Adhyaya 57

Verse 1

। सूत उवाच । तस्मिन्क्षेत्रे तथादित्यः स्थापितो द्विजसत्तमाः । भीष्मेण ब्राह्मणेंद्राणां संमतेन तथात्मना

सूत उवाच—तस्मिन्पुण्यक्षेत्रे, हे द्विजसत्तमाः, भीष्मेणैव ब्राह्मणेन्द्राणां संमतेन दृढात्मना च आदित्यः सम्यक् प्रतिष्ठापितः।

Verse 2

शंतनोर्दयितः पुत्रो गांगेय इति विश्रुतः । आसीत्पुरा वरो नृणामूर्ध्वरेताः सुविश्रुतः

शंतनोर्दयितः पुत्रो गांगेय इति विश्रुतः। स पुरा नृणां वरः सुविख्यात ऊर्ध्वरेताः आसीत्।

Verse 3

तस्यासीत्तुमुलं युद्धं भार्गवेण समं महत् । त्रयोविंशद्दिनान्येव देवासुररणोपमम् । अंबाकृते शितैः शस्त्रैरस्त्रैश्च तदनंतरम्

तस्य भार्गवेण सह महत्तुमुलं युद्धमासीद्, त्रयोविंशद्दिनान्येव देवासुररणोपमम्। ततः परं अम्बाकृते शितैः शस्त्रैरस्त्रैश्च स समायुध्यत।

Verse 4

ततो ब्रह्मादयो देवाः स्वयमेव व्यवस्थिताः । ताभ्यां निवारणार्थाय शांत्यर्थं सर्वदेहिनान् । गताश्च ते समुत्थाप्य पुनरेव त्रिविष्टपम्

ततो ब्रह्मादयो देवाः स्वयमेव व्यवस्थिताः। तयोर्निवारणार्थाय शान्त्यर्थं सर्वदेहिनाम्, ते गत्वा समुत्थाप्य पुनरेव त्रिविष्टपं जग्मुः।

Verse 5

अंबापि प्राप्य परमं गांगेयोत्थं पराभवम् । प्रविष्टा कोपरक्ताक्षी सुसमिद्धे हुताशने

अम्बापि गांगेयोत्थं परमं पराभवं प्राप्य, कोपरक्ताक्षी सुसमिद्धे हुताशने प्रविष्टा।

Verse 6

भर्त्सयित्वा नदीपुत्रं बाष्पव्याकुललोचना । ततःप्रोवाच मध्यस्था वह्नेः कुरुपितामहम्

भर्त्सयित्वा नदीपुत्रं बाष्पव्याकुललोचना । ततः प्रवोच मध्यस्था वह्नौ कुरुपितामहम् ॥

Verse 7

यस्माद्भीष्म त्वया त्यक्ता कामार्ताहं सुदुर्मते । तस्मात्तव वधायाशु भविष्यामि पुनः क्षितौ

यस्माद्भीष्म त्वया त्यक्ता कामार्ताहं सुदुर्मते । तस्मात्तव वधायाशु भविष्यामि पुनः क्षितौ ॥

Verse 8

स्त्रीहत्यया समायुक्तस्त्वं च नूनं भविष्यसि । प्रमाणं यदि धर्मोऽत्र स्मृतिशास्त्रसमुद्भवः

स्त्रीहत्यया समायुक्तस्त्वं च नूनं भविष्यसि । प्रमाणं यदि धर्मोऽत्र स्मृतिशास्त्रसमुद्भवः ॥

Verse 9

ततः स घृणयाऽविष्टो भीष्मः कुरुपितामहः । मार्कंडेयं मुनिश्रेष्ठं पप्रच्छ विनयान्वितः

ततः स घृणयाऽविष्टो भीष्मः कुरुपितामहः । मार्कण्डेयं मुनिश्रेष्ठं पप्रच्छ विनयान्वितः ॥

Verse 10

भगवन्काशिराजस्य सुतया मे प्रजल्पितम् । मम मृत्युकरं पापं सकलं ते भविष्यति

भगवन् काशिराजस्य सुतया मे प्रजल्पितम् । मम मृत्युकरं पापं सकलं ते भविष्यति ॥

Verse 11

तत्किं स्याद्वाक्यमात्रेण नो वा ब्राह्मणसत्तम । अत्र मे संशयस्तत्त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

किं तु वाक्यमात्रेणैव तत् फलति, उत न फलति, हे ब्राह्मणसत्तम? अत्र मे महान् संशयः; तत्त्वं यथावत् सम्यग् वक्तुमर्हसि।

Verse 12

श्रीमार्कंडेय उवाच । आक्षिप्तस्ताडितो वापि यमुद्दिश्य त्यजेदसून् । स्त्रीजनो वा द्विजो वापि तस्य पापं तु तद्भवेत्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—आक्षिप्तोऽपि ताडितोऽपि यमुद्दिश्य यदि कश्चिदसून् त्यजेत्—स्त्री वा द्विजो वा—तस्य मरणस्य पापं तु तद्घातके एव भवेत्।

Verse 13

स्त्रियं वा ब्राह्मणं वापि तस्मान्नैव प्रकोपयेत् । निघ्नंतं वा शपंतं वा यदीच्छेच्छुभमात्मनः

तस्मात् स्त्रियं ब्राह्मणं वा नैव प्रकोपयेत्। तौ निघ्नन्तौ वा शपन्तौ वा, यः स्वात्मनः शुभमिच्छति स न तयोः क्रोधं वर्धयेत्।

Verse 15

भीष्म उवाच । तदर्थं वद मे ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं विशुद्धये । तपो वा यदि वा दानं व्रतं नियममेव वा

भीष्म उवाच—तदर्थं मे वद ब्रह्मन्, विशुद्धये प्रायश्चित्तम्। तपो वा यदि वा दानं, व्रतं नियम एव वा।

Verse 16

मार्कंडेय उवाच । दशानां ब्राह्मणेंद्राणां यद्वधे पातकं स्मृतम् । तत्पापं स्त्रीवधे कृत्स्नं जायते भरतर्षभ

मार्कण्डेय उवाच—दशानां ब्राह्मणेन्द्राणां वधे यत् पातकं स्मृतम्, तत् पापं स्त्रीवधे कृत्स्नं जायते, हे भरतर्षभ।

Verse 17

तदत्र विषये दानं न तपो न व्रतादिकम् । तीर्थसेवां परित्यज्य तस्मात्त्वं तां समाचर

तदत्र विषये दानं न तपो न व्रतादिकम् । तीर्थसेवां परित्यज्य तस्मात्त्वं तां समाचर ॥

Verse 19

ततः क्रमात्समायातो भ्रममाणो महीतले । चमत्कारपुरे क्षेत्रे नानातीर्थसमाकुले

ततः क्रमात्समायातो भ्रममाणो महीतले । चमत्कारपुरे क्षेत्रे नानातीर्थसमाकुले ॥

Verse 20

अथापश्यन्महात्मा स सुपुण्यं तद्गयाशिरः । स्नात्वा श्राद्धं च विधिवद्यावच्छ्रद्धासम न्वितः

अथापश्यन्महात्मा स सुपुण्यं तद्गयाशिरः । स्नात्वा श्राद्धं च विधिवद्यावच्छ्रद्धासमन्वितः ॥

Verse 21

चक्रे तावन्नभोवाणी वाक्यमेतदुवाच ह । भीष्मभीष्म महाबाहो नार्हस्त्वं श्राद्धजं विधिम्

चक्रे तावन्नभोवाणी वाक्यमेतदुवाच ह । भीष्मभीष्म महाबाहो नार्हस्त्वं श्राद्धजं विधिम् ॥

Verse 22

कर्तुं स्त्रीहत्ययायुक्तस्तस्माच्छृणु वचो मम । शर्मिष्ठातीर्थमित्येव ख्यातं पातकनाशनम्

कर्तुं स्त्रीहत्ययायुक्तस्तस्माच्छृणु वचो मम । शर्मिष्ठातीर्थमित्येव ख्यातं पातकनाशनम् ॥

Verse 23

अस्मात्स्थानात्समीपस्थं वारुण्यां दिशि पुण्यकृत् । कृष्णांगारकषष्ठ्यां यो नरः स्नानं समाचरेत्

अस्मात् स्थानात् समीपे वारुण्यां दिशि पुण्यप्रदं तीर्थं विद्यते। कृष्णपक्षे भौमवारे या षष्ठी तिथिः, तस्यां यः नरः तत्र विधिवत् स्नानं समाचरेत्…

Verse 24

स स्त्रीहत्याकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । तस्मादद्य दिने पुत्र भौमवारसमन्विता

स स्त्रीहत्याजन्यपापेभ्यः प्रमुच्यते—नात्र संशयः। तस्मादद्य दिने, पुत्र, भौमवारसमन्विते…

Verse 25

सैव षष्ठी तिथिः पुण्या तस्मात्तत्र द्रुतं व्रज । अहं तव पिता पुत्र शंतनुः पृथिवीपतिः

सैव षष्ठी तिथिः पुण्या; तस्मात् तत्र द्रुतं व्रज। अहं तव पिता, पुत्र—शंतनुः पृथिवीपतिः।

Verse 26

स्त्रीहत्ययान्वितं ज्ञात्वा ततस्तूर्णमिहागतः । ततो भीष्मो द्रुतं गत्वा तत्र स्थाने समाहितः

स्त्रीहत्यापापसमन्वितं तं ज्ञात्वा स ततोऽपि तूर्णमिहागतः। ततः भीष्मोऽपि द्रुतं गत्वा तस्मिन् स्थाने समाहितोऽभवत्।

Verse 27

स्नानं कृत्वा ततः श्राद्धं चक्रे श्रद्धासमन्वितः । ततो भूयः समागत्य स तं प्रोवाच शतनुः

स्नानं कृत्वा ततः श्रद्धासमन्वितः श्राद्धं चकार। ततः पुनः समागत्य तं शंतनुः प्रोवाच।

Verse 28

विपाप्मा त्वं कुरुश्रेष्ठ संजातोऽसि न संशयः । तस्मान्निजं गृहं गच्छ राज्यचिंतां समाचर

विपाप्मा त्वं कुरुश्रेष्ठ संजातोऽसि न संशयः। तस्मान्निजं गृहं गच्छ राज्यचिन्तां समाचर॥

Verse 29

ततः स विस्मयाविष्टो ज्ञात्वा तीर्थमनुत्तमम् । वासुदेवात्मिकामर्चां तथान्यां कुरुसत्तमः

ततः स विस्मयाविष्टो ज्ञात्वा तीर्थमनुत्तमम्। वासुदेवात्मिकामर्चां तथान्यां कुरुसत्तमः॥

Verse 30

पारिजातमयीं मूर्तिं रवेर्लक्षणलक्षिताम् । सुप्रमाणां सुरूपां च श्रद्धापूतेन चेतसा

पारिजातमयीं मूर्तिं रवेर्लक्षणलक्षिताम्। सुप्रमाणां सुरूपां च श्रद्धापूतेन चेतसा॥

Verse 31

तथान्यत्स्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः । दुर्गां च भक्तिसंयुक्तो विधिदृष्टेन कर्मणा

तथान्यत्स्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः। दुर्गां च भक्तिसंयुक्तो विधिदृष्टेन कर्मणा॥

Verse 32

ततः सर्वान्समाहूय स विप्रान्पुरसंभवान् । प्रोवाच कौरवो भीष्मो विनयावनतः स्थितः

ततः सर्वान्समाहूय स विप्रान्पुरसंभवान्। प्रोवाच कौरवो भीष्मो विनयावनतः स्थितः॥

Verse 33

मया विनिर्मितं विप्रा देवागारचतुष्टयम् । एतत्क्षेत्रे च युष्माकं दयां कृत्वा ममोपरि

विप्राः, मया देवागारचतुष्टयं विनिर्मितम्। अस्मिन्क्षेत्रे मयि दयां कृत्वा एतानि युष्माकं भाररूपेण स्वीकुरुत।

Verse 34

पालयध्वं प्रयास्यामि स्वगृहं प्रति सत्वरम् । प्रेरितः पितृभिर्दिव्यैः स्वर्गमार्गसमाश्रितैः

एतानि पालयध्वम्; अहं तु सत्वरं स्वगृहं प्रति प्रयास्यामि। दिव्यैः पितृभिः स्वर्गमार्गसमाश्रितैः प्रेरितोऽस्मि।

Verse 35

ब्राह्मणा ऊचुः । गच्छगच्छ कुरुश्रेष्ठ सुविश्रब्धः स्वमायया । वयं सर्वे करिष्यामो युष्मच्छ्रेयोऽभिवर्धनम्

ब्राह्मणा ऊचुः—गच्छ गच्छ कुरुश्रेष्ठ, स्वमायया सुविश्रब्धः। वयं सर्वे युष्मच्छ्रेयोऽभिवर्धनं सर्वं करिष्यामः।

Verse 36

देवश्रेणिरियं राजन्या त्वयात्र विनिर्मिता । अस्याः पूजादिकं सर्वं करिष्यामः सदा वयम्

राजन्, इयं देवश्रेणिस्त्वयात्र विनिर्मिता। अस्याः पूजादिकं सर्वं वयं सदा करिष्यामः।

Verse 37

तवापि विनयं दृष्ट्वा परितुष्टा वयं नृप । सर्वान्प्रार्थय तस्मात्त्वं वरं स्वं मनसि स्थितम्

नृप, तव विनयं दृष्ट्वा वयं परितुष्टाः। तस्मात् सर्वान् प्रार्थय; मनसि स्थितं स्वं वरं ब्रूहि।

Verse 38

भीष्म उवाच । एष एव वरोऽस्माकं यत्संतुष्टा द्विजोत्तमाः । तथाप्याशु वचः कार्यं युष्मदीयं मयाधुना

भीष्म उवाच—एष एव वरोऽस्माकं यत् सन्तुष्टा द्विजोत्तमाः। तथापि युष्मदीयं वचः मया अधुना शीघ्रं कार्यम्॥

Verse 39

एतानि देवसद्मानि मदीयानि नरो भुवि । यो यं काममभिध्याय पूजयेच्छ्रद्धयाऽन्वितः । प्रसादादेव युष्माकं तस्य तत्स्यादसंशयम्

एतानि देवसद्मानि मदीयानि भुवि नृणाम्। यो यं काममभिध्याय श्रद्धया पूजयेत्, युष्मत्प्रसादात् तस्य तत् स्यादसंशयम्॥

Verse 40

ब्राह्मणा ऊचुः । आदित्यस्य करिष्यामो यात्रां भाद्रपदे वयम् । सप्तम्यां सूर्यवारेण सर्वदैव समाहिताः

ब्राह्मणा ऊचुः—भाद्रपदे वयं सर्वदा समाहिताः। सप्तम्यां सूर्यवारेण आदित्यस्य यात्रां करिष्यामः॥

Verse 41

तथा शिवस्य चाष्टम्यां चैत्रशुक्ले विशेषतः । चतुर्दश्यां महाभाग तव स्नेहान्न संशयः

तथा शिवस्य चाष्टम्यां चैत्रशुक्ले विशेषतः। चतुर्दश्यां महाभाग तव स्नेहान्न संशयः॥

Verse 42

शयने बोधने विष्णोः संप्राप्ते द्वादशीदिने । विष्णोरपि च दुर्गायाः संप्राप्ते नवमीदिने

शयने बोधने विष्णोः संप्राप्ते द्वादशीदिने। विष्णोरपि च दुर्गायाः संप्राप्ते नवमीदिने॥

Verse 43

आश्विने शुक्लपक्षे च गीतवादित्रनिस्वनैः । महोत्सवं तथा चित्रैर्हास्यलास्यैः पृथग्विधैः

आश्विनमासस्य शुक्लपक्षे गीतवादित्रनिनादैः सह महोत्सवः कार्यः, चित्रैः पृथग्विधैर्हास्यलास्यादिभिश्च समलङ्कृतः।

Verse 44

यस्तत्र मानवो नित्यं श्रद्धया परया युतः । करिष्यति च गीतादि स यास्यति परां गतिम्

यस्तत्र मानवो नित्यं परया श्रद्धया युतः गीतादिकं करिष्यति, स परां गतिं प्राप्स्यति।

Verse 45

वयं तस्य भविष्यामः सदैव प्रीतमानसाः । प्रदास्यामस्तथा कामान्मनसा वांछितान्नृप

वयं तस्य सदैव प्रीतमानसाः भविष्यामः, नृप; तथा मनसा वाञ्छितान् कामान् तस्मै प्रदास्यामः।

Verse 46

एवमुक्त्वाथ ते विप्राः स्वानि स्थानानि भेजिरे । भीष्मोऽपि हर्षसंयुक्तः स्वगृहं प्रस्थितस्ततः

एवमुक्त्वा ते विप्राः स्वानि स्थानानि जग्मुः; भीष्मोऽपि हर्षसंयुक्तः ततः स्वगृहं प्रस्थितः।