Adhyaya 114

Verse 1

सूत उवाच । सोऽपि विप्रो द्विजश्रेष्ठा विस्फोटकपरिप्लुतः । लज्जया परया युक्तो गत्वा किंचिद्वनांतरम्

सूत उवाच—सोऽपि विप्रो द्विजश्रेष्ठो विस्फोटकपरिप्लुतः; परया लज्जया युक्तः स किंचिद्वनान्तरं गत्वा न्यवसत्।

Verse 2

ततो वैराग्यमापन्नो रौद्रे तपसि संस्थितः । त्यक्त्वा गृहादिकं सर्वं स्नेहं दारसुतोद्भवम्

ततः स वैराग्यमापन्नो रौद्रे तपसि संस्थितः; गृहादिकं सर्वं त्यक्त्वा दारसुतोद्भवं स्नेहं च न्यस्य।

Verse 3

नियमैः संयमैश्चैव शोषयन्नात्मनस्तनुम् । किंचिज्जलाश्रयं गत्वा स्थापयित्वा महेश्वरम्

नियमैः संयमैश्चैव शोषयन्नात्मनस्तनुम्; किंचिज्जलाश्रयं गत्वा महेश्वरं स्थापयामास।

Verse 4

ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा प्रार्थयस्व यथेप्सितम्

ततः कालेन महता तुष्टोऽभवत् स महेश्वरः। दर्शनरूपेणागत्य प्रोवाच—यथेप्सितं वरं प्रार्थयस्व॥

Verse 5

त्रिजात उवाच । मातृदोषादहं देव वैलक्ष्यं परमं गतः । मध्ये ब्राह्मणमुख्यानामानर्त्ताधिपतेस्तथा

त्रिजात उवाच—देव, मातृदोषादहं परमं वैलक्ष्यं गतः। ब्राह्मणमुख्यानां मध्ये तथाऽऽନर्ताधिपतेः पुरतः॥

Verse 6

अहं शक्नोमि नो वक्तुं कस्यचिद्दर्शितुं विभो । त्रिजातोऽस्मीति विज्ञाय भूरिविद्यान्वितोऽपि च

विभो, अहं कस्यचिदपि न वक्तुं शक्नोमि न च दर्शयितुम्। भूरिविद्यान्वितोऽपि ‘त्रिजात’ इति विज्ञाते लोकैः पराङ्मुखीक्रियते॥

Verse 7

तस्मात्सर्वोत्तमस्तेषामहं चैव द्विजन्मनाम् । यथा भवामि देवेश तथा नीतिर्विधीयताम्

तस्माद् देवेश, तेषां द्विजन्मनां मध्ये अहं सर्वोत्तमो यथा भवामि, तथा उपायो विधीयताम्॥

Verse 8

श्रीभगवानुवाच । चमत्कारपुरे विप्रा ये वसंति द्विजोत्तम । तेषां सर्वोत्तमो नूनं मत्प्रसादाद्भविष्यसि

श्रीभगवानुवाच—द्विजोत्तम, चमत्कारपुरे ये विप्रा वसन्ति, तेषां मध्ये त्वं मत्प्रसादात् नूनं सर्वोत्तमो भविष्यसि॥

Verse 9

तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व कञ्चित्त्वं ब्राह्मणोत्तम । समये समनुप्राप्ते त्वां च नेष्यामि तत्र वै

तस्मात् किञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व, ब्राह्मणोत्तम। यदा समयः सम्यगुपस्थितो भविष्यति, तदा त्वां तत्रैव नयिष्यामि।

Verse 10

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । ब्राह्मणोऽपि तपस्तेपे तथा संपूजयन्हरम्

एवमुक्त्वा स देवेशः ततः अदर्शनं गतः। ब्राह्मणोऽपि तपः तेपे, तथा हरं विधिवत् समपूजयत्।

Verse 11

कस्यचित्त्वथ कालस्य मत्कारपुरे द्विजाः । मौद्गल्यान्वयसंभूतो देवरातोऽभवद्द्विजः

कस्यचित् कालस्य अनन्तरं मत्कारपुरे द्विजाः। मौद्गल्यान्वयसम्भूतो देवरातो नाम द्विजोऽभवत्।

Verse 12

तस्य पुत्रः क्रथोनाम यौवनोद्धतविग्रहः । सदा गर्वसमायुक्तः पौरुषे च व्यवस्थितः

तस्य पुत्रः क्रथो नाम यौवनोद्धतविग्रहः। सदा गर्वसमायुक्तः पौरुषे च व्यवस्थितः।

Verse 13

स कदाचिद्ययौ विप्रो नागतीर्थं प्रति द्विजाः । श्रावणस्यासिते पक्षे पंचम्यां पर्यटन्वने

स कदाचिद् विप्रो नागतीर्थं प्रति ययौ, हे द्विजाः। श्रावणस्यासितपक्षे पञ्चम्यां वने पर्यटन।

Verse 14

अथापश्यत्स नागेन्द्रतनयं भूरिवर्च्चसम् । रुद्रमालमिति ख्यातं जनन्या सह संगतम्

अथ स नागेन्द्रतनयं भूरिवर्चसम् अपश्यत्—रुद्रमाल इति ख्यातं, जनन्या सह संगतम्।

Verse 15

अथाऽसौ तं समालोक्य सुलघुं सर्प पुत्रकम् । जलसर्पमिति ज्ञात्वा लगुडेन व्यपोथयत्

अथासौ तं सुलघुं सर्पपुत्रकं समालोक्य, जलसर्पमिति ज्ञात्वा, लगुडेन व्यपोथयत्।

Verse 16

हन्यमानेन तेनाथ प्रमुक्तः सुमहान्स्वनः । हा मातस्तात तातेति विपन्नोऽस्मि निरागसः

हन्यमानेन तेनाथ सुमहान् स्वनः प्रमुक्तः—“हा मातः! तात! तातेति; विपन्नोऽस्मि निरागसः” इति।

Verse 17

सोऽपि श्रुत्वाऽथ तं शब्दं ब्राह्मणो मानुषोद्भवम् । सर्पस्य भयसंत्रस्तः सत्वरं स्वगृहं ययौ

तं मानुषोद्भवं शब्दं श्रुत्वा स ब्राह्मणः, सर्पभयसंत्रस्तः, सत्वरं स्वगृहं ययौ।

Verse 18

अथ सा जननी तस्य निष्क्रांता सलिलाश्रयात् । यावत्पश्यति तीरस्थं तावत्पुत्रं निपातितम्

अथ तस्य जननी सलिलाश्रयात् निष्क्रान्ता; यावत् तीरस्थं पश्यति, तावत् पुत्रं निपातितं ददर्श।

Verse 19

ततो मूर्च्छामनुप्राप्ता दृष्ट्वा पुत्रं तथाविधम् । यष्टिप्रहारनिर्भिन्नं सर्वांगरुधिरोक्षितम्

ततः पुत्रं तथाविधं दृष्ट्वा—यष्टिप्रहारैर्निर्भिन्नं सर्वाङ्गरुधिरोक्षितं—सा मूर्च्छामनुप्राप्ता।

Verse 20

अथ लब्ध्वा पुनः संज्ञां प्रलापानकरोद्बहून् । करुणं शोकसंतप्ता वाष्पपर्याकुलेक्षणा

अथ पुनः संज्ञां लब्ध्वा सा करुणं शोकसंतप्ता वाष्पपर्याकुलेक्षणा बहून् प्रलापानकरोत्।

Verse 21

हाहा पुत्र परित्यक्त्वा मां च क्वासि विनिर्गतः । अनावृत्तिकरं स्थानं किं स्नेहो नास्ति ते मयि

“हाहा पुत्र! मां परित्यक्त्वा क्वासि विनिर्गतः? अनावृत्तिकरं स्थानं गतः किं? मयि ते स्नेहो नास्ति किम्?”

Verse 22

केन त्वं निहतः पुत्र पापेन च दुरात्मना । निष्पापोऽपि च पुत्र त्वं कस्य क्रुद्धोऽद्यवै यमः

“केन त्वं निहतः पुत्र, केन पापेन दुरात्मना? निष्पापोऽपि त्वं पुत्र, कस्य क्रुद्धोऽद्य वै यमः?”

Verse 23

सपुरस्य सराष्ट्रस्य सकुटुंबस्य दुर्मतेः । येन त्वं निहतोऽद्यापि पंचम्यां पूजितो न च

“येन त्वं निहतोऽद्यापि, स दुर्मतिः सपुरस्य सराष्ट्रस्य सकुटुम्बस्य—पञ्चम्यां पूजितो न भवेत्।”

Verse 24

रजसा क्रीडयित्वाऽद्य समागत्य चिरादथ । कामेनोत्संगमागत्य ग्लानिं नैष्यति चांबरम्

रजसा क्रीडित्वा त्वं चिरात् सायाह्ने समागत्य । कामात् ममोत्सङ्गमारूढो वासोऽपि मलिनं कृत्वा च मर्दयिष्यसि ॥

Verse 25

गद्गदानि मनोज्ञानि जनहास्यकराणि च । त्वया विनाऽद्य वाक्यानि को वदिष्यति मे पुरः

गद्गदानि मनोज्ञानि जनहास्यकराणि च । त्वया विना अद्य मे पुरः को वदिष्यति तानि वाक्यानि ॥

Verse 26

पितुरुत्संगमाश्रित्य कूर्चाकर्षणपूर्वकम् । कः करिष्यति पुत्राऽद्य सतोषं भवता विना

पितुरुत्सङ्गमाश्रित्य कूर्चाकर्षणपूर्वकम् । कः करिष्यति पुत्राद्य सतोषं भवता विना ॥

Verse 27

निषिद्धोऽसि मया वत्स त्वमायातोऽनुपृष्ठतः । मर्त्यलोकमिमं तात बहुदोषसमाकुलम्

निषिद्धोऽसि मया वत्स त्वमायातोऽनुपृष्ठतः । मर्त्यलोकमिमं तात बहुदोषसमाकुलम् ॥

Verse 28

एवं विलप्य नागी सा संक्रुद्धा शोककर्षिता । तं मृतं सुतमादाय जगामानंतसंनिधौ

एवं विलप्य सा नागी संक्रुद्धा शोककर्षिता । तं मृतं सुतमादाय जगामानन्तसन्निधौ ॥

Verse 29

ततस्तदग्रतः क्षिप्त्वा तं मृतं निजबालकम् । प्रलापानकरोद्दीना वियुक्ता कुररी यथा

ततः सा तस्याग्रतः क्षिप्त्वा निजबालकं मृतं, दीनाऽतिदुःखिता भूत्वा पुनः प्रलापं चकार—वियुक्ता कुररी यथा।

Verse 30

नागराजोऽपि तं दृष्ट्वा स्वपुत्रं विनिपातितम् । जगाम सोऽपि मूर्च्छां च पुत्रशोकेन पीडितः

नागराजोऽपि तं स्वपुत्रं विनिपातितं दृष्ट्वा, पुत्रशोकेन पीडितः स मूर्च्छामपि जगाम।

Verse 31

ततः सिक्तो जलैः शीतैः संज्ञां लब्ध्वा स कृच्छ्रतः । प्रलापान्कृपणांश्चक्रे प्राकृतः पुरुषो यथा

ततः शीतैर्जलैः सिक्तः स कृच्छ्रतः संज्ञां लब्ध्वा, प्राकृतः पुरुषो यथा कृपणान् प्रलापान् अकरोत्।

Verse 32

एतस्मिन्नंतरे नागाः सर्वे तत्र समागताः । रुरुदुर्दुःखिताः संतो बाष्पपर्याकुलेक्षणाः

एतस्मिन्नन्तरे सर्वे नागाः तत्र समागताः; दुःखिताः सन्तो रुरुदुः, बाष्पपर्याकुलेक्षणाः।

Verse 33

वासुकिः पद्मजः शंखस्तक्षकश्च महाविषः । शंखचूडः सचूडश्च पुंडरीकश्च दारुणः

वासुकिः पद्मजः शङ्खस्तक्षकश्च महाविषः। शङ्खचूडः सचूडश्च पुण्डरीकश्च दारुणः॥

Verse 34

अञ्जनो वामनश्चैव कुमुदश्च तथा परः । कम्बलाश्वतरौ नागौ नागः कर्कोटकस्तथा

अञ्जनो वामनश्चैव कुमुदश्च तथापरः । कम्बलाश्वतरौ नागौ नागः कर्कोटकस्तथा ॥

Verse 35

पुष्पदंतः सुदंतश्च मूषको मूषकादनः । एलापत्रः सुपत्रश्च दीर्घास्यः पुष्पवाहनः

पुष्पदंतः सुदंतश्च मूषको मूषकादनः । एलापत्रः सुपत्रश्च दीर्घास्यः पुष्पवाहनः ॥

Verse 36

एते चान्ये तथा नागास्तत्राऽयाताः सहस्रशः । पुत्रशोकाभिसतप्तं ज्ञात्वा तं पन्नगाधिपम्

एते चान्ये तथा नागास्तत्रायाताः सहस्रशः । पुत्रशोकाभिसतप्तं ज्ञात्वा तं पन्नगाधिपम् ॥

Verse 37

ततः संबोध्य ते सर्वे तमीशं पवनाशनम् । पूर्ववृत्तैः कथोद्भेदैर्दृष्टांतैर्विविधैरपि

ततः संबोध्य ते सर्वे तमीशं पवनाशनम् । पूर्ववृत्तैः कथोद्भेदैर्दृष्टांतैर्विविधैरपि ॥

Verse 38

एवं संबोधितस्तैस्तु चिरात्पन्नगसत्तमः । अग्निदाह्यं ततश्चक्रे तस्य पुत्रस्य दुःखितः

एवं संबोधितस्तैस्तु चिरात्पन्नगसत्तमः । अग्निदाह्यं ततश्चक्रे तस्य पुत्रस्य दुःखितः ॥

Verse 39

जलदानस्य काले च सर्पान्सर्वानुवाच सः । सर्वान्नागान्प्रदानार्थं तोयस्य समुपस्थितान्

जलदानकाले स सर्वान् सर्पान् उवाच—तोयप्रदानार्थं समुपस्थितान् सर्वान् नागान् प्रति।

Verse 40

नाहं तोयं प्रदास्यामि स्वपुत्रस्य कथंचन । भवद्भिः प्रेरितोऽप्येवं तथान्यैरपि बांधवैः

नाहं स्वपुत्राय कथञ्चन तोयं प्रदास्यामि; भवद्भिः प्रेरितोऽपि तथा अन्यैरपि बान्धवैः।

Verse 41

यावत्तस्य न दुष्टस्य मम पुत्रांतकारिणः । सदारपुत्रभृत्यस्य विहितो न परिक्षयः

यावत् तस्य दुष्टस्य मम पुत्रान्तकारिणः सदारपुत्रभृत्यस्य परिक्षयो न विहितः, तावत् नाहं (तोयम्) करिष्ये।

Verse 42

एवमुक्त्वा ततः शेषः शोधयामास तं द्विजम् । येन संसूदितः पुत्रो दंडकाष्ठेन पाप्मना

एवमुक्त्वा ततः शेषः तं द्विजं शोधयामास, येन पाप्मना दण्डकाष्ठेन पुत्रः संसूदितः।

Verse 43

ततः प्रोवाच तान्नागान्पार्श्वस्थान्पन्नगाधिपः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यांतु मे सुहृदुत्तमाः

ततः पन्नगाधिपः पार्श्वस्थान् तान् नागान् प्रोवाच—हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यान्तु मे सुहृदुत्तमाः।

Verse 44

पुत्रघ्नं तं निहत्याऽशु सकुटुम्बपरिग्रहम् । चमत्कारपुरं सर्वं भक्षणीयं ततः परम्

पुत्रघ्नं तं सकुटुम्बपरिग्रहं शीघ्रं निहत्य; ततः परं चमत्कारपुरं सर्वं भक्षणीयं भवतु।

Verse 45

तत्रैव वसतिः कार्या समस्तैः पन्नगोत्तमैः । यथा भूयो वसेन्नैव तथा कार्यं च तत्पुरम्

तत्रैव समस्तैः पन्नगोत्तमैः वसतिः कार्या; यथा भूयो न वसेत्, तथा तत्पुरं कार्यं च।

Verse 46

एवमुक्तास्ततस्तेन नागाः प्राधान्यतः श्रुताः । गत्वाथ सत्वरं तत्र प्रथमं तं द्विजोत्तमम्

एवमुक्तास्तेन, प्राधान्यतः श्रुताः नागाः सत्वरं तत्र गत्वा, प्रथमं तं द्विजोत्तमं समुपागमन्।

Verse 47

देवरातसुतं सुप्तं भक्षयित्वा ततः परम् । तत्कुटुंबं समग्रं च क्रोधेन महतान्विताः

देवरातसुतं सुप्तं भक्षयित्वा, ततः परं महाक्रोधसमन्विताः तस्य समग्रं कुटुम्बं अपि भक्षयामासुः।

Verse 48

ततोऽन्यानपि संक्रुद्धा बालान्वृद्धान्कुमारकान् । भक्षयामासुः सर्वे ते तिर्यग्योनिगता अपि

ततः संक्रुद्धाः ते सर्वे बालान् वृद्धान् कुमारकान् च अन्यानपि भक्षयामासुः; तिर्यग्योनिगता अपि तथा चक्रुः।

Verse 49

एतस्मिन्नंतरे जातः पुरे तत्र सुदारुणः । आक्रंदो ब्राह्मणेंद्राणां सर्पभक्षणसंभवः

एतस्मिन्नन्तरे तस्मिन्पुरे सुदारुणोऽभवत् । ब्राह्मणेन्द्राणामाक्रन्दः सर्पभक्षणसमुद्भवः ॥

Verse 50

तत्र भूमौ तथाऽन्यच्च यत्किंचिदपि दृश्यते । तत्सर्वं पन्नगैर्व्याप्तं रौद्रैः कृष्णवपुर्धरैः

तत्र भूमौ तथाऽन्यच्च यत्किञ्चिदपि दृश्यते । तत्सर्वं पन्नगैर्व्याप्तं रौद्रैः कृष्णवपुर्धरैः ॥

Verse 51

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः केचिन्मृत्युवशं गताः । विषसं घूर्णिताः केचित्पतिता धरणीतले

एतस्मिन्नन्तरे केचित् मृत्युवशं गताः । केचित् विषेण घूर्णन्तः पतिता धरणीतले ॥

Verse 52

अन्ये गृहादिकं सर्वं परित्यज्य सुतादि च । वित्रस्ताः परिधावंति वनमुद्दिश्य दूरतः

अन्ये गृहादिकं सर्वं परित्यज्य सुतादि च । वित्रस्ताः परिधावन्ति वनमुद्दिश्य दूरतः ॥

Verse 53

अन्ये मंत्रविदो विप्राः प्रयतंते समंततः । मंदं धावंति संत्रस्ता गृहीत्वौषधयः परे

अन्ये मन्त्रविदो विप्राः प्रयतन्ते समन्ततः । परे संत्रस्तमनसो मन्दं धावन्त्यौषधिग्रहाः ॥

Verse 54

एवं तत्पुरमुद्दिश्य सर्वे ते पन्नगोत्तमाः । प्रचरंति यथा कश्चिन्न तत्र ब्राह्मणो वसेत्

एवं तत्पुरमुद्दिश्य सर्वे ते पन्नगोत्तमाः । तथा प्रचेरुः यथा तत्र ब्राह्मणोऽपि न वसेत् ॥

Verse 55

अथ शून्यं पुरं कृत्वा सर्वे ते पन्नगोत्तमाः । व्यचरन्स्वेच्छया तत्र तीर्थेष्वायतनेषु च

अथ शून्यं पुरं कृत्वा सर्वे ते पन्नगोत्तमाः । स्वेच्छया व्यचरंस्तत्र तीर्थेष्वायतनेषु च ॥

Verse 56

न कश्चित्पन्नगः क्षेत्रात्त्यक्त्वा निर्याति बाह्यतः । प्रविशेन्न परः कश्चित्तत्र क्षेत्रे च मानवः

न कश्चित्पन्नगः क्षेत्रात् त्यक्त्वा निर्याति बाह्यतः । न चान्यः कश्चित् प्रविशेत् तत्र क्षेत्रे मनुष्यकः ॥

Verse 57

व्यवस्थैवं समुद्भूता सर्पाणां मानुषैः सह । वधभक्षणजा न्योन्यं बाह्याभ्यंतरसंभवा

एवं व्यवस्था समुद्भूता सर्पाणां मानुषैः सह । वधभक्षणजाऽन्योन्यं बाह्याभ्यन्तरसंभवा ॥

Verse 58

एतस्मिन्नंतरे शेषो मुक्त्वा दुःखं सुतोद्भवम् । प्रहृष्टः प्रददौ तोयं तस्य जातिभिरन्वितः

एतस्मिन्नन्तरे शेषो दुःखं सुतोद्भवं विमुच्य । प्रहृष्टः प्रददौ तोयं स्वजातिभिरन्वितः ॥

Verse 59

अथ ते ब्राह्मणाः केचित्सर्पेभ्यो भयविह्वलाः । सशोका दिङ्मुखान्याशु ते सर्वे संगता मिथः

अथ केचित् ब्राह्मणाः सर्पभयविह्वलाः सशोकाः शीघ्रं दिङ्मुखानि परिवर्त्य परस्परं सर्वेऽपि समागता बभूवुः।

Verse 60

ततो वनं समाजग्मुस्त्रिजातो यत्र संस्थितः । हरलब्धवरो हृष्टः सुमहत्तपसि स्थितः

ततः ते त्रिजातो यत्र संस्थितः तद्वनं समाययुः; स हरलब्धवरो हृष्टः सुमहत्तपसि दृढं स्थितः।

Verse 61

स दृष्ट्वा ताञ्जनान्सर्वांस्तथा दुःखपरिप्लुतान् । पुत्रदारादिकं स्मृत्वा रुदतः करुणं बहु

स तान् सर्वान् जनान् दुःखपरिप्लुतान् दृष्ट्वा, पुत्रदारादिकं स्मृत्वा, करुणं बहु रुरोद।

Verse 62

सोऽपि दुःखसमायुक्तो दृष्ट्वा तान्स्वपुरोद्भवान् । ब्राह्मणेंद्रांस्ततः प्राह बाष्पव्याकुललोचनः

सोऽपि स्वपुरोद्भवान् तान् दृष्ट्वा दुःखसमायुक्तः; ततः स ब्राह्मणेन्द्रान् बाष्पव्याकुललोचनः प्राह।

Verse 63

शृण्वंतु ब्राह्मणाः सर्वे वचनं मम सांप्रतम् । मया विनिर्गतेनैव तत्पुरात्तोषितो हरः

शृण्वन्तु ब्राह्मणाः सर्वे ममैतद्वचनं इदानीम्। मया विनिर्गतेनैव तत्पुरात् हरो देवः सन्तुष्टोऽभवत्।

Verse 64

तेन मह्यं वरो दत्तो वांछितो द्विजसत्तमाः । गृहीतो न मयाद्यापि प्रार्थयिष्यामि सांप्रतम्

तस्मात् हे द्विजसत्तमाः, मम वाञ्छितो वरः प्रदत्तः। स च मया अद्यापि न गृहीतः; इदानीं तं प्रार्थयिष्यामि।

Verse 65

यथा स्यात्संक्षयस्तेषां नागानां सुदुरात्मनाम् । यैः कृतं नः पुरं कृत्स्नमुद्रसं पापकर्मभिः

यथा तेषां सुदुरात्मनां नागानां संक्षयः स्यात्। यैः पापकर्मभिः अस्माकं पुरं कृत्स्नम् उद्रसं जनविवर्जितं कृतम्।

Verse 66

एवमुक्त्वाऽथ विप्रः स त्रिजातः परमेश्वरम् । प्रार्थयामास मे देव तं वरं यच्छ सांप्रतम्

एवमुक्त्वा स त्रिजातो विप्रः परमेश्वरं प्रार्थयामास— ‘मे देव, तं वरं सांप्रतम् यच्छ।’

Verse 67

ततः प्रोवाच देवेशः प्रार्थयस्व द्रुतं द्विज । येनाभीष्टं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

ततः देवेशः प्रोवाच— ‘द्रुतं प्रार्थयस्व, हे द्विज; येन अहं तवाभीष्टं प्रयच्छामि, यद्यपि तत् सुदुर्लभं स्यात्।’

Verse 68

त्रिजात उवाच । नागैरस्मत्पुरं कृत्स्नं कृतं जनविवर्जितम् । तत्तस्मात्ते क्षयं यांतु सर्वे वृषभवाहन

त्रिजात उवाच— ‘नागैः अस्मत्पुरं कृत्स्नं जनविवर्जितं कृतम्। तस्मात्, हे वृषभवाहन, ते सर्वे क्षयं यान्तु।’

Verse 69

येन तत्पूर्यते विप्रैर्भूयोऽपि सुरसत्तम । ममापि जायते कीर्तिः स्वस्थानोद्धरणोद्भवा

येन पुनर्विप्रैः सा पुरी सम्यक् पूर्यते, हे सुरसत्तम; तथा ममापि स्वस्थानोद्धरणसमुद्भवा कीर्तिः प्रजायते।

Verse 70

श्रीभगवानुवाच । नायुक्तं विहितं विप्र पन्नगैस्तैर्महात्मभिः । निर्दोषश्चापि पुत्रोऽत्र येषां विप्रेण सूदितः

श्रीभगवानुवाच—विप्र, तैर्महात्मभिः पन्नगैर्विहितं तद्विधानं नायुक्तम्; अत्र हि निर्दोषोऽपि पुत्रो विप्रेण सूदितः।

Verse 71

विशेषेण द्विजश्रेष्ठ संप्राप्ते पंचमीदिने । तत्राऽपि श्रावणे मासि पूज्यंते यत्र पन्नगाः

विशेषेण द्विजश्रेष्ठ, संप्राप्ते पञ्चमीदिने; श्रावणे मासि विशेषतः, यत्र पन्नगाः पूज्यन्ते तत्र।

Verse 72

तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि सिद्धमंत्रमनुत्तमम् । यस्योच्चारणमात्रेण सर्प्पाणां नश्यते विषम्

तस्मात् तेऽहं प्रवक्ष्यामि सिद्धमन्त्रमनुत्तमम्; यस्योच्चारणमात्रेण सर्पाणां विषं नश्यति।

Verse 73

तं मंत्रं तत्र गत्वा त्वं तद्विप्रैरखिलैर्वृतः । श्रावयस्व महाभाग तारशब्देन सर्वशः

तं मन्त्रं तत्र गत्वा त्वं तद्विप्रैरखिलैर्वृतः; महाभाग, तारशब्देन सर्वशः श्रावयस्व।

Verse 74

तं श्रुत्वा ये न यास्यंति पातालं पन्नगाधमाः । युष्मद्वाक्याद्भविष्यंति निर्विषास्ते न संशयः

एतत् श्रुत्वा ये पातालं न यास्यन्ति पन्नगाधमाः। युष्मद्वाक्यप्रभावेन ते निर्विषा भविष्यन्ति, न संशयः॥

Verse 75

त्रिजात उवाच । ब्रूहि तं मे महामंत्रं सर्वतीक्ष्णविनाशनम् । येन गत्वा निजं स्थानं सर्पानुत्सादयाम्यहम्

त्रिजात उवाच— ब्रूहि मे तं महामन्त्रं सर्वतीक्ष्णविनाशनम्। येन स्वस्थानं गत्वाहं सर्पान् उत्सादयामि॥

Verse 76

श्रीभगवानुवाच । गरं विषमिति प्रोक्तं न तत्रास्ति च सांप्रतम् । मत्प्रसादात्त्वया ह्येतदुच्चार्यं ब्राह्मणोत्तम

श्रीभगवानुवाच— ‘गर’ इति यद् विषं प्रोक्तं, तत् तत्र नास्ति साम्प्रतम्। मत्प्रसादात् त्वयैतद् उच्चार्यं, ब्राह्मणोत्तम॥

Verse 77

न गरं न गरं चैतच्छ्रुत्वा ये पन्नगाधमाः । तत्र स्थास्यंति ते वध्या भविष्यंति यथासुखम्

‘न गरं न गरं’ इति श्रुत्वा ये पन्नगाधमाः। तत्रैव स्थास्यन्ति ते वध्याः, यथासुखं भविष्यन्ति॥

Verse 78

अद्यप्रभृति तत्स्थानं नगराख्यं धरातले । भविष्यति सुविख्यातं तव कीर्तिविवर्धनम्

अद्यप्रभृति तत् स्थानं धरातले ‘नगर’ इति संज्ञितम्। सुविख्यातं भविष्यति, तव कीर्तिं विवर्धयत्॥

Verse 79

तथान्योपि च यो विप्रो नागरः शुद्धवंशजः । नगराख्येन मंत्रेण अभिमंत्र्य त्रिधा जलम्

तथैवान्योऽपि यो विप्रो नागरः शुद्धवंशजः । ‘नागर’ इति मन्त्रेण त्रिधा जलमभिमन्त्र्य…

Verse 80

प्राणिनं काल संदष्टमपि मृत्युवशंगतम् । प्रकरिष्यति जीवाढ्यं प्रक्षिप्य वदने स्वयम्

कालदष्टमपि प्राणिनं मृत्युवशंगतम् । स्वयमेव वदने प्रक्षिप्य मन्त्रः स जीवयेत्, जीवाढ्यं करिष्यति ।

Verse 81

अन्यत्रापि स्थितो मर्त्यो मंत्रमेतं त्रिरक्षरम् । यः स्मरिष्यति संसुप्तो न हिंस्यः स्यादहेर्हि सः

अन्यत्र स्थितोऽपि मर्त्यो यः स्मरेन्मन्त्रमेव तम् त्रिरक्षरम् । संसुप्तोऽपि स न हिंस्यः स्यादहेः कदाचन ।

Verse 82

स्थावरं जंगमं वापि कृत्रिमं वा गरं हि तत् । तदनेन च मंत्रेण संस्पृष्टं त्वमृतायितम्

स्थावरजङ्गमं वा विषं कृत्रिमं वा यदस्ति तत् । अनेन मन्त्रेण संस्पृष्टं तदमृतायितं भवेत् ।

Verse 83

अजीर्णप्रभवा रोगा ये चान्ये जठरोद्भवाः । मंत्रस्यास्य प्रभावेन सर्वे यांति द्रुतं क्षयम्

अजीर्णप्रभवा रोगा ये चान्ये जठरोद्भवाः । अस्य मन्त्रस्य प्रभावेन सर्वे द्रुतं क्षयं यान्ति ।

Verse 84

एवमुक्त्वाऽथ तं विप्रं भगवान्वृषभध्वजः । जगामादर्शनं पश्चाद्यथा दीपो वितैलकः

एवमुक्त्वा तं विप्रं भगवान् वृषभध्वजः । ततः स अदर्शनं जगाम यथा वितैलो दीपः ॥

Verse 85

त्रिजातोऽपि समं विप्रैर्हतशेषैस्तु तैर्द्रुतम् । जगाम संप्रहृष्टात्मा चमत्कारपुरं प्रति

ततः त्रिजातोऽपि तैर्विप्रैर्हतशेषैः सह द्रुतम् । संप्रहृष्टात्मा चमत्कारपुरं प्रति जगाम ॥

Verse 86

एवं ते ब्राह्मणाः सर्वे त्रिजातेन समन्विताः । न गरं न गरं प्रोच्चैरुच्चरंतः समाययुः

एवं ते ब्राह्मणाः सर्वे त्रिजातेन समन्विताः । ‘न गरं न गरं’ इति प्रोच्चैरुच्चरन्तः समाययुः ॥

Verse 87

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं यत्तद्व्याप्तं समंततः । रौद्रैराशीविषैः क्रूरैः शेषस्यादेशमाश्रितेः

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं यत्तद्व्याप्तं समन्ततः । रौद्रैराशीविषैः क्रूरैः शेषस्यादेशमाश्रितैः ॥

Verse 88

अथ ते पन्नगाः श्रुत्वा सिद्धमंत्र शिवोद्भवम् । निर्विषास्तेजसा हीनाः समन्तात्ते प्रदुद्रवुः

अथ ते पन्नगाः श्रुत्वा सिद्धमन्त्रं शिवोद्भवम् । निर्विषास्तेजसा हीनाः समन्तात् प्रदुद्रवुः ॥

Verse 89

वल्मीकान्केचिदासाद्य चित्ररंध्रांतरोद्भवान् । अन्ये चापि प्रजग्मुश्च पातालं दंदशूककाः

केचिद् दन्दशूकाः वल्मीकान् आसाद्य विचित्र-रन्ध्रान्तर-उद्भवान् प्रविविशुः; अन्येऽपि पन्नगाः पातालं प्रजग्मुः।

Verse 90

ये केचिद्भयसंत्रस्ता वार्द्धक्येन निपीडिताः । वालत्वेन तथा चान्ये शक्नुवंति न सर्पितुम्

ये केचिद् भय-सन्त्रस्ताः, वार्धक्येन निपीडिताः; अन्ये च बालत्वेन न सर्पितुं शक्नुवन्ति स्म।

Verse 91

ते सर्वे ब्राह्मणेन्द्रैस्तैः कृतस्य प्रतिकारकैः । निहताः पन्नगास्तत्र दंडकाष्ठैः सहस्रशः

ते सर्वे पन्नगाः तत्र ब्राह्मणेन्द्रैः कृत-प्रतिकारकैः दण्डकाष्ठैः सहस्रशो निहताः।

Verse 92

एवमुत्साद्य तान्सर्वान्ब्राह्मणास्ते गतव्यथाः । तं त्रिजातं पुरस्कृत्य स्थानकृत्यानि चक्रिरे

एवं तान् सर्वान् उत्साद्य ते ब्राह्मणाः गतव्यथाः; त्रिजातं पुरस्कृत्य स्थानकृत्यानि चक्रिरे।

Verse 93

एवं तन्नगरं जातमस्मात्कालादनंतरम् । देवदेवस्य भर्गस्य प्रसादेन द्विजोत्तमाः

एवं तन्नगरं जातम् अस्मात् कालादनन्तरम्; देवदेवस्य भर्गस्य प्रसादेन, द्विजोत्तमाः।

Verse 94

एतद्यः पठते नित्यमाख्यानं नगरोद्भवम् । न तस्य सर्पजं क्वापि कथंचिज्जायते भयम्

एतन्नगरोद्भवाख्यानं यो नित्यं पठति भक्तितः । तस्य सर्पसमुद्भूतं भयम् क्वापि कथञ्चन न जायते ॥

Verse 114

इति श्रीस्कादे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनंनाम चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनम्’ नाम चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥