्यं परममाश्रिता । काश्यपी गोत्रतश्चैव नामतो विश्रुता तुला
तुला नाम्ना विश्रुता ब्रह्मणो नित्यदुहिता; परमे सत्ये नित्यमाश्रिता, काश्यपी गोत्रसम्भवा च।
Verse 25
त्वं तुले सत्यनामासि स्वभीष्टं चात्मनः शुभम् । करिष्यामि प्रसादं मे सांनिध्यं कुरु सांप्रतम्
त्वं तुले सत्यनामासि; स्वभीष्टं चात्मनः शुभम्। करिष्यामि प्रसादं मे; सान्निध्यं कुरु साम्प्रतम्॥
Verse 26
ततस्तस्यां समारुह्य स्वशक्त्या यत्समाहृतम् । दानार्थं पूर्वमायोज्यं शिक्येन्यस्मिन्नरोत्तम
ततः तस्यां तुलायां समारुह्य स्वशक्त्या यत् समाहृतं तत् दानार्थं पूर्वमेव शिक्येऽस्मिन् विन्यसेत्, हे नरोत्तम।
Verse 27
सुवर्णं रजतं वाऽथ वस्त्रं चान्यदभीप्सितम् । यावत्साम्यं भवेद्राजन्नात्मनोऽभ्यधिकं च वा
सुवर्णं रजतं वा वस्त्रं चान्यदभीप्सितं दद्यात्, हे राजन्, यावत् आत्मतुल्यं भवेत्, अथवा अधिकं च।
Verse 28
ततोऽभीष्टां समासाद्य देवतां शिक्यमाश्रितः । उदकं जलमध्ये च तदर्थं प्रक्षिपेद्द्रुतम्
ततोऽभीष्टदेवतां समासाद्य शिक्यमाश्रितः, तदर्थं जलमध्ये उदकं शीघ्रं प्रक्षिपेत्।
Verse 29
सतिलं सहिरण्यं च साक्षतं विधिपूर्वकम् । अवतीर्य ततः सर्वं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत्
सतिलं सहिरण्यं च साक्षतं विधिपूर्वकं कृत्वा, ततः अवतीर्य सर्वं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत्।
Verse 30
यत्फलं प्राप्यते पश्चात्तदिहैकमनाः शृणु
यत् फलं पश्चात् प्राप्यते, तत् इह एकाग्रमनाः शृणु।
Verse 31
अजानता जानता वा यत्पापं तु भवेत्कृतम् । तत्सर्वं नाशयेन्मर्त्यो दानस्यास्य प्रभावतः
अजानता जानता वा यत्पापं कृतं भवेत्। दानस्यास्य प्रभावेण तत्सर्वं नाशयेन्मर्त्यः॥
Verse 32
यावन्मात्रं कृतं पापमतीतं नृपसत्तम । तावन्मात्रं क्षयं याति तुलापुरुषदानतः
यावन्मात्रं कृतं पापमतीतं नृपसत्तम। तावन्मात्रं क्षयं याति तुलापुरुषदानतः॥
Verse 33
ईश्वराणां समादिष्टं कायक्लेशभयात्मनाम् । पुरश्चरणमेतद्धि दानं तौल्यसमुद्भवम्
ईश्वराणां समादिष्टं कायक्लेशभयात्मनाम्। पुरश्चरणमेतद्धि दानं तौल्यसमुद्भवम्॥
Verse 34
एतद्दत्तं दिलीपेन कार्तवीर्येण भूपते । पृथुना पुरुकुत्सेन तथान्यैरपि पार्थिवैः
एतद्दत्तं दिलीपेन कार्तवीर्येण भूपते। पृथुना पुरुकुत्सेन तथान्यैरपि पार्थिवैः॥
Verse 35
एतत्पुण्यं प्रशस्यं च सर्वकामप्रदं नृणाम् । तुलापुरुषदानं च सर्वोपद्रवनाशनम्
एतत्पुण्यं प्रशस्यं च सर्वकामप्रदं नृणाम्। तुलापुरुषदानं च सर्वोपद्रवनाशनम्॥
Verse 36
आधयो व्याधयो न स्युर्न वैधव्यं गदोद्भवम् । संजायते नृपश्रेष्ठ न वियोगः स्वबन्धुभिः । तुलापुरुषदानस्य फलमेतदुदाहृतम्
आधयो व्याधयो न स्युः, न वैधव्यं गदोद्भवम्। नृपश्रेष्ठ, स्वबन्धुभिर्वियोगो न संजायते—एतत्तुलापुरुषदानस्य फलं प्रकीर्तितम्॥
Verse 37
तुलापुरुषदानस्य प्रदत्तस्य नृपोत्तम । न शक्यते कथयितुं फलं यत्स्यात्कलौ युगे
नृपोत्तम! कलियुगे सम्यक् प्रदत्तस्य तुलापुरुषदानस्य यत्फलं, तत्कथयितुं न शक्यते—अतिवर्णनातीतम्॥
Verse 38
दक्षिणामूर्तिमासाद्य सिद्धेश्वरविभोः पुरः । यः प्रयच्छति भूपाल सहस्रगुणितं फलम्
भूपाल! दक्षिणामूर्तिमासाद्य सिद्धेश्वरविभोः पुरः। यः प्रयच्छति, स सहस्रगुणितं फलं प्राप्नोति॥
Verse 39
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राप्य सिद्धेश्वरं विभुम् । तुलापुरुषदानं च कर्तव्यं सुविवेकिना
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सिद्धेश्वरं विभुं प्राप्य। सुविवेकिना तुलापुरुषदानं नूनं कर्तव्यम्॥
Verse 40
एकत्र सर्वतीर्थानि सर्वाण्यायतनानि च । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे कथितानि स्वयंभुवा
एकत्र सर्वतीर्थानि सर्वाण्यायतनानि च। हाटकेश्वरजे क्षेत्रे स्वयंभुवा प्रकीर्तितानि॥
Verse 41
सिद्धेश्वरः सुरश्रेष्ठ एकत्र समुदाहृतः । तस्मिन्दृष्टे तथा स्पृष्टे पूजिते नृपसत्तम । सर्वेषां लभते मर्त्यः फलं यत्परिकीर्तितम्
सिद्धेश्वरः सुरश्रेष्ठोऽत्रैकत्र समुदाहृतः। तस्मिन् दृष्टे तथा स्पृष्टे पूजिते नृपसत्तम॥ सर्वेषां तीर्थफलानां फलं मर्त्योऽवाप्नुयात् परिकीर्तितम्॥
Verse 267
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीसिद्धेश्वरमाहात्म्ये तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीसिद्धेश्वरमाहात्म्ये तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥